ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΟΔΥΣΣΕΙΑ ΤΟΥ NOLAN ΠΗΓΑΜΕ ΣΤΗΝ ΤΡΟΙΑ – ΓΙΑ ΤΗ ΘΥΣΙΑ ΤΗΣ ΠΟΛΥΞΕΝΗΣ

Η κινηματογραφική Τροία του Christopher Nolan έστρεψε ξανά τα βλέμματα στον κόσμο του Ομήρου. Εμείς βρεθήκαμε στη βορειοδυτική Τουρκία, στο Μουσείο της Τροίας που συνεχίζει την ίδια αφήγηση με αυθεντικά ευρήματα και ένα έκθεμα που καμία σχέση δεν έχει με το Χόλιγουντ, αλλά κλέβει την παράσταση: τη Σαρκοφάγο της Πολυξένης.

Το Μουσείο της Τροίας, δίπλα στον αρχαιολογικό χώρο της αρχαίας πόλης στη βορειοδυτική Τουρκία, συγκεντρώνει ευρήματα πέντε χιλιετιών από ολόκληρη την περιοχή της Τρωάδας. Ανάμεσα σε αγγεία, κοσμήματα, επιγραφές και γλυπτά, ένα έργο μοιάζει να σταματά τον χρόνο.

Το μουσείο εγκαινιάστηκε το 2018, τη χρονιά που η Τουρκία ανακήρυξε «Έτος της Τροίας», και σχεδιάστηκε από το βραβευμένο αρχιτεκτονικό γραφείο Yalın Mimarlık. Ο τετράγωνος όγκος του, επενδεδυμένος με οξειδωμένο χάλυβα σε αποχρώσεις που θυμίζουν το χώμα της Τρωάδας, μοιάζει σαν να έχει αναδυθεί από την ίδια τη γη που έκρυβε επί αιώνες τα αρχαιολογικά ευρήματα.

Το μουσείο που σε οδηγεί στα εννέα στρώματα της Τροίας

Η εμπειρία αρχίζει πριν ακόμη περάσεις την είσοδο. Δεν ανεβαίνεις στο μουσείο· κατεβαίνεις προς αυτό. Μια πλατιά υπαίθρια ράμπα σε οδηγεί αργά στο εσωτερικό, σαν να συμμετέχεις κι εσύ σε μια αρχαιολογική ανασκαφή. Είναι μια συμβολική κατάβαση στα στρώματα της ιστορίας, εκεί όπου η μυθολογία συναντά τα πραγματικά ευρήματα.

Από εκεί και πέρα, η διαδρομή συνεχίζεται σε μια εσωτερική σπειροειδή ράμπα μήκους περίπου 480 μέτρων, η οποία αγκαλιάζει το κτίριο και οδηγεί σταδιακά από επίπεδο σε επίπεδο. Δεν πρόκειται για έναν απλό διάδρομο κυκλοφορίας. Είναι ο βασικός αφηγηματικός άξονας του μουσείου. Καθώς περπατάς, γνωρίζεις τα εννέα διαδοχικά στρώματα κατοίκησης της Τροίας – από την πρώτη πόλη της 3ης χιλιετίας π.Χ. μέχρι τη ρωμαϊκή περίοδο. Κάθε στροφή αποκαλύπτει μια διαφορετική εποχή, μια νέα καταστροφή, μια νέα ανοικοδόμηση. Η Τροία δεν ήταν μία πόλη· ήταν εννέα πόλεις χτισμένες η μία πάνω στα ερείπια της προηγούμενης.

Οι εκθεσιακοί χώροι αναπτύσσονται σε τέσσερα επίπεδα και οργανώνονται θεματικά. Παρουσιάζονται αντικείμενα από όλες τις φάσεις της ιστορίας της Τρωάδας: κεραμική της Εποχής του Χαλκού, χρυσά κοσμήματα, ειδώλια, όπλα, επιγραφές, μαρμάρινα γλυπτά, ρωμαϊκά πορτρέτα, νομίσματα, σαρκοφάγοι και ευρήματα από τις μεγάλες ανασκαφές του Σλήμαν, του Ντέρπφελντ και του Μπλέγκεν. Ψηφιακές προβολές, χάρτες, μακέτες και διαδραστικές εφαρμογές συμπληρώνουν την αφήγηση χωρίς να επισκιάζουν τα αυθεντικά αντικείμενα.

Η εσωτερική αρχιτεκτονική είναι λιτή και σχεδόν αυστηρή. Οι σκοτεινοί τοίχοι και ο χαμηλός φωτισμός αφήνουν τα αρχαία αντικείμενα να κυριαρχήσουν, ενώ σε αρκετά σημεία τα διάφανα δάπεδα αποκαλύπτουν στρώσεις χώματος και θραύσματα αγγείων, σαν οι ανασκαφές να συνεχίζονται κάτω από τα πόδια μας.

