Αναζητώντας το καλύτερο μέλι του κόσμου

Κατάσπαρτο με πολύχρωμα αγριολούλουδα, το λιβάδι έμοιαζε με ιμπρεσιονιστικό πίνακα. Κάθε βήμα απελευθέρωνε και ένα άλλο μεθυστικό άρωμα: θυμάρι, ρίγανη, τριφύλλι, οι γήινοι τόνοι της αχιλλέας, οι υψηλές νότες της μέντας. Ο ορεινός αέρας βούιζε από τις μέλισσες.

«Είναι το γραφείο τους», είπε ο Μουσταφά Αλτούν, καθώς παρακολουθούσε μια γκρίζα εργάτρια μέλισσα να μοχθεί πάνω σε ένα καλοκαιρινό λουλούδι, με τα πίσω πόδια της φουσκωμένα από σάκους γύρης μέχρι τα γόνατά της. Ο Αλτούν άνοιξε μια μικρή πορτούλα στη βάση μιας κυψέλης. «Αυτό θα κάνει τη διαδρομή για το σπίτι τους πιο εύκολη», αστειεύτηκε.

Η Τουρκία είναι μια υπερδύναμη στο μέλι. Μετά την Κίνα, είναι ο δεύτερος μεγαλύτερος παραγωγός μελιού στον κόσμο. Η επαρχία Αρτβίν είναι μία από τις περιοχές που εξηγούν την τουρκική πρωτοκαθεδρία: ένας απομακρυσμένος κόμβος από βουνά με τεράστια βιοποικιλότητα στη βορειοανατολική Τουρκία, εκεί όπου ο Καύκασος συναντά τη Μαύρη Θάλασσα. Σύμφωνα με πολλούς, παράγει το καλύτερο μέλι στον κόσμο. Η αποστολή είναι να το βρούμε.

Η Τουρκία σίγουρα παράγει το πιο ακριβό μέλι στον κόσμο. Το βιβλίο των Ρεκόρ Γκίνες απένειμε αυτή τη διάκριση στο μέλι Centauri το 2021, αφού μια παρτίδα —που εξήχθη από σπηλιές σε υψόμετρο 2.500 μέτρων πάνω από την επιφάνεια της θάλασσας— πουλήθηκε προς 10.000 ευρώ το κιλό. Το λεγόμενο «Ξωτικό μέλι» (Elvish honey), που παράγεται σε μια κρυφή κοιλάδα του Αρτβίν εκεί κοντά, πουλήθηκε πέρυσι στα Harrods στην τιμή των 1.250 λιρών για ένα σετ δώρου των 200 γραμμαρίων.

Έπειτα, υπάρχει το περίφημο μεθυστικό «τρελό μέλι» (mad honey) του Αρτβίν, το οποίο οι μέλισσες φτιάχνουν από το νέκταρ των ροδοδέντρων. Το 401 π.Χ., ο Έλληνας στρατηγός Ξενοφώντας κατέγραψε πώς οι στρατιώτες του «έχαναν τις αισθήσεις τους, έκαναν εμετό… και δεν μπορούσαν να σταθούν όρθιοι» αφού έφαγαν λαίμαργα deli bal (σ.σ. τρελό μέλι). Τρεις αιώνες αργότερα, ο βασιλιάς Μιθριδάτης έστησε παγίδα στα εισβάλλοντα ρωμαϊκά στρατεύματα αφήνοντας διάσπαρτες κηρήθρες, και τους έσφαξε αφού εκείνοι έφαγαν το μέλι και έπεσαν σε παραισθησιογόνο λήθαργο.

«Το δικό μας μέλι δεν είναι μεθυστικό, αλλά είναι σίγουρα ανάμεσα στα καλύτερα», δήλωσε η Ζεϊνέπ Εκσίογλου, σεφ και συγγραφέας με έδρα την Κωνσταντινούπολη. Μαζί με τον Αλτούν, στοχεύουν να παράγουν και να διαθέσουν στην αγορά μια premium μάρκα μελιού, απευθείας από την κυψέλη στο τραπέζι, με το όνομα “Profunda”.

«Οι βιοϊατρικοί δείκτες του είναι εκτός πραγματικότητας», είπε η Εκσίογλου, δείχνοντας μια στοίβα από εργαστηριακές εξετάσεις που αποδείκνυαν ότι οι αντιοξειδωτικές του ιδιότητες είναι συγκρίσιμες με το περίφημο μέλι mānuka της Νέας Ζηλανδίας.

