ΕΝΑΣ ΣΕΡΠΑ ΣΤΗΝ ΑΘΗΝΑ

Στις 29 Μαΐου 1953, ο κόσμος άλλαξε για πάντα όταν ο Τένζινγκ Νοργκέ και ο σερ Έντμουντ Χίλαρι έγιναν οι πρώτοι άνθρωποι που πάτησαν στην κορυφή του Έβερεστ. Πώς είναι, όμως, να μεγαλώνεις ως παιδί ενός τέτοιου θρύλου, σε ένα σπίτι όπου εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι κατέφθαναν συνεχώς απλώς και μόνο για να σε αντικρίσουν

Ο γιος του ιστορικού ορειβάτη, Νόρμπου Τένζινγκ, έρχεται στην Αθήνα στο πλαίσιο του SNF Nostos. Τη Δευτέρα 22 Ιουνίου θα προλογίσει μαζί με τον Ανδρέα Δρακόπουλο και την Tencho Gyatso το ντοκιμαντέρ η “Σοφία της Ευτυχίας” για τη ζωή του Δαλάι Λάμα. Την Παρασκευή 26 Ιουνίου επίσης πάλι με τον πρόεδρο του Ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος θα μας μιλήσουν για “Θέα από την Κορυφή” του Έβερεστ και τι σημαίνει όλα αυτά για τους Σέρπα του Νεπάλ.

Με αφορμή αυτές τις δύο εκδηλώσεις μίλησε στο NEWS 24/7 για τον πατέρα του, για την παρεξήγηση που υπάρχει γύρω από τους Σέρπα, για το American Himalayan Foundation, την οργάνωση που είναι πρόεδρος της, για τον υπερτουρισμό που πλήττει και την κορυφή του κόσμου και φυσικά για τον Δαλάι Λάμα.

Πώς είναι το συναίσθημα να είσαι ο γιος του πρώτου ανθρώπου που κατέκτησε την κορυφή του Έβερεστ;
Ο πατέρας μου ήταν ταπεινός άνθρωπος. Ανατραφήκαμε σε ένα πολύ φυσιολογικό σπιτικό, παρόλο που τη δεκαετία του 1970, όταν μεγαλώναμε στο Νταρτζίλινγκ, εκείνος αποτελούσε μια παγκόσμια προσωπικότητα. Χιλιάδες άνθρωποι έρχονταν συνεχώς για να τον δουν από κοντά. Ήταν πάντα πολύ απλός και ταυτόχρονα, όμως, είχε και κάτι το ξεχωριστό.  Από μικρό παιδί είχε το όνειρο να ανέβει στο Έβερεστ αφού καθημερινά έβλεπε το βουνό ενώ έβοσκε τα γιακ. Το μόνο που ήθελε πραγματικά ήταν να πραγματοποιήσει ένα προσκύνημα στην κορυφή του Έβερεστ και δεν περίμενε καθόλου όλη αυτή τη φήμη που ακολούθησε μετά την επιτυχία του.

Ήταν όμως συνηθισμένο για τους ανθρώπους  που είχαν την ίδια θέα καθημερινά να μοιράζονται το ίδιο όνειρο;
Ήταν συνηθισμένο για τους ανθρώπους γενικά να έχουν αυτό το όνειρο αλλά όχι για έναν ντόπιο. Για τους Δυτικούς, η πεζοπορία και η αναρρίχηση ήταν ένα χόμπι, μια πολυτέλεια. Για κάποιον λόγο, όμως, ο πατέρας μου από παιδί φιλοδοξούσε να κατακτήσει αυτό το συγκεκριμένο βουνό. Προσπάθησε έξι φορές να ανέβει στο Έβερεστ πριν τα καταφέρει τελικά στην έβδομη απόπειρά του. Κανένας άλλος άνθρωπος δεν είχε προσπαθήσει τόσες πολλές φορές στο παρελθόν. Όταν έφτασε το πλήρωμα του χρόνου το 1953, είχε ήδη πλησιάσει πάρα πολύ κοντά στην κορυφή από την προηγούμενη χρονιά.

