“ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΗΣΗ”: Η ΠΡΩΤΗ ΤΑΙΝΙΑ ΤΟΥ ΝΟΛΑΝ ΕΧΕΙ ΜΕΣΑ ΑΠΟ “INCEPTION” ΜΕΧΡΙ ΚΑΙ “ΟΔΥΣΣΕΙΑ”

Υπάρχει κάτι το εμπνευστικό και καθησυχαστικό στη διαπίστωση πως ο μεγαλύτερος σημερινός σκηνοθέτης, των τεράστιων μπάτζετ, των ταινιών-φαινόμενα όπου σούπερ σταρ παίζουν ρόλους των 2 λεπτών, των Όσκαρ, κάποτε γύριζε κι εκείνος μια ταινία εξ ανάγκης μηδενικού μπάτζετ.

Ασπρόμαυρη, με κόκκο, με άγνωστους ηθοποιούς, γυρισμένη σε σπίτια φίλων, με τη μητέρα του να ταΐζει το συνεργείο φίλων και γνωστών…

…και πως αυτή η ταινία είναι, υπό μία έννοια, ίδια με τις ταινίες που κάνει ακόμα. Πιο εντυπωσιακό από όλα τα Όσκαρ μαζί! Κάποιοι καλλιτέχνες, πολύ απλά, λένε τις ίδιες ιστορίες ξανά ξανά. Ο χρόνος και οι συνθήκες αλλάζουν, αλλά οι εμμονές και οι αγωνίες που βρίσκονται στο βάθος της ψυχής τους (μας) είναι και θα είναι ίδιες κι απαράλλαχτες.

ΣΤΟ ΥΠΟΣΥΝΕΙΔΗΤΟ ΤΟΥ ΚΡΙΣΤΟΦΕΡ ΝΟΛΑΝ

Στην Παρακολούθηση, ο Νόλαν αφηγείται με την μετέπειτα χαρακτηριστική του μη γραμμική αφήγηση – όχι τόσο ακονισμένη όσο στο Memento ή ρυθμικά μεγαλεπίβολη όσο στα Οπενχάιμερ, Δουνκέρκη ή Οδύσσεια – μια φαινομενικά μικρής εμβέλειας ιστορία παρανομίας. Και εμμονής! Φυσικά, εμμονής, αυτό έλειπε.

Ο ενδεχομένως ανώνυμος πρωταγωνιστής (ας τον λέμε και Πρωταγωνιστή α λα Tenet αν θέλετε) έχει το συνήθειο να ακολουθεί ξένους μες στο πλήθος. Κι είναι μια συγκεκριμένη παρακολούθηση που τον φέρνει σε μπλεξίματα με το έγκλημα και τον υπόκοσμο, καθώς μπλέκει με μια περίπλοκη συνωμοσία που ίσως τον φέρει τον ίδιο στη θέση του στόχου.

Δεν παίρνει μεγάλες φετιχιστικές διαστάσεις αυτό το συνήθειο της παρακολούθησης που εκκινεί τις διαδικασίες – για τον Νόλαν εκπροσωπεί μια περιέργεια για το άτομο ως μέρος ενός συνόλου. Το συναρπαστικό πράγμα με το πλήθος είναι πως μπορεί την ίδια στιγμή να είναι άμορφο, αλλά και γεμάτος διαφορετικές προσωπικότητες.

Είναι ίσως ένα παρόμοιο παράδοξο με αυτό που διατρέχει όλο το έργο του Νόλαν, για ανθρώπους που διαρκώς κυνηγούν ή είναι στη σκιά ή αντιπαλεύουν ένα σκοτεινό τους είδωλο, ή μια ανάμνηση, μια σκιά, μια αντήχηση, μια ηχώ. Το υπερεγώ, πες το όπως θες.

Ο χαρακτήρας του Γκάι Πιρς στο Memento κυνηγά τα χνάρια που ο ίδιος αφήνει πίσω, ο Μπρους Γουέιν εκπαιδεύεται για να είναι Μπάτμαν σα να ήταν σχεδόν ένας ξεχωριστός ήρωας-τοτέμ, οι μάγοι του Prestige δεν είναι απλώς τα σπασμένα είδωλα ο ένας του άλλου, αλλά έχει κι ο καθένας το δικό του (διαφορετικής φύσεως) αντίτυπο, ενώ στο Inception ο Κομπ του ΝτιΚάπριο βυθίζεται σε ασυνείδητα κυνηγώντας αναμνήσεις ή καταπιεσμένα «εγώ».

