Ο Εθνικισμός της θυματοποίησης

Στα «ταραγμένα νερά», κρύβονται πολλοί κίνδυνοι, μας έχει δείξει η Οδύσσεια. Κι αν το ομηρικό έπος αφορά τις δυτικές θάλασσες, οι σύγχρονες παγίδες βρίσκονται στις θάλασσες του Αιγαίου και της Ανατολικής Μεσογείου. Δεν πρόκειται για περιφερειακούς κινδύνους ως προς την πορεία της χώρας. Αφορά τους προσανατολισμούς της, σε μια εποχή που Κύκλωπες και Λαιστρυγόνες αυτοσχεδιάζουν γεωγραφίες και επικράτειες.

Σ’ αυτά τα ταραγμένα νερά η Ελλάδα δεν πλέει με προσανατολισμό το διεθνές δίκαιο. Πλέει επικίνδυνα, παίζει επιθετικά. Αλλά με συνείδηση αθωότητας. Έχει σχηματιστεί ένα σκληρό καθεστώς αλήθειας: Η Ελλάδα ως θύμα της επιθετικής τουρκικής πολιτικής. Αυτή η αμυντική ψύχωση οδηγεί μοιραία σε μια αυτό-εκπληρούμενη προφητεία. Είμασταν πάντα το θύμα, το θύμα των Τούρκων, που είναι ο αρχι-εχθρός, αλλά και όλων των άλλων που μας επιβουλεύονται. Κάθε τί ερμηνεύεται στο φως αυτής της προφητείας και την επαληθεύει.

Ο δημόσιος λόγος εκφέρεται σε μια γλώσσα θύματος. Είναι η θυματοποίηση μέσω της οποίας οργανώνεται και ο λόγος και η σκέψη μας για τις σχέσεις με την Τουρκία.

Θυματοποίηση δεν είναι να θυμόμαστε τα δεινά και τον πόνο, τις σφαγές και τους εξανδραποδισμούς. Θυματοποίηση είναι η μετατροπή του ιστορικού πόνου σε κληρονομικό ηθικό κεφάλαιο: το έθνος παρουσιάζεται διαχρονικά ως θύμα και, μέσω αυτής της θέσης, αποκτά ηθική υπεροχή και πολιτική νομιμοποίηση. Η θυματοποίηση γίνεται έτσι, όχι απλώς μνήμη αλλά τρόπος εθνικής αυτοκατανόησης. Η εθνική μας ταυτότητα οργανώνεται γύρω από την έννοια του θύματος.

Αντιλαμβανόμαστε την ιστορία μέσα από μια αλυσίδα αδικιών και θυσιών: Άλωση, Τουρκοκρατία – 400 χρόνια σκλαβιάς, το 1821 με τη σφαγή της Χίου και το Μεσολόγγι, τη Μικρασιατική Καταστροφή και τη γενοκτονία των Ποντίων, το πογκρόμ του 1955 στην Κωνσταντινούπολη, η τουρκική εισβολή στην Κύπρο το 1974, τα Ίμια, τις σημερινές τουρκικές απειλές «να μας πάρουν 152 νησιά!».

Στο αφήγημα της θυματοποίησης, διαφορετικά ιστορικά γεγονότα, με διαφορετικές αιτίες και ιστορικά συμφραζόμενα, το παρελθόν αποϊστορικοποιείται, ενώ οι τρέχουσες διαφορές υπεριστορικοποιούνται. Από τη μία δηλαδή κάθε γεγονός αποσπάται από την ιδιαίτερη ιστορικότητά του, ενώ, από την άλλη, φορτώνεται με ολόκληρη την προηγούμενη ιστορία. Έτσι, μια σημερινή ελληνοτουρκική διένεξη για την υφαλοκρηπίδα μπορεί να πάψει να γίνεται αντιληπτή αποκλειστικά ως πρόβλημα διεθνούς δικαίου ή γεωπολιτικής και να ενταχθεί σε μια πολύ μεγαλύτερη αφήγηση: «Πάλι η Τουρκία απειλεί την Ελλάδα». Η λέξη πάλι δίνει το σινιάλο της κατανόησης. Μετατρέπει τη χρονικότητα σε επανάληψη. Βάζει την επικαιρότητα σε μια ιστορική πλοκή. Αλλάζοντας τον φωτισμό, αλλάζουμε το μέγεθος και τη σημασία των γεγονότων

Αυτή η διαδικασία θυματοποίησης είναι αλληλοτροφοδοτούμενη και από την τουρκική πλευρά. Γιατί ο εθνικισμός της θυματοποίησης λειτουργεί σαν καθρέφτης και δημιουργεί αντίστοιχες ιστορίες: Π.χ. η διάλυση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, η εκδίωξη των μουσουλμανικών πληθυσμών από τα Βαλκάνια στους Βαλκανικούς Πολέμους, οι πρόσφυγες (muhacir) και οι σφαγές των τουρκικών πληθυσμών, η Συνθήκη των Σεβρών που διέλυσε την Οθωμανική αυτοκρατορία, η ελληνική απόβαση στη Σμύρνη, ο πόλεμος 1919–22, οι αγριότητες που διέπραξε ο ελληνικός στρατός στους αμάχους, η απειλή διαμελισμού της Τουρκίας, η αίσθηση ότι Δύση και Ελλάδα επιχειρούν να περιορίσουν ή να «περικυκλώσουν» την Τουρκία και να μετατρέψουν το Αιγαίο σε ελληνική λίμνη, όλα αυτά συγκροτούν την τουρκική θυματοποίηση. .