Η κατάκτηση έγινε και στις 29 Μαΐου που είναι τα γενέθλια μου. Γιατί πιστεύετε ότι η ανθρωπότητα άργησε τόσο πολύ να φτάσει εκεί πάνω;
Υπάρχουν ορισμένοι βασικοί λόγοι για αυτό. Πρώτον, το Νεπάλ ως χώρα άνοιξε επίσημα τις πόρτες του στην ορειβασία μόλις τη δεκαετία του 1950· πριν από αυτό, η χώρα ήταν εντελώς κλειστή. Δεύτερον, οι παλαιότερες προσπάθειες γίνονταν από την πλευρά του Θιβέτ, κυρίως από τους Βρετανούς. Το Θιβέτ, που αποτελούσε ανεξάρτητο κράτος εκείνη την εποχή, επέτρεψε στους Βρετανούς να ξεκινήσουν τις αναβάσεις στις αρχές της δεκαετίας του 1920, νομίζω το 1921. Μάλιστα, το 1924 σχεδόν έφτασαν στην κορυφή. Οι διάσημοι ορειβάτες Μάλορι και Ίρβιν εθεάθησαν για τελευταία φορά να εξαφανίζονται κοντά στην κορυφή και κανείς δεν έμαθε ποτέ με απόλυτη σιγουριά αν ήταν οι πρώτοι που πάτησαν εκεί.

Οι άνθρωποι προσπαθούσαν, αλλά η πρόσβαση ήταν εξαιρετικά δύσκολη. Χρειάζονταν μήνες ολόκληροι για να φτάσει κανείς εκεί. Από πλευράς επιμελητείας, ήταν ένα γιγαντιαίο εγχέρημα. Δεν ήταν όπως σήμερα, που εξασφαλίζεις μια άδεια αύριο, μπαίνεις στο αεροπλάνο για το Κατμαντού και ανεβαίνεις στο Έβερεστ. Δεν είχε καμία σχέση. 

Οι προσπάθειες είχαν ξεκινήσει από το 1920, αλλά χρειάστηκε να φτάσουμε στο 1953 για να οργανωθεί μια αποστολή πλήρους κλίμακας, με 500 άτομα να υποστηρίζουν τις προσπάθειες του πατέρα μου και του Sir Έντμουντ Χίλαρι, ώστε να καταφέρουν τελικά να φτάσουν στην κορυφή από την πλευρά του Νεπάλ, η οποία είχε ανοίξει μόλις λίγα χρόνια πριν.

Πώς περιέγραψε ο πατέρας σας αυτή την εμπειρία
Ξέρετε, για εμάς τους Θιβετιανούς, τους Βουδιστές και τους Σέρπα, το Έβερεστ ονομάζεται «Τσομολόνγκμα» (Chomolungma), που σημαίνει «Θεά Μητέρα του Κόσμου». Αυτή η θεά προστατεύεται από πέντε θεότητες. Είναι ένας βαθιά ιερός τόπος στα Ιμαλάια. Πολλές ορεινές περιοχές θεωρούνται ιερές («μπέγιουλ»), και το Έβερεστ είναι μία από αυτές. Ο πατέρας μου είχε τη φιλοδοξία να ανέβει στο βουνό, αλλά για εκείνον ήταν περισσότερο ένα προσκύνημα, μια επιθυμία να βρεθεί, θα λέγαμε, στην αγκαλιά της μητέρας του. Όταν έφτασε στην κορυφή, προσευχήθηκε στη θεά Τσομολόνγκμα για να την ευχαριστήσει που του επέτρεψε να περάσει με ασφάλεια. Ήταν καθαρά ένα προσκύνημα. Το πραγματικό ταξίδι όμως για τον ίδιο και τον σερ Έντμουντ Χίλαρι ξεκίνησε αφού κατέβηκαν από το βουνό: το ταξίδι για να βοηθήσουν τον κόσμο και να βελτιώσουν τις ζωές των ανθρώπων. Αυτό, τουλάχιστον για τον πατέρα μου, ήταν πολύ πιο σημαντικό από το να φτάσει στην κορυφή.

