”Αδικη αλλά αναγκαία”: Οσα ειπώθηκαν στο Στρασβούργο για τη συμφωνία ΕΕ – ΗΠΑ

Λίγα λεπτά μετά την υπερψήφιση της νέας εμπορικής συμφωνίας μεταξύ Ευρωπαϊκής Ένωσης και Ηνωμένων Πολιτειών, ο πρόεδρος της Επιτροπής Διεθνούς Εμπορίου (INTA) του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, Bernd Lange, στη συνέντευξη Τύπου που ακολούθησε στο Στρασβούργο έκανε μια παραδοχή που δύσκολα ακούγεται από Ευρωπαίο αξιωματούχο αμέσως μετά την έγκριση μιας τόσο σημαντικής νομοθεσίας.

Η συμφωνία, είπε, «είναι άνιση, είναι άδικη και επιτεύχθηκε υπό πίεση». Ωστόσο, πρόσθεσε, ήταν η μόνη ρεαλιστική επιλογή προκειμένου να αποφευχθεί μια ακόμη βαθύτερη εμπορική σύγκρουση με τις Ηνωμένες Πολιτείες και να δημιουργηθεί ένα «δίχτυ ασφαλείας» για τις ευρωπαϊκές επιχειρήσεις και τους πολίτες.

Εκείνο που προκάλεσε εντύπωση δεν ήταν τόσο οι δηλώσεις του, αλλά ο τρόπος με τον οποίο επέλεξε να υπερασπιστεί τη συμφωνία. Οι απαντήσεις του ήταν περισσότερο απολογητικές παρά θριαμβευτικές, αφιερώνοντας το μεγαλύτερο μέρος της τοποθέτησής του για να εξηγήσει ότι η Ευρώπη δεν είχε, όπως είπε, πολλές εναλλακτικές επιλογές.

Η διατύπωση αυτή του Lange συνοψίζει ίσως καλύτερα από κάθε επίσημη ανακοίνωση το δίλημμα μπροστά στο οποίο βρίσκεται το τελευταίο διάστημα η Ευρωπαϊκή Ένωση.

Από τη μία πλευρά επιδιώκει να διατηρήσει ανοιχτούς τους διατλαντικούς εμπορικούς διαύλους σε μια περίοδο έντονης γεωπολιτικής αβεβαιότητας. Από την άλλη, καλείται να προστατεύσει τη βιομηχανία και τον πρωτογενή της τομέα απέναντι σε έναν ολοένα πιο επιθετικό διεθνή ανταγωνισμό.

Η αίσθηση που άφησε η συζήτηση ήταν ότι στις Βρυξέλλες και στο Στρασβούργο η συμφωνία αντιμετωπίζεται περισσότερο ως μια αναγκαστική επιλογή παρά ως μια διπλωματική επιτυχία.

Την ίδια εικόνα έδωσε και η εισηγήτρια του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου για τη συμφωνία, Karin Karlsbro. Μιλώντας στους δημοσιογράφους, υποστήριξε ότι η Ευρώπη δεν διαπραγματεύεται πλέον σε ένα περιβάλλον «κανονικότητας», αλλά σε μια περίοδο έντονων γεωπολιτικών ανακατατάξεων.

«Δεν υποχωρήσαμε απέναντι στον εκβιασμό του προέδρου Τραμπ. Δεν ξεχάσαμε τη Γροιλανδία. Ταυτόχρονα, συμβάλαμε στη σταθερότητα και την προβλεψιμότητα σε μια περίοδο που ο Λευκός Οίκος παράγει χάος», ανέφερε χαρακτηριστικά.

Ειδικά αυτή η αναφορά στη Γροιλανδία από την Karlsbro προκάλεσε αίσθηση, καθώς συνέδεσε ευθέως την εμπορική συμφωνία με τις ευρύτερες γεωπολιτικές εντάσεις στις σχέσεις ΕΕ-ΗΠΑ.

Αναγκαίος συμβιβασμός

Στην πράξη, η συμφωνία που ενέκρινε το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο δεν αίρει πλήρως τους δασμούς που είχαν επιβληθεί στο πλαίσιο της εμπορικής αντιπαράθεσης με τις Ηνωμένες Πολιτείες.