Μιλώντας για Κομπ: Στην Παρακολούθηση, ο άνθρωπος που παρακολουθεί ο Νεαρός Άνδρας (ο Πρωταγωνιστής ή ο Μπιλ ή όπως θες πες τον) λέγεται επίσης Κομπ. Δεν είναι μια σύμπτωση ή μια επιφανειακή ομοιότητα: Η Παρακολούθηση μοιάζει όντως με μια πολύ πρωτόλεια εκδοχή του Inception, ή τελοσπάντων με τα κόκκαλα μιας εκδοχής των μοτίβων του μπλοκμπάστερ sci-fi νουάρ που ο Νόλαν θα γύριζε 12 χρόνια μετά.

«Όταν το βλέπεις σήμερα, η Παρακολούθηση δε μοιάζει με τίποτα όσο με ένα πρώτο draft για αυτό που τελικά θα γινόταν το Inception», γράφει ο κριτικός Σκοτ Φούντας για ένα αφιέρωμα στον Νόλαν από την Criterion. «Δηλαδή, ένα ψυχολογικό heist movie στο οποίο τα λάφυρα της μεγαλύτερης αξίας βρίσκονται στο σεντούκι του υποσυνείδητου».

Στην Παρακολούθηση ο Κομπ δεν εισβάλει σε κυριολεκτικές αναμνήσεις, όμως κλέβει διαμερίσματα που υπό μία έννοια δεν είναι παρά μια αντίστοιχου τύπου εισβολή. Ένας χώρος κλειστός, προσωπικός, γεμάτος προσωπικά αντικείμενα και αναμνηστικά όπου κάθε τι που κλέβεις δεν είναι απλώς ένα κομμάτι αντικειμενικής αξίας αλλά κι ένα κομμάτι μιας προσωπικότητας.

«Ο πρωταγωνιστής μπλέκεται με κάποιον που είναι επαγγελματίας διαρρήκτης. Και η σχέση μεταξύ τους βασίζεται στην ιδέα ότι ο διαρρήκτης είναι κι αυτός ένας είδος ηδονοβλεψία. Και το ενδιαφέρον του να εισβάλλει στα σπίτια των ανθρώπων δεν είναι μόνο για να κλέψει πράγματα. Δεν είναι μόνο για υλικό κέρδος», αναφέρει ο Νόλαν μιλώντας για την ταινία στο φεστιβάλ του Ρότερνταμ το 1999.

«Το δικό μου διαμέρισμα είχε διαρρηχθεί από κάποιον. Και αυτό φαινόταν να ταιριάζει απόλυτα με την ιδέα αυτής της παράξενης σχέσης μεταξύ κάποιου που έχει επιλέξει να εισβάλει στην ιδιωτική σου ζωή και του εαυτού σου. Όταν γύριζες σπίτι και έβλεπες όλα τα πράγματά σου πεταμένα και αναστατωμένα, δεν μπορούσες παρά να φανταστείς ποιος θα μπορούσε να είναι αυτός ο άνθρωπος», λέει. Είναι ακριβώς το είδος σχέσης ή δυναμικής που δεν έχει σταματήσει να ξετυλίγει σε όλη την καριέρα του.

ΑΠΟ ΤΟ ΜΗΔΕΝΙΚΟ ΜΠΑΤΖΕΤ ΜΕΧΡΙ ΤΗΝ ΚΟΡΥΦΗ ΤΟΥ ΣΤΟΥΝΤΙΑΚΟΥ ΜΠΛΟΚΜΠΑΣΤΕΡ

Στην Παρακολούθηση συγκεκριμένα, ο Νεαρός Άνδρας εμπλέκεται σε ένα περίπλοκο μυστήριο ταυτοτήτων και επιπέδων της αλήθειας όπου διαρκώς αμφισβητείς ως θεατής τι είναι αλήθεια και τι ψέμα, τι είναι ειλικρινές και τι είναι φούμαρα. Σε συνδυασμό με την μη γραμμική αφήγηση δημιουργείται μια αποπροσανατολιστική αίσθηση όπου τίποτα δεν είναι θεμελιωμένο – τα πάντα είναι μια ρευστή αίσθηση πραγματικότητας.

Κάτι όχι ανόμοιο με την αίσθηση του Tenet, άλλη μια ταινία του Νόλαν με ήρωες που καταδιώκουν και καταδιώκονται από κυριολεκτικές εκδοχές του εαυτού τους, κι όπου τα vibes είναι πολύ πιο σημαντικά για την απόλαυση από το να κάτσεις να βάλεις κάτω τα κομμάτια του παζλ προσπαθώντας να τα ενώσεις. Ο κόσμος βρίσκεται σε μια αόριστη κατάσταση αποσύνθεσης, κι ως εκ τούτου πώς αλλιώς μπορεί να το βιώνεις αν όχι ως προειδοποίηση, ως κακό όνειρο, ως δυσάρεστη ανάμνηση κι ως πρόκληση – όλα την ίδια στιγμή.