Τον άλλαξε αυτή η εμπειρία;
Όχι, καθόλου. Παρέμεινε ακριβώς ο ίδιος άνθρωπος. Ταξίδεψε σε όλο τον κόσμο, παρόλο που δεν ήξερε να διαβάζει, να γράφει, ούτε καν να υπογράφει. Θα σας πω μια ιστορία: του άρεσε πάρα πολύ η κηπουρική. Όταν ασχολούνταν με τον κήπο, οι τουρίστες από τον δρόμο κοιτούσαν προς το σπίτι και τον ρωτούσαν, νομίζοντας ότι είναι ο κηπουρός: «Γεια σας, είναι ο κύριος Τένζινγκ στο σπίτι;». Εκείνος, ντυμένος απλά σαν κηπουρός, γύριζε και τους έλεγε: «Όχι, όχι, έχει πάει στο γραφείο του!». Ήταν εξαιρετικά προσιτός και απίστευτα ταπεινός. Προσέφερε πάρα πολλά στην κοινότητα και στην οικογένειά μας. Και το σημαντικότερο, νομίζω, είναι ότι έβαλε τη λέξη «Σέρπα» στον παγκόσμιο χάρτη και στο λεξιλόγιό μας.

Ξέρετε, αν ακούσουμε τη λέξη «Σέρπα» εδώ στην Ελλάδα, πολλοί μπορεί να νομίζουν ότι πρόκειται για κάποιον μάγο, για τον αρχηγό μιας φυλής.  Όμως οι Σέρπα είναι μια εθνότητα, μια μειονότητα, σωστά;
Η λέξη «Σέρπα» (Sherpa) σημαίνει: «σερ» (shar) είναι η ανατολή και «πα» (pa) οι άνθρωποι – δηλαδή, οι άνθρωποι της ανατολής. Οι πρόγονοί μας μετανάστευσαν από το ανατολικό Θιβέτ πριν από 500 χρόνια. Σταδιακά πέρασαν τα σύνορα προς το Νεπάλ, όπου ήταν πολύ συνηθισμένη η διασυνοριακή δραστηριότητα, όπως το εμπόριο αλατιού, και ως αντάλλαγμα έπαιρναν προμήθειες από το Νεπάλ. Η λέξη «Σέρπα» έγινε μέρος του παγκόσμιου λεξιλογίου εξαιτίας του πατέρα μου και της ανάβασής του στο Έβερεστ. Είμαστε μια εθνική μειονότητα, θιβετιανής καταγωγής, και οι περισσότεροι από τους ανθρώπους μας ζουν στην περιοχή του Έβερεστ. 

Δηλαδή, ο ρόλος του οδηγού στο βουνό προέκυψε ως επάγγελμα στη συνέχεια;
Πρώτα απ’ όλα είναι μια φυλή, μια εθνοτική ομάδα. Σε δεύτερο χρόνο, η λέξη έγινε το όνομα ενός επαγγέλματος. «Σέρπα» συνήθως σημαίνει κάποιος που βοηθάει σε μεγάλο υψόμετρο. Πλέον η λέξη χρησιμοποιείται στα λεξικά με την έννοια του οδηγού, κάποιου που καθοδηγεί, που κάνει τη σκληρή δουλειά αλλά δεν παίρνει απαραίτητα τα εύσημα. Έτσι ορίζεται στη γλώσσα μας. Αλλά ως εθνότητα είμαστε μια μειονότητα· υπάρχουν περίπου 150.000 Σέρπα σε όλο τον κόσμο, διασκορπισμένοι παντού. Όταν γίνεται μια ορειβατική αποστολή, υπάρχουν τα μέλη της αποστολής που σκαρφαλώνουν και μετά λέμε «και έχουμε και τους Σέρπα». Οι Σέρπα είναι αυτοί που αναλαμβάνουν όλη τη δύσκολη δουλειά στα μεγάλα υψόμετρα του βουνού.