Αντίθετα, διατηρεί ως βασικό σημείο αναφοράς τον δασμό 15% για μεγάλο μέρος των ευρωπαϊκών εξαγωγών προς την αμερικανική αγορά. Παράλληλα, προβλέπει μηδενικούς δασμούς για συγκεκριμένες κατηγορίες αμερικανικών προϊόντων που εισάγονται στην Ευρωπαϊκή Ένωση, καθώς και μηχανισμούς παρακολούθησης της αγοράς και δυνατότητα λήψης προστατευτικών μέτρων εφόσον διαπιστωθούν στρεβλώσεις.

Ο Bernd Lange δεν έκρυψε ότι πρόκειται για έναν ασύμμετρο συμβιβασμό. Όπως είπε, η συμφωνία «παραμένει άνιση και άδικη», καθώς οι ευρωπαϊκές εξαγωγές επιβαρύνονται με δασμό 15%, ενώ αντίστοιχα αμερικανικά προϊόντα εισέρχονται στην ευρωπαϊκή αγορά χωρίς δασμούς. Ωστόσο, υποστήριξε ότι η νομοθεσία που εγκρίθηκε δημιουργεί για πρώτη φορά ένα σαφές νομικό πλαίσιο, το οποίο επιτρέπει στην Ευρωπαϊκή Ένωση να αντιδράσει εάν η Ουάσινγκτον δεν τηρήσει τις δεσμεύσεις της.

Στο πλαίσιο αυτό, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο πέτυχε την ενσωμάτωση μιας σειράς ασφαλιστικών δικλίδων (safeguards): τη δημιουργία μηχανισμού διαρκούς παρακολούθησης των εισαγωγών, τη δυνατότητα επαναφοράς δασμών σε περίπτωση παραβίασης της συμφωνίας, αλλά και τη λεγόμενη ρήτρα λήξης (sunset clause), σύμφωνα με την οποία το νέο καθεστώς θα επανεξεταστεί το 2029, όταν θα έχουν αλλάξει τόσο η αμερικανική κυβέρνηση όσο και οι ευρωπαϊκοί θεσμοί.

Τη λογική αυτού του δύσκολου συμβιβασμού υπερασπίστηκε και η αντιπρόεδρος της Επιτροπής Διεθνούς Εμπορίου, Karin Karlsbro, υποστηρίζοντας ότι το αποτέλεσμα μπορεί να μην είναι ιδανικό, αλλά προσφέρει στην Ευρώπη ένα πιο σταθερό πλαίσιο εμπορικών σχέσεων σε μια περίοδο γεωπολιτικής αβεβαιότητας.

Η ίδια χαρακτήρισε τη νέα ρύθμιση «Trump-proof», δηλαδή σχεδιασμένη ώστε να παραμένει λειτουργική ακόμη και σε περίπτωση νέων μονομερών εμπορικών κινήσεων από μια κυβέρνηση Τραμπ.

Εγκριση χωρίς πλήρη μελέτη επιπτώσεων

Όσοι παρακολούθησαν τη συζήτηση από κοντά δύσκολα θα μπορούσαν να αγνοήσουν ένα ερώτημα που κυριάρχησε: πώς είναι δυνατόν να εγκρίνεται μια τόσο σημαντική εμπορική συμφωνία χωρίς ολοκληρωμένη εκτίμηση των οικονομικών της επιπτώσεων;

Ο Bernd Lange δεν προσπάθησε να παρακάμψει το ζήτημα. Αντιθέτως, αναγνώρισε ότι δεν υπήρχε η συνήθης ολοκληρωμένη μελέτη επιπτώσεων που συνοδεύει αντίστοιχες εμπορικές συμφωνίες. Όπως εξήγησε, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή προχώρησε εξαιρετικά γρήγορα, βασιζόμενη στη συμφωνία που είχε επιτευχθεί σε πολιτικό επίπεδο, χωρίς να προηγηθεί η συνήθης διαδικασία αξιολόγησης.

Η αποστροφή του Lange αποκαλύπτει ότι ακόμη και εντός των ευρωπαϊκών θεσμών υπήρχαν επιφυλάξεις για τη συμφωνία.