Η σαρκοφάγος της Πολυξένης αφηγείται έναν από τους πιο τραγικούς μύθους

Στη διαδρομή το βλέμμα μας καταλήγει σχεδόν αβίαστα σε ένα έκθεμα. Εκεί όπου συγκεντρώνονται οι περισσότεροι επισκέπτες, εκεί όπου οι ψίθυροι χαμηλώνουν. Η μαρμάρινη σαρκοφάγος μήκους σχεδόν τριών μέτρων είναι η Σαρκοφάγος της Πολυξένης. Ένα από τα σπουδαιότερα έργα της αρχαϊκής γλυπτικής που έχουν βρεθεί ποτέ στη Μικρά Ασία και μια από τις πιο συγκλονιστικές αφηγήσεις του Τρωικού Κύκλου σμιλεμένη πάνω στο μάρμαρο. Είναι η αρχαιότερη γνωστή μαρμάρινη σαρκοφάγος με αφηγηματικές παραστάσεις στην Ανατολία.

Η πιο συγκλονιστική παράσταση εκτείνεται στη μεγάλη πλευρά της σαρκοφάγου. Είναι η θυσία της Πολυξένης, της νεότερης κόρης του βασιλιά Πριάμου και της Εκάβης. Δεν χορταίνεις να την κοιτάς.

Μετά την άλωση της Τροίας, οι Έλληνες ετοιμάζονται να επιστρέψουν στην πατρίδα τους. Σύμφωνα με τον μύθο, το πνεύμα του Αχιλλέα εμφανίζεται πάνω από τον τάφο του και απαιτεί μια τελευταία προσφορά: τη θυσία της Πολυξένης –  ώστε οι Αχαιοί να αποκτήσουν ευνοϊκούς ανέμους και να μπορέσουν να αποπλεύσουν για την επιστροφή τους. Ο Νεοπτόλεμος, γιος του Αχιλλέα, αναλαμβάνει να εκτελέσει την επιθυμία του πατέρα του.

Η νεαρή πριγκίπισσα οδηγείται στον τάφο γνωρίζοντας τι την περιμένει.

Οι αρχαίοι συγγραφείς περιγράφουν μια γυναίκα που αντιμετωπίζει τον θάνατο με αξιοπρέπεια, επιλέγοντας να σταθεί όρθια μέχρι την τελευταία στιγμή. Γύρω της, οι μορφές αποτυπώνουν τη δραματική κορύφωση της σκηνής, μετατρέποντας το μάρμαρο σε ένα παγωμένο στιγμιότυπο από το τέλος του Τρωικού Πολέμου.

Η Πολυξένη δεν αναφέρεται από τον Όμηρο. Η μορφή της αποκτά κεντρική θέση στις μεταγενέστερες αφηγήσεις του Τρωικού Πολέμου, γεγονός που δείχνει ότι ο μύθος της εξελίχθηκε με τον χρόνο.

Στη στενή πλευρά της σαρκοφάγου διακρίνεται η Εκάβη. Κάθεται σκυμμένη κάτω από ένα γυμνό δέντρο, βυθισμένη στο πένθος για την κόρη της. Απέναντι, μια άλλη σκηνή παρουσιάζει μια καθιστή γυναίκα που δέχεται προσφορές, ενώ στην τέταρτη πλευρά μουσικοί και χορεύτριες συμμετέχουν σε μια τελετουργική πομπή. Οι τέσσερις όψεις συνθέτουν μια ενιαία αφήγηση γύρω από τη ζωή, τον θάνατο, το πένθος και τη μετάβαση.

Η Πολυξένη, η τελευταία θυσία του Τρωικού Πολέμου

Κι όμως, η μεγαλύτερη έκπληξη βρισκόταν στο εσωτερικό. Όταν οι αρχαιολόγοι άνοιξαν τη σαρκοφάγο, δεν βρήκαν τα λείψανα μιας γυναίκας. Στο εσωτερικό της αναπαυόταν ο σκελετός ενός άνδρα περίπου σαράντα ετών. Το ταφικό μνημείο πήρε το όνομά του από τις ανάγλυφες παραστάσεις του και όχι από τον νεκρό που φιλοξένησε, υπενθυμίζοντας ότι στην αρχαιότητα ο μύθος αποτελούσε συχνά το ισχυρότερο μέσο για να τιμηθεί η μνήμη ενός ανθρώπου.

Στη σύγχρονη βιβλιογραφία η Πολυξένη λειτουργεί ως καθρέφτης της Ιφιγένειας. Η Ιφιγένεια θυσιάζεται για να ξεκινήσει η εκστρατεία των Αχαιών προς την Τροία. Η Πολυξένη θυσιάζεται για να ολοκληρωθεί και να μπορέσουν οι Έλληνες να επιστρέψουν στην πατρίδα τους. Οι δύο θυσίες δημιουργούν μια δραματική συμμετρία που πλαισιώνει ολόκληρο τον Τρωικό Πόλεμο.

Κοιτάζοντας τη σκηνή της θυσίας πάνω στη Σαρκοφάγο της Πολυξένης, είναι δύσκολο να μη σταθείς σε μια απλή αλλά σκληρή διαπίστωση: η Πολυξένη δεν πεθαίνει στη μάχη. Δεν κρατά όπλο. Δεν αποτελεί απειλή για κανέναν. Θυσιάζεται επειδή το αποφάσισαν πρώτα ο Αχιλλέας, έπειτα ο Νεοπτόλεμος και οι αρχηγοί των Αχαιών. Δυόμισι χιλιάδες χρόνια μετά, η ανάγλυφη αυτή παράσταση εξακολουθεί να γεννά στενάχωρες σκέψεις για την έμφυλη βία, την εξουσία πάνω στο γυναικείο σώμα και για τη θέση της γυναίκας σε καιρούς πολέμου.