Μπορείτε όλοι οι Σέρπα να ανεβείτε στο Έβερεστ; Έχετε όλοι αυτή την ικανότητα;
Νομίζω ότι έχει αποδειχθεί επιστημονικά και γενετικά ότι είμαστε σε θέση να διαχειριστούμε τα μεγάλα υψόμετρα πολύ καλύτερα. Είναι κάτι που βρίσκεται στα γονίδιά μας. Φυσικά, ένα βουνό σαν το Έβερεστ δεν κάνει διακρίσεις, δεν το νοιάζει ποιος είσαι, αλλά σίγουρα έχουμε ένα γενετικό πλεονέκτημα.

Εσείς έχετε ανέβει ποτέ στην κορυφή του κόσμου;
Ως παιδί περνούσα τις περισσότερες χειμερινές μου διακοπές με τον πατέρα μου, κάνοντας αναρρίχηση και επισκεπτόμενος ορεινές περιοχές στο Νεπάλ, την Ινδία και το Μπουτάν. Για εμάς όμως, προτεραιότητα είχε πάντα η μόρφωση. Από μικρός έβλεπα τους θείους μου και τους συγγενείς μου να πηγαίνουν σε αυτά τα βουνά και κάποιες φορές να μην επιστρέφουν. Έχω ζήσει τη βαθιά θλίψη στα πρόσωπα των οικογενειών που έχασαν τους αγαπημένους τους. Έτσι, δεν ένιωσα ποτέ μια ιδιαίτερη έλξη για την αναρρίχηση. Το μεγαλύτερο μέρος του έργου μου αφορά την υποστήριξη και την ανάπτυξη της τοπικής κοινότητας εκεί.

Πώς εξηγείτε τότε το γεγονός ότι κάποιος θέλει να ανέβει στην κορυφή; Γιατί θέλει να κάνει κάτι τόσο επικίνδυνο;
Πιστεύω ότι αυτό που παρακινεί τους ανθρώπους, το πνεύμα με το οποίο προσεγγίζουν την αναρρίχηση, έχει τεράστια σημασία. Αν κινητοποιείσαι από το πνεύμα της συνεργασίας και της ομαδικότητας, όπως έκαναν ο πατέρας μου και ο Έντμουντ Χίλαρι, χωρίς να ζητάς τίποτα ως αντάλλαγμα, τότε είναι ένας πολύ αγνός και καθαρός τρόπος προσέγγισης. Αν όμως κίνητρό σου είναι το εγώ σου, ή το γεγονός ότι πλήρωσες 60.000 δολάρια για να ανέβεις στο Έβερεστ, τότε η σχέση γίνεται καθαρά εμπορική και συναλλακτική. 

Τη στιγμή που αλλάζουν χέρια τα χρήματα, μπαίνουν σε κίνδυνο οι ζωές των Σέρπα, επειδή νιώθουν την υποχρέωση να οδηγήσουν αυτόν τον άνθρωπο στην κορυφή πάση θυσία. Αυτό είναι το μεγάλο πρόβλημα με το Έβερεστ στις μέρες μας. Προφανώς όλοι έχουν δικαίωμα να ανέβουν στο Έβερεστ, δεν λέω ότι δεν πρέπει, αλλά ο τρόπος με τον οποίο προσεγγίζεις το βουνό είναι το παν. 