Έτσι βιώνει κανείς και την Παρακολούθηση, έστω κι αν σε μια πολύ πιο πρωτόλεια και μη ραφιναρισμένη εκδοχή. Ο πρωταγωνιστής εμπλέκεται σε ένα πυρετώδες παιχνίδι εγκλήματος και εμμονών, για το οποίο ο Νόλαν μοιάζει να αντλεί επιρροές από ένα σωρό διαφορετικά σημεία: Κάτι από Χίτσκοκ (υπάρχει μέχρι κι η απαραίτητη Ξανθιά, αν και αυτό ομολογουμένως είναι το πιο κλισέ και αδύναμο κομμάτι όλης της ταινίας), κάτι από την αίσθηση των lo-fi παραγωγών της βρετανικής τηλεόρασης με έναν έντονα βρετανικό τοπικό χαρακτήρα, μια έντονη διάθεση αποδόμησης του νουάρ, ακόμα και κάτι από Κάφκα στην αίσθηση αποπροσανατολισμού και παγίδευσης.

Όχι τυχαία, οι καφκικές επιρροές είναι εντονότατες στο μικρού μήκους Doodlebug που ο Νόλαν είχε γυρίσει ένα μόλις χρόνο πριν, ξανά με τον Τζέρεμι Θίομπολντ της Παρακολούθησης, στον πρωταγωνιστικό ρόλο.

Το Doodlebug γυρίστηκε στα γρήγορα, με μηδενικό μπάτζετ, με φίλους και γνωστούς, κι αν αυτό είναι κάπως λογικό για μια ασπρόμαυρη ταινία 3 λεπτών με έναν ηθοποιό, είναι εντυπωσιακό ότι οι συνθήκες υπό τις οποίες φτιάχτηκε η Παρακολούθηση δε διαφέρουν και απείρως πολύ.

Γυρίστηκε με μπάτζετ κάτι λιγοστές χιλιάδες, σε σπίτια φίλων και συγγενών, με γυρίσματα μιας μέρας τη βδομάδα, με τη μητέρα του Νόλαν να φτιάχνει σαντουιτσάκια για κέτερινγκ, με το συνεργείο να χωράει όλο σε ένα ταξί για να πάει από τη μία τοποθεσία γυρισμάτων στην άλλη. Και με τους ηθοποιούς να παραδίδουν τις ερμηνείες τους μέσα σε μία ή δύο λήψεις το πολύ, γιατί τόσο άντεχε το μπάτζετ: «Το μεγαλύτερο μέρος της ταινίας είναι πρώτες λήψεις, μερικές είναι δεύτερες», λέει ο Νόλαν.

Τα γυρίσματα γίνονταν κάθε όποτε μπορούσε να πάρει περισσότερο 16άρι φιλμ, και στο ενδιάμεσο οι ηθοποιοί πρόβαραν εξαντλητικά τις σκηνές τους επί μήνες, ώστε την ώρα του γυρίσματος να μην χρειαστεί πάνω από 1-2 λήξεις, ώστε να μην ξοδευτεί φιλμ. Έτσι προέκυψε κι η επιλογή του ασπρόμαυρού καθώς έτσι, όπως παραδέχεται ο Νόλαν, «είναι πολύ πιο εύκολο να κρύψεις ορισμένους από τους προϋπολογιστικούς σου περιορισμούς. Είναι πολύ πιο εύκολο να προσδώσεις κάποιο επίπεδο στυλ στο έργο, τοποθετώντας γρήγορα και εύκολα λίγο φως και σκιά και προχωρώντας έτσι».

Μέσα από όλα, είναι εντυπωσιακό να παρακολουθείς κάτι τόσο αναπολογητικά πρωτόλειο στον τρόπο με τον οποίο παίρνει ιδέες και επιρροές και τις απλώνει στην οθόνη με μια με-το-καλημέρα εντονότατη προσωπική σφραγίδα κι αίσθηση ταυτότητας και προσωπικών εμμονών. Σε σημείο που μπορείς, σχεδόν τρεις δεκαετίες μετά, να διακρίνεις εκεί τα αποτυπώματα του ίδιου σκηνοθέτη των Μπάτμαν, του Tenet, του Inception, του Οπενχάιμερ – αλλά και τα πρώτα εναύσματα για τα όσα θα εξερευνούσε στην μετέπειτα καριέρα του.

Όπως γράφει κι ο Φούντας: «Το να επισκεφθείς ξανά – ή να ανακαλύψεις – την Παρακολούθηση σήμερα, είναι, τουλάχιστον εν μέρει, το να θαυμάσεις το πόσο ταχύτατα ο Νόλαν ανέβηκε από αυτά τα ταπεινά ξεκινήματα στην κορυφή της στουντιακής τροφικής αλυσίδας, και το πώς κατάφερε να το κάνει χωρίς να θυσιάσει τίποτα από το όραμά του».