Σύμφωνα με πληροφορίες του NEWS24/7 από ευρωπαϊκές κοινοβουλευτικές πηγές, στο παρασκήνιο της συζήτησης εκφραζόταν έντονη δυσαρέσκεια για τους χειρισμούς της προέδρου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, με πολλούς Ευρωβουλευτές να εγείρουν τις ενστάσεις τους για τα όσα είχε συμφωνήσει η επικεφαλής της Κομισιόν με τον Ντόναλντ Τραμπ ένα χρόνο νωρίτερα. Οι ίδιες πηγές απέδιδαν σε αυτές τις επιφυλάξεις τις διαδοχικές καθυστερήσεις στην προώθηση της συμφωνίας προς έγκριση από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο.

Για να αντιμετωπιστούν οι όποιες αδυναμίες, το Κοινοβούλιο απαίτησε να ενσωματωθεί στη νομοθεσία μηχανισμός συνεχούς αξιολόγησης. Τα πρώτα στοιχεία θα συγκεντρωθούν μέσα στους πρώτους τρεις μήνες εφαρμογής της συμφωνίας και στη συνέχεια θα ακολουθήσει πληρέστερη αξιολόγηση των επιπτώσεων, η οποία θα μπορεί να ενεργοποιήσει, εφόσον χρειαστεί, τις προβλεπόμενες ρήτρες προστασίας.

Τι σημαίνει η συμφωνία για την Ελλάδα

Η νέα εμπορική συμφωνία αποκτά ιδιαίτερη σημασία για μια σειρά ελληνικών επιχειρήσεων που δραστηριοποιούνται στην αμερικανική αγορά. Προϊόντα όπως το ελαιόλαδο, οι ελιές, το κρασί, τα γαλακτοκομικά και άλλα αγαθά υψηλής προστιθέμενης αξίας εξάγονται κάθε χρόνο στις ΗΠΑ, καθιστώντας την αμερικανική αγορά έναν από τους σημαντικότερους προορισμούς για τις ελληνικές εξαγωγές εκτός Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Από τη στιγμή που ο δασμός του 15% παραμένει για μεγάλο μέρος των ευρωπαϊκών εξαγωγών προς τις Ηνωμένες Πολιτείες, πολλές ελληνικές επιχειρήσεις θα συνεχίσουν να επιβαρύνονται με αυξημένο κόστος πρόσβασης στην αμερικανική αγορά.

Από την άλλη, αποφεύγεται το ενδεχόμενο μιας νέας εμπορικής κλιμάκωσης που θα μπορούσε να οδηγήσει σε ακόμη υψηλότερους δασμούς ή σε αιφνίδιες ανατροπές για κλάδους όπως η βιομηχανία αλουμινίου, τα μεταλλικά προϊόντα, οι σωλήνες, τα καλώδια και ο μηχανολογικός εξοπλισμός, οι οποίοι διατηρούν σημαντική εξαγωγική παρουσία στις Ηνωμένες Πολιτείες.

Σχολιάζοντας τη συμφωνία, ο ευρωβουλευτής του ΠΑΣΟΚ, Γιάννης Μανιάτης, εξήγησε στο NEWS24/7, ότι είναι προτιμότερο για την ΕΕ να έχει μια συμφωνία, έστω και αν δεν είναι η καλύτερη δυνατή, παρά να μην υπάρχει καθόλου συμφωνία. «Η Ευρώπη δεν πρέπει σε καμία περίπτωση να διακόψει τις σχέσεις της με τις ΗΠΑ, αλλά θα πρέπει να εξασφαλίσουμε καλύτερες προοπτικές», τόνισε.

Οι εισηγητές της συμφωνίας επέμειναν ότι η αξία της βρίσκεται κυρίως στη σταθερότητα και την προβλεψιμότητα που προσφέρει στις διατλαντικές εμπορικές σχέσεις. Οπως είπαν, ύστερα από χρόνια αβεβαιότητας, απειλών για νέους δασμούς και συνεχών διαπραγματεύσεων, οι εξαγωγικές επιχειρήσεις – μεταξύ των οποίων και οι ελληνικές – αποκτούν ένα πιο σαφές πλαίσιο λειτουργίας, γεγονός που διευκολύνει τον επιχειρηματικό σχεδιασμό και περιορίζει τον κίνδυνο αιφνίδιων μονομερών μέτρων από την αμερικανική πλευρά.