Σήμερα όμως, από τις ειδήσεις και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, βλέπουμε φωτογραφίες με τεράστια πλήθη ανθρώπων. Χιλιάδες άνθρωποι που ίσως έχουν τα χρήματα, ή δούλεψαν σκληρά για να τα μαζέψουν, πηγαίνουν εκεί και αφήνουν ένα βαρύ περιβαλλοντικό αποτύπωμα, παρόλο που φέρνουν και οικονομικά οφέλη στους ντόπιους. Είναι λίγο όπως στην Ελλάδα, όπου έχουμε εκατομμύρια τουρίστες που μας αφήνουν τα χρήματά τους, αλλά ταυτόχρονα αντιμετωπίζουμε πολλά προβλήματα λόγω του υπερτουρισμού. Πιστεύετε ότι μπορεί να βρεθεί μια ισορροπία;
Η ορειβασία είναι μια τεράστια επιχείρηση στο Νεπάλ αυτή τη στιγμή. Η κυβέρνηση χρεώνει 15.000 δολάρια μόνο για την άδεια αναρρίχησης. Αν το πολλαπλασιάσετε αυτό επί 400 άτομα, μιλάμε για εκατομμύρια δολάρια. Οι εταιρείες που διοργανώνουν τις αποστολές σήμερα ανήκουν κυρίως σε Σέρπα και Νεπαλέζους, κάτι που δεν ίσχυε πριν από 5 ή 10 χρόνια, καθώς οι δικοί μας άνθρωποι έχουν αναλάβει πλέον αυτές τις επιχειρήσεις. Το πρόβλημα όμως είναι ότι τα οφέλη δεν φτάνουν τελικά στους ανθρώπους που κάνουν όλη τη σκληρή δουλειά.

Υπάρχουν δύο είδη κόστους: το οικονομικό και το ανθρώπινο κόστος για τον λαό μας. Όσον αφορά το οικονομικό, υπάρχουν πολλά χωριά στη διαδρομή προς την κατασκήνωση βάσης του Έβερεστ. Όταν οι προμήθειες στέλνονται απευθείας με ελικόπτερο, παρακάμπτονται όλα αυτά τα χωριά. Έτσι, οι χωρικοί μένουν χωρίς δουλειά, τα γιακ δεν εργάζονται, τα τοπικά καταλύματα δεν έχουν τους τουρίστες που θα έπρεπε, και υπάρχει σημαντική οικονομική χασούρα για την τοπική οικονομία.

Έπειτα είναι η ανθρώπινη απώλεια. Ένας απλός Σέρπα που εργάζεται στο Έβερεστ κερδίζει περίπου 8.000 δολάρια για δύο-τρεις μήνες εργασίας. Για τα δεδομένα του Νεπάλ αυτά είναι πολλά χρήματα, αλλά με τι αντίτιμο; Όταν ένας από αυτούς τους ανθρώπους χάνει τη ζωή του… Για παράδειγμα, το 2014 σκοτώθηκαν 16 Σέρπα, αφήνοντας πίσω τους 16 χήρες και 51 παιδιά ορφανά από πατέρα. Έχω ακούσει ότι οι Δυτικοί ορειβάτες μερικές φορές δίνουν υποσχέσεις σε αυτές τις οικογένειες τις οποίες στη συνέχεια δεν τηρούν. Εκεί είναι που προσπαθούμε να παρέμβουμε εμείς και άλλοι οργανισμοί για να βοηθήσουμε. Οι κηδείες κοστίζουν πολλά χρήματα, και είναι πολύ δύσκολο για τις χήρες να ξαναπαντρευτούν. 

Και το περιβάλλον;
Το άλλο είναι το περιβαλλοντικό κόστος. Μιλάμε ουσιαστικά για βεβήλωση του βουνού. Με τον όγκο των ανθρώπων που συγκεντρώνονται εκεί –υπάρχουν πάνω από 2.000 άτομα στην κατασκήνωση βάσης– η κατάσταση είναι τραγική. Όταν πήγα εγώ το 1969, στα έκτα γενέθλιά μου, ήμασταν συνολικά 11 άτομα σε όλο το Base Camp. Όταν ο πατέρας μου ανέβηκε, ήταν μόνο αυτός και το πλήρωμά του. Σήμερα υπάρχει περιβαλλοντική υποβάθμιση, ρύπανση, ακόμα και νεκρά σώματα που έχουν απομείνει εκεί. Είναι τεράστιο πρόβλημα. Και σε όλα αυτά προστίθεται τώρα και η κλιματική αλλαγή, κάτι που δεν μπορούμε να ελέγξουμε. Οι άνθρωποι βλέπουν πλέον ρυάκια να κυλούν στη βάση του Έβερεστ, εκεί που δεν υπήρχαν ποτέ πριν.