«Πράγματι, αποτελεί μια μη ομαλή φιγούρα: ο δημιουργός εγκεφαλικών μπλοκμπάστερ που απαιτούν πολλά από την υποτιθέμενη μέτρια νοημοσύνη του κοινού και τη διαρκώς μειούμενη ικανότητα συγκέντρωσής του· ένας ακλόνητος υποστηρικτής του σελιλόιντ στην ψηφιακή εποχή· και μια μάλλον κλειστή προσωπικότητα που κρατά μυστικές τις ακριβείς λεπτομέρειες της βιογραφίας του».

ΤΙ ΕΝΩΝΕΙ ΤΗΝ ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΗΣΗ ΜΕ ΤΗΝ ΟΔΥΣΣΕΙΑ

Ο Νόλαν πράγματι δεν είναι πολύ δημόσιος όσο αφορά τη ζωή και τις προσωπικές του λεπτομέρειες και πεποιθήσεις, όμως έχοντας κατά καιρούς μιλήσει για το ξεκίνημα της καριέρας του, βρίσκουμε κάποια ενδιαφέροντα κομμάτια από το φόντο του πρώτου του φιλμ. Το πρώτο πράγμα που εντοπίζουμε είναι το πώς βλέπει την ίδια τη γέννηση της ιδέας της Παρακολούθησης.

Ξεκινά από ένα στοιχείο ας πούμε βιογραφίας («κάποιος εισέβαλλε και διέρρηξε το διαμέρισμά του») που όμως γρήγορα αναπτύσσεται σε μια πολύ ευρύτερη σκέψη που διατρέχει, χωρίς υπερβολή, όλο του το έργο. Γιατί αυτή του η περιγραφή, αυτή η σκέψη, αυτή η ανάγνωση της ταινίας… είναι κυριολεκτικά το κεντρικό μοτίβο της κατά Νόλαν Οδύσσειας, και πριν από αυτήν, του Οπενχάιμερ.

Πώς εμπνεύστηκε λοιπόν την ιστορία της ταινίας; Το Νοέμβριο του 2012 στο IFC Center στη Νέα Υόρκη, ανέφερε το εξής: «Έβγαινες από το διαμέρισμά σου κι ήσουν περικυκλωμένος από ανθρώπους. Άρχισε να με ενδιαφέρει η ιδέα του να κοιτάς άτομα και να λες, Ποια είναι η ιστορία αυτού του ατόμου;».

«Εκείνη την περίοδο, κάποιος διέρρηξε το διαμέρισμά μου. Συνειδητοποίησα πως η πόρτα ήταν απλώς ένα κόντρα πλακέ και ποτέ δε θα κρατούσε κάποιον έξω. Αυτό που κρατούσε τους ανθρώπους έξω ήταν τα κοινωνικά πρωτόκολλα που έχουμε, που μας επιτρέπουν να ζούμε μαζί. Με ενδιέφερε ένας συγκεκριμένος τύπος ανθρώπου που θα σταματούσε να τιμά αυτά τα πρωτόκολλα, και γιατί».

Το κοινωνικό συμβόλαιο στο οποίο όλοι συμμετέχουμε. Οι άγραφοι κανόνες της συνύπαρξης – πες το Ξένιο Δία, πες του κοινωνική σύμβαση, πες το στοιχειώδη σεβασμό στην ιδέα της κοινότητας. Αλλά είναι το ίδιο πράγμα. Ήδη από την πρώτη ταινία της καριέρας του, ο Νόλαν συναρπάζεται από την ιδέα των άγραφων νόμων που κρατούν την κοινωνία ζωντανή, το πώς θα έμοιαζε ένας άνθρωπος που τους διαταράσσει, και γιατί θα το έκανε.

Χωρίς υπερβολή, ο Νόλαν έχει περάσει τα 30 χρόνια της καριέρας του, κάνοντας ξανά και ξανά ταινίες – όλο και πιο εξεζητημένης δομής, όλο και πιο μεγάλου βεληνεκούς, όλο και πιο εκκωφαντικές – για τον ίδιο ακριβώς αυτόν Τύπο. Ποιος είναι αυτός ο άνθρωπος; Γιατί θα έκανε κάτι τέτοιο; Τι λέει αυτό για εμένα, που στέκομαι απέναντί του, δίπλα του – ή, σε κάποιες πτυχές, είμαι κιόλας αυτός ο ίδιος άνθρωπος;

Τρεις δεκαετίες μετά την Παρακολούθηση, ο Κρίστοφερ Νόλαν (παρ)ακολουθεί ακόμα τον παλιό του εαυτό από κοντινή απόσταση, σαν σκιά, σαν ηχώ – και προσπαθεί ακόμα να πάρει από αυτόν τις απαντήσεις.