Οι μέλισσες και το μέλι κατέχουν σεβαστή θέση στην οθωμανική ιστορία και την τουρκική λαϊκή παράδοση. Το Κοράνι παρουσιάζει το μέλι ως ένα από τα σημάδια του Θεού, «ένα ποτό με ποικίλα χρώματα, το οποίο είναι θεραπευτικό για τους ανθρώπους». Κατά τη διάρκεια των μακρών αιώνων της οθωμανικής κυριαρχίας, τα κεριά από μελισσοκέρι προορίζονταν μόνο για τους σουλτάνους, ενώ οι απλοί θνητοί έπρεπε να συμβιβάζονται με το πιο καπνιστό ζωικό λίπος (στέαρ).

Σήμερα, πολλοί κάτοικοι των πόλεων επιστρέφουν από τις καλοκαιρινές διακοπές με βάζα με μέλι και φρέσκες ντομάτες από τα χωριά των οικογενειών τους στην επαρχία. Ο πρόεδρος Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν έχει δηλώσει ότι μια κουταλιά μέλι καστανιάς, που παράγεται καλύτερα στη γενέτειρά του, την επαρχία Ρίζε, είναι το γιατρικό του πριν από τον ύπνο.

Αυτές οι σπιτικές ανέσεις συμφωνούν με την εικόνα που έχουν οι Τούρκοι για τη χώρα τους ως ένα βουκολικό ειδύλλιο. Μόλις τον περασμένο μήνα, μετά τη φιλοξενία της συνόδου κορυφής των ηγετών του ΝΑΤΟ, ο Ερντογάν εξήρε το πώς οι εκστρατείες ασφαλείας της κυβέρνησής του σήμαιναν ότι «οι βοσκοί μας μπορούν πλέον να βοσκούν άνετα τα κοπάδια τους στα υψίπεδα» και τα παιδιά μπορούν « να κολυμπούν σε ποτάμια και ρυάκια».

Αυτό το όραμα μιας επίγειας Εδέμ έμοιαζε να ταιριάζει με την απλή ζωή του Οσμάν Γιλμάζ, ενός νομάδα μελισσοκόμου, του οποίου η βιωσιμότητα εξαρτάται από την ανθοφόρα αφθονία του Αρτβίν και την καυκάσια μέλισσα. Η προβοσκίδα της, ένα όργανο του στόματος σαν καλαμάκι με μήκος πάνω από 7 χιλιοστά, της επιτρέπει να φτάνει στο νέκταρ που είναι θαμμένο βαθιά μέσα στα λουλούδια, εκεί όπου άλλες μέλισσες δεν μπορούν.

«Ξεκινώ από τους οπωρώνες των κοιλάδων στις αρχές του καλοκαιριού και στη συνέχεια πηγαίνω τις κυψέλες πιο ψηλά, ακολουθώντας τα λουλούδια», δήλωσε ο Γιλμάζ, στεκόμενος σε ένα χωράφι γεμάτο κυψέλες, με την ετοιμόρροπη καλύβα του σε μια γωνία και τα πευκόφυτα βουνά να υψώνονται ολόγυρα. Ο ήχος από τα κουδούνια των αγελάδων ακουγόταν στο βάθος.

Κι όμως, αυτό το αγροτικό ειδύλλιο, που εξυμνείται στους λόγους των πολιτικών και μεταφέρεται στο σπίτι μέσα σε βάζα μαρμελάδας, αδειάζει από περιεχόμενο. Δεκαετίες μετανάστευσης έχουν διογκώσει τις πόλεις της Τουρκίας και έχουν ερημώσει το μεγαλύτερο μέρος της υπαίθρου από τους νέους. Τα τελευταία 20 χρόνια, μια κατασκευαστική έκρηξη που τροφοδοτήθηκε από φθηνές πιστώσεις έφερε δρόμους, φράγματα και ορυχεία σε απομακρυσμένες κοιλάδες.

Δυστυχώς, σχεδόν η μισή αγροτική γη του Αρτβίν έχει παραχωρηθεί για άδειες εξόρυξης, σύμφωνα με μελέτη του 2021 της TEMA, ενός περιβαλλοντικού ιδρύματος.

«Υπάρχουν πολλά προβλήματα εδώ, αλλά όχι προφανείς λύσεις», δήλωσε ο Οσμάν Καγιά, κοινοτάρχης του Σαβάς, ενός αγροτικού οικισμού στον οποίο φτάνει κανείς μετά από μια εξαντλητική διαδρομή 17 χιλιομέτρων από την πλησιέστερη πόλη.

Στο μοναδικό καφενείο του χωριού, μια παρέα ηλικιωμένων ανδρών θρηνούσε για τη μοίρα του Σαβάς. Δεν υπήρχαν καλοί δρόμοι, ούτε ίντερνετ, ούτε δουλειές. Το χλώριο που τους είχαν υποσχεθεί για το πόσιμο νερό δεν έφτασε ποτέ και τα δύο σχολεία είχαν κλείσει. Δεν υπήρχαν σχεδόν καθόλου γυναίκες – οι σύζυγοι προτιμούσαν την πόλη – και καθόλου παιδιά. «Δεν υπάρχει αναπαραγωγή!» αναφώνησε ένας.