Αυτός ήταν ο λόγος που ασχολείστε με το American Himalayan Foundation;
Το Αμερικανικό Ίδρυμα Ιμαλαΐων ιδρύθηκε στην πραγματικότητα από έναν επενδυτικό τραπεζίτη, τον Ρίτσαρντ Μπλουμ.. Εκείνος και μερικοί φίλοι του, πριν από 40 χρόνια, ερωτεύτηκαν τα βουνά και τους ανθρώπους μας και θέλησαν να προσφέρουν κάτι πίσω. Εγώ διευθύνω τον οργανισμό από τη θέση του προέδρου. Αποστολή μας είναι να καλύπτουμε κρίσιμα κενά στην εκπαίδευση και την υγειονομική περίθαλψη, καθώς και να προσφέρουμε βοήθεια σε τομείς όπως η κλιματική αλλαγή και η ανακούφιση από καταστροφές (όπως κατά τη διάρκεια του COVID ή μετά από σεισμούς). Περίπου 300.000 άνθρωποι σε όλη τη χώρα επωφελούνται από το έργο μας. Στόχος μας είναι να βοηθάμε όσους έχουν πραγματική ανάγκη και δεν έχουν πού αλλού να στραφούν.

Ένας Δυτικός ορειβάτης μπορεί να καταλάβει τι σημαίνει η θυσία που κάνουν οι Σέρπα για εκείνον;
Μιλώντας προσωπικά, πιστεύω ότι όλα έχουν να κάνουν με τα κίνητρα του καθενός. Παλαιότερα, όταν οι επισκέπτες έρχονταν στο Νεπάλ για πεζοπορία, τους αντιμετωπίζαμε σαν καλεσμένους, σαν φίλους. Όταν όμως σκοτώθηκαν οι 16 Σέρπα, όλα άλλαξαν. Ξαφνικά, οι Σέρπα άρχισαν να διεκδικούν τα δικαιώματά τους και οι Δυτικοί αναρωτιούνταν γιατί διαμαρτύρονται. Τόσα χρόνια τους έβλεπαν πάντα χαμογελαστούς και φιλόξενους, και ξαφνικά, μετά την καταστροφή, ζητούσαν καλύτερους μισθούς, ασφάλιση και δικαιώματα. Κάποιοι εξέλαβαν την ευγένειά μας ως δεδομένη. Από τότε, οι Σέρπα έχουν γίνει πιο διεκδικητικοί, ενώ και η νέα γενιά είναι πολύ πιο μορφωμένη. Το διαδίκτυο έχει κάνει τον κόσμο πολύ μικρότερο και πιο προσβάσιμο.

Ίσως διαβάσατε στις ειδήσεις για τον Ντάουα Σέρπα (Dawa Sherpa), ο οποίος πρόσφατα έμεινε μόνος του στο Έβερεστ για 6 ημέρες. Κανείς δεν έχει επιζήσει ποτέ από κάτι τέτοιο. Η αποστολή του τον εγκατέλειψε, και για μένα αυτό αποτυπώνει ανάγλυφα τι έχει γίνει σήμερα το Έβερεστ και πώς αντιμετωπίζονται οι εργαζόμενοι στο βουνό. Αν ήταν Δυτικός, το ελικόπτερο διάσωσης θα είχε φτάσει μέσα σε 24 ώρες και οι δυτικές πρεσβείες θα είχαν κινητοποιηθεί αμέσως. Όμως, επειδή ήταν ένας απλός Σέρπα που εργαζόταν ως μάγειρας και δεν είχε λόγο να βρίσκεται τόσο ψηλά, θεωρήθηκε αγνοούμενος, τον παράτησαν και μάλιστα προετοίμαζαν την κηδεία του, μέχρι που εκείνος κατάφερε να συρθεί έξω από μια χαράδρα και τον βρήκαν.