Στο ερώτημα «τι γίνεται αν οι ΗΠΑ δεν χτυπήσουν όλη την Ευρώπη αλλά μόνο μία ή δύο χώρες;» ο Lange είπε κάτι που αφορά άμεσα και την Ελλάδα: «Δεν μπορείς να διαχωρίσεις την Ευρωπαϊκή Ένωση. Αν πρόκειται π.χ. για τις ισπανικές ελιές ή το γαλλικό κρασί, τότε είναι ευρωπαϊκή υπόθεση».

Η αμφιλεγόμενη Mercosur ως «αντίβαρο»

Την ίδια ώρα, στο Στρασβούργο, αρκετοί ευρωβουλευτές επιχείρησαν να παρουσιάσουν τη συμφωνία με τη Mercosur ως μέρος μιας ευρύτερης στρατηγικής «διαφοροποίησης». Η λογική είναι συγκεκριμένη: όσο πιο αβέβαιες γίνονται οι εμπορικές σχέσεις με τις Ηνωμένες Πολιτείες και όσο αυξάνεται η οικονομική εξάρτηση από την Κίνα, τόσο μεγαλύτερη σημασία αποκτούν νέες συνεργασίες με «αξιόπιστους» εταίρους.

Ο Bernd Lange στάθηκε στην ανάγκη η Ευρωπαϊκή Ένωση να οικοδομήσει ένα ευρύ δίκτυο εμπορικών συμφωνιών με χώρες που «σέβονται τους κανόνες του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου», χαρακτηρίζοντας αυτή τη στρατηγική βασικό εργαλείο οικονομικής ανθεκτικότητας.

Ωστόσο, η Mercosur δύσκολα μπορεί να θεωρηθεί «αντίβαρο», όπως θέλει να την παρουσιάζει το αφήγημα του Ευρωκοινοβουλίου. Οι εμπορικές σχέσεις με τις Ηνωμένες Πολιτείες παραμένουν ασύγκριτα μεγαλύτερες και στρατηγικά σημαντικότερες για την ευρωπαϊκή οικονομία ενώ το deal με τις χώρες της Νότιας Αμερικής εξακολουθεί να αποτελεί μία από τις πιο αμφιλεγόμενες εμπορικές συμφωνίες που έχει διαπραγματευτεί ποτέ η Ευρωπαϊκή Ένωση. Δεν είναι τυχαίο ότι χρειάστηκαν σχεδόν 25 χρόνια διαπραγματεύσεων μέχρι να φτάσει στο σημερινό στάδιο.

Οι μεγαλύτερες αντιδράσεις προέρχονται από τον ευρωπαϊκό αγροτικό κόσμο, ο οποίος εκφράζει φόβους ότι η αυξημένη πρόσβαση αγροτικών προϊόντων από τη Βραζιλία, την Αργεντινή, την Ουρουγουάη και την Παραγουάη θα εντείνει τον ανταγωνισμό για τους Ευρωπαίους παραγωγούς.

Στο επίκεντρο των ανησυχιών βρίσκονται κυρίως το βόειο κρέας, τα πουλερικά, η ζάχαρη και η βιοαιθανόλη – προϊόντα στα οποία οι χώρες της Mercosur διαθέτουν σημαντικό συγκριτικό πλεονέκτημα λόγω χαμηλότερου κόστους παραγωγής και χαλαρότερων περιβαλλοντικών και κτηνοτροφικών προτύπων.

Για χώρες όπως η Ελλάδα, όπου ο αγροδιατροφικός τομέας αποτελεί βασικό εξαγωγικό πυλώνα, η εξίσωση είναι ακόμη πιο σύνθετη. Από τη μία πλευρά ανοίγουν νέες αγορές για προϊόντα υψηλής προστιθέμενης αξίας. Από την άλλη, η αύξηση του ανταγωνισμού στο εσωτερικό της ευρωπαϊκής αγοράς δημιουργεί εύλογους προβληματισμούς για τις τιμές παραγωγού, την ανταγωνιστικότητα και το εισόδημα των αγροτών.