Η Εκσίογλου και ο Αλτούν θέλουν να το αλλάξουν όλο αυτό. Ο Αλτούν μεγάλωσε στο Αρτβίν, εργάστηκε για τρεις δεκαετίες στην Κωνσταντινούπολη στο εμπορικό επιμελητήριο και επέστρεψε στο χωριό του όταν «το άκουσα να με καλεί: σώσε με».

Το σχέδιό τους είναι απλό, στη θεωρία. Να παράγουν εξαιρετικό μέλι, να πιστοποιούν τις βιοχημικές του ιδιότητες, να το συσκευάζουν κομψά και στη συνέχεια να το πουλάνε αρκετά ακριβά ώστε να δώσουν στους νέους έναν λόγο να μείνουν.

«Αν μπορούσαν να βγάλουν αρκετά χρήματα εδώ από τη μελισσοκομία, θα μπορούσαν να ζήσουν στον παράδεισο», είπε ο Αλτούν. «Αντίθετα, παίρνουν τον κατώτατο μισθό στην Κωνσταντινούπολη και ζουν στην κόλαση».

Είναι ένα όνειρο γλυκό σαν μέλι. Οι μετακινούμενοι παραγωγοί όπως ο Γιλμάζ παίρνουν περίπου 45 δολάρια ανά κιλό αγριολούλουδου. Με περίπου 50 κυψέλες, καθεμία από τις οποίες αποδίδει 10 κιλά, οι ετήσιες πωλήσεις του θα ήταν περίπου 22.500 δολάρια, σχεδόν τρεις φορές ο ετήσιος κατώτατος μισθός της Τουρκίας.

Όμως τα premium μέλια, όπως το Centauri ή το Elvish, πωλούνται σε πολλαπλάσια τιμή. Το μέλι Anzer, που παράγεται σε ένα υψηλό οροπέδιο δυτικά του Αρτβίν, μπορεί να πουληθεί στη λιανική για πάνω από 200 δολάρια το κιλό.

Το Anzer είναι επίσης το αγαπημένο των καφέ αρκούδων που περιφέρονται στα ανατολικά βουνά της Τουρκίας. Όταν ένας μελισσοκόμος, περίεργος για τις προτιμήσεις των αρκούδων, το τοποθέτησε δίπλα σε τρεις υποδεέστερες ποικιλίες, εκείνες επέλεξαν αλάνθαστα ως πρώτο το πιο ακριβό. Όπως είπε και ο Γουίνι το Αρκουδάκι: «Ο μόνος λόγος για να είσαι μέλισσα είναι να φτιάχνεις μέλι. Και ο μόνος λόγος για να φτιάχνεις μέλι είναι για να μπορώ να το φάω εγώ».

Ο προσδιορισμός του «καλύτερου μελιού» στον κόσμο είναι, φυσικά, εντελώς υποκειμενικός. Τι είναι το καλύτερο σε οτιδήποτε – είτε πρόκειται για κρασί, πούρα, αυτοκίνητα, ρούχα ή μέλι; Επιπλέκοντας περαιτέρω τα πράγματα, η φετινή συγκομιδή μελιού στο Αρτβίν καθυστέρησε, δήλωσε ο Αλτούν, λόγω ενός βαρύ χειμώνα που είχε αφήσει στρώματα χιονιού στα ψηλότερα λιβάδια ακόμα και τον Ιούλιο.

Όταν τελικά έρθει η συγκομιδή, οι θηλυκές εργάτριες μέλισσες θα διώξουν τους περιττούς αρσενικούς κηφήνες. Η αποικία θα αποθηκεύσει τα αποθέματά της για τον χειμώνα, σφραγίζοντας το ώριμο μέλι κάτω από το κερί, και ο μελισσοκόμος θα πάρει το μερίδιό του. Εάν μια γηρασμένη βασίλισσα μέλισσα αρχίσει να εξασθενεί, οι εργάτριές της μπορεί επίσης να την πνίξουν μέχρι θανάτου, τυλίγοντάς την σε μια πυκνή μπάλα με τα σώματά τους, σε μια επίδειξη εντομοκτονικής «βασιλοκτονίας».

Παρόλα αυτά, υπήρχε η περσινή συγκομιδή για δοκιμή. Το μέλι καστανιάς που προτιμά ο Ερντογάν ήταν στυφό, σχεδόν υπόξινο, ενώ το σκούρο καφέ Anzer – το αγαπημένο των αρκούδων – ήταν έντονα ανθικό. Το καστανόξανθο Profunda ήταν αρωματικό, λεπτό και γλυκό –  μια έκρηξη υποκειμενικής ευεξίας. Όσο για το deli bal, ή τρελό μέλι; Η γεύση του ήταν δύσκολο να ανακληθεί στη μνήμη.