Ποια βήματα θα έπρεπε να γίνουν για να βελτιωθεί η ζωή των Σέρπα;
Νομίζω ότι υπάρχουν δύο επίπεδα. Το ένα αφορά τους απλούς Σέρπα που παλεύουν να επιβιώσουν στα ψηλά βουνά· πρέπει να εξασφαλίσουν σωστή εκπαίδευση και υγειονομική περίθαλψη, και οργανισμοί σαν τον δικό μας βοηθούν σε αυτόν τον τομέα. Το μεγαλύτερο ζήτημα, όμως, είναι ότι πρέπει να γίνουμε οι φύλακες των βουνών για τις επόμενες γενιές.

Αν είχα ένα μαγικό κουμπί, θα αναζητούσα μια νέα ηγεσία. Μια ηγεσία δεσμευμένη σε μια πολύ καλύτερη διακυβέρνηση, παρόμοια με τον τρόπο που προστατεύονται τα βουνά σε άλλα μέρη του κόσμου. Και αν χρειαζόταν, θα έδινα στο Έβερεστ ένα διάλειμμα. Κατά τη διάρκεια της πανδημίας του COVID, το βουνό παρέμεινε κλειστό για περίπου έναν χρόνο. Αν είχα ένα μαγικό ραβδί, θα έκλεινα το βουνό, θα διασφάλιζα τη σωστή διαχείρισή του από την κυβέρνηση του Νεπάλ και θα απαιτούσα ισχυρή ηγεσία και πολιτική βούληση. Το πρόβλημα σήμερα είναι αυτό που λέει η παροιμία: «βάλανε τον λύκο να φυλάει τα πρόβατα». Οι άνθρωποι που μοχθούν στα βουνά και εκείνοι που χάνουν τη ζωή τους δεν έχουν φωνή για να μιλήσουν. Συγγνώμη που δεν έχω μια πιο απλή απάντηση, αλλά έτσι έχουν τα πράγματα.

Έχετε συναντήσει ποτέ τον Δαλάι Λάμα;
Ναι, είχα την ύψιστη τιμή και το προνόμιο να συναντήσω την Αυτού Αγιότητα αρκετές φορές, τόσο στην Νταραμσάλα και το Νταρτζίλινγκ, όσο και στις Ηνωμένες Πολιτείες. Μάλιστα, είχα την τιμή να οργανώσω προσωπικά κάποιες από τις επισκέψεις του στην Καλιφόρνια.

Τι θα μπορούσε να διδάξει η ζωή του Δαλάι Λάμα για την ευτυχία σε κάποιον που ζει στην Ελλάδα;
Μιλώντας για την ευτυχία, πρόκειται να προβληθεί η ταινία «Η Σοφία της Ευτυχίας» (The Wisdom of Happiness) για τον εορτασμό των 90ών γενεθλίων του. Η κυκλοφορία της ταινίας προγραμματίστηκε για αυτή την επέτειο, καθώς τα γενέθλιά του είναι τον Ιούλιο. Σε αυτή την ταινία, η Αυτού Αγιότητα μιλάει απευθείας στην κάμερα για 90 λεπτά, κοιτάζοντάς σε στα μάτια, και παραδίδει ένα βαθύ μάθημα ζωής και συμπόνιας. Πιστεύω ότι στον κόσμο που ζούμε σήμερα, το μήνυμά του θα αγγίξει βαθιά όποιον παρακολουθήσει την ταινία στην Αθήνα