Έλληνες και Τούρκοι βιώνουν, το κάθε έθνος τον εαυτό του, ως ιστορικό θύμα και τον άλλο ως διαχρονικό θύτη. Εκεί που ο ένας βλέπει Μικρασιατική Καταστροφή, ο άλλος βλέπει τη σωτηρία και την ανεξαρτησία της χώρας του. Και στις κατοπτρικές αφηγήσεις θυματοποίησης, η μνήμη του δικού μου πόνου όχι μόνο δεν με κάνει δεκτικό στον πόνο του άλλου, αλλά χρησιμοποιείται για να τον ακυρώσει.

Μέσα από τη διαδικασία πρόσληψης της ιστορίας ως θυματοποίησης, βλέπουμε ότι η ιστορική συνείδηση γίνεται μια αρνητική συνείδηση. Βίωση δηλαδή της ιστορίας, και περιγραφή της, ως έλλειψης, απώλειας, ματαίωσης, ιστορικής αδικίας. Σε αυτή τη διαδικασία, η θυματική αυτοεικόνα του ενός τρέφεται από τη θυματοποιητική εικόνα του άλλου και συγχρόνως την ενισχύει. Κι αυτό το αναλαμβάνουν τα ΜΜΕ, και οι διάφοροι διεθνολόγοι και συνταξιούχοι ναύαρχοι και στρατηγοί , οι οποίοι ανεύθυνα αναπαράγουν, από τα κανάλια, κάθε δήλωση θυματοποίησης στην Τουρκία, ως απειλή θυματοποίησης της Ελλάδας.

Πριν από λίγο καιρό, ο Ερντογάν έκανε δηλώσεις για τις σφαγές στην Τριπολιτσά το 1821, κάτι για το οποίο οι Έλληνες ούτε θέλουν να ακούσουν. Κι εδώ είναι το παράδοξο με το ξεχαρβαλωμένο ρολόι της ιστορίας που άλλοτε παγώνει, και άλλοτε τρέχει καλύπτοντας αιώνες: γεγονότα που συνέβησαν πριν από εκατό ή διακόσια χρόνια βάζουν φωτιά στις αντιπαραθέσεις σαν να έγιναν χτες. Ακυρώνοντας τον χρόνο. Δεν «επιβιώνει» απλώς το παρελθόν. Ενεργοποιείται για να δώσει νόημα στην παρούσα σύγκρουση.

Φυσικά ο εθνικισμός της θυματοποίησης δεν αφορά μόνο την Ελλάδα και την Τουρκία (και την Κύπρο). Ιδεότυπος του εθνικισμού της θυματοποίησης είναι το Ισραήλ που με σημαία το Ολοκαύτωμα κατέστρεψε τον Παλαιστινιακό λαό, και συνεχίζει να διαπράττει εγκλήματα στη Μέση Ανατολή. Αλλά ο εθνικισμός της θυματοποίησης αφορά και πολλές άλλες χώρες. Καλλιεργείται κατεξοχήν στην Πολωνία, στις Βαλτικές χώρες και στις πρώην ανατολικές χώρες, οι οποίες παρουσιάζονται ως θύματα της «απαγωγής τους από την Ευρώπη» μετά το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Καλλιεργείται και θρέφει τον σερβικό και τον κροατικό εθνικισμό. Ολοι οι Βαλκάνιοι είναι ο ένας θύμα του άλλου. Και οι ίδιες οι ΗΠΑ, σύμφωνα με όσα λέει ο πρόεδρος Τραμπ, έπεσαν θύμα εκμετάλλευσης των συμμάχων τους. Και βέβαια η Ακρα Δεξιά βασίζει τον εθνικισμό της στις απειλές ισλαμοποίησης και αντικατάστασης των λευκών από σκουρόχρωμους. Χρησιμοποιεί μια γλώσσα θυματοποίησης απέναντι στους μετανάστες που τους περιγράφει ως θύτες. Γιατί σήμερα δεν είναι πάνω στον εγωισμό της υπεροχής, αλλά πάνω στο φόβο της θυματοποίησης που χτίζεται ο πιο άγριος και σκληρός σύγχρονος εθνικισμός.

Το δύσκολο ερώτημα είναι: πώς σπάει αυτός ο κατοπτρικός μηχανισμός του εθνικισμού της θυματοποίησης; Η απάντηση δεν βρίσκεται βέβαια στην μνημονική αφασία. Βρίσκεται στη δημιουργία μιας διαφορετικής ελληνοτουρκικής μνημονικής σχέσης. Οι Έλληνες ιστορικοί πρέπει να πάρουμε πρωτοβουλίες ευθύνης. Κυρίως όμως η έξοδος βρίσκεται πάνω στην στροφή στο μέλλον, στα κοινά σχέδια και τη συνεργασία.

Υ.Γ. Για όσους θέλουν να εμβαθύνουν στην ανάλυση του εθνικισμού της θυματοποίησης: Jie-Hyun Lim, Victimhood Nationalism: History and Memory in a Global Age, Columbia University Press, 2025