Κι εδώ εγείρεται ένα ερώτημα με ιδιαίτερο ελληνικό ενδιαφέρον, που τέθηκε και εντός του Ευρωκοινοβυλίου: τι θα συμβεί με τα μεσογειακά αγροτικά προϊόντα και ειδικότερα με το ελαιόλαδο, το κρασί και τα μεταποιημένα τρόφιμα;

Η απάντηση του εισηγητή της συμφωνίας για τη Mercosur, Gabriel Mato, ήταν κατηγορηματική. «Κανένα κράτος-μέλος δεν μένει απροστάτευτο. Ούτε η Ελλάδα ούτε οποιαδήποτε άλλη χώρα της Ευρωπαϊκής Ένωσης», ανέφερε, απορρίπτοντας την άποψη ότι οι μεσογειακές οικονομίες θα αποτελέσουν τα “θύματα” της συμφωνίας.

Μάλιστα, υποστήριξε ότι η εικόνα είναι ακριβώς η αντίθετη. Σύμφωνα με τον ίδιο, η κατάργηση των δασμών θα επιτρέψει σε προϊόντα, όπως το ελληνικό ελαιόλαδο και το κρασί, να αποκτήσουν σημαντικά καλύτερη πρόσβαση στις αγορές της Νότιας Αμερικής.

Όπως εξήγησε, σήμερα το ευρωπαϊκό ελαιόλαδο επιβαρύνεται με δασμούς που κυμαίνονται μεταξύ 25% και 30%, ενώ για το κρασί οι δασμοί φτάνουν ακόμη και το 35%. Με τη συμφωνία, αυτοί οι δασμοί προβλέπεται να καταργηθούν σταδιακά, δημιουργώντας – όπως υποστήριξε – νέες εξαγωγικές ευκαιρίες για παραγωγούς από την Ελλάδα, την Ισπανία, την Ιταλία και τις υπόλοιπες μεσογειακές χώρες.

Ο ευρωβουλευτής του ΠΑΣΟΚ, Γιάννης Μανιάτης, εμφανίστηκε περισσότερο σκεπτικός. «Επιμένω πάντα στις διεθνείς συμφωνίες αλλά πολύ φοβάμαι ότι θα υπάρξει σημαντικός κίνδυνος για τους Έλληνες αγροτοκτηνοτρόφους, κυρίως για τους παραγωγούς βοείου κρέατος καθώς και τους πτηνοτρόφους. Θεωρώ ότι όλα τα ελληνικά προϊόντα ΠΟΠ (ελιά, φέτα, μέλι κ.λπ.) δεν έχουν διασφαλιστεί επαρκώς. Χαρακτηριστικο είναι το παράδειγμα της φέτας που θα προστατεύεται μετά από 7 χρόνια. Μέσα σε αυτό το διάστημα η αγορά θα έχει κατακλυστεί με ”φέτα” από την Αργεντινή, τη Βραζιλία, την Ουρουγουάη κ.λπ.» τόνισε στο NEWS24/7.

Και πρόσθεσε: «Εξάλλου, η συμφωνία ούτε τηρεί τα περιβαλλοντικά πρότυπα, ούτε εγγυάται για την υγεία των καταναλωτών. Επίσης οι παραγωγοί των χωρών αυτών έχουν πλεονεκτήμα λόγω χαμηλότερου κόστους. Για αυτό η ευρωομάδα του ΠΑΣΟΚ την καταψήφισε».

Μάλιστα, ο κ.Μανιάτης εξέφρασε την απογοήτευσή του για τη στάση της ελληνικής κυβέρνησης, γιατί – όπως είπε – «στο αρμόδιο υπουργείο δεν βρήκα ούτε μια σελίδα με τις ελληνικές θέσεις ως προς τα προϊόντα που πρέπει να προστατεύονται και γενικά για τη θέση της Ελλάδας ως προς τη συμφωνία αυτή».

Αν υπάρχει, πάντως, μία φράση που συμπυκνώνει όσα ακούστηκαν στο Στρασβούργο, αυτή ήταν η παραδοχή του Bernd Lange ότι η συμφωνία με τις Ηνωμένες Πολιτείες είναι «άνιση» και «άδικη», αλλά ταυτόχρονα αναγκαία.

Πίσω από τις τεχνικές λεπτομέρειες για δασμούς, ποσοστώσεις και ρήτρες διασφάλισης, το μήνυμα ήταν σαφές: η Ευρώπη επιχειρεί να προσαρμοστεί σε μια νέα εποχή, όπου το εμπόριο δεν αποτελεί πλέον μόνο οικονομική πολιτική, αλλά και εργαλείο γεωπολιτικής στρατηγικής.