Εργατικά ατυχήματα και “αόρατες” επαγγελματικές ασθένειες: Το μεγάλο κενό στην καταγραφή των κινδύνων στην Ελλάδα

Το ζήτημα της συστηματικής αποτύπωσης των εργατικών ατυχημάτων και των επαγγελματικών ασθενειών επανέρχεται στο προσκήνιο, καθώς οι μεταβολές στην αγορά εργασίας, η τεχνολογική πρόοδος, η κλιματική αλλαγή, η γήρανση του εργατικού δυναμικού και η εξάπλωση νέων μορφών απασχόλησης δημιουργούν ένα ολοένα πιο σύνθετο περιβάλλον κινδύνων. Η προστασία των εργαζομένων δεν περιορίζεται πλέον στους παραδοσιακούς κινδύνους της βιομηχανίας και των κατασκευών, αλλά επεκτείνεται σε ένα ευρύτερο πεδίο που περιλαμβάνει την ψυχική υγεία, τις μυοσκελετικές παθήσεις, την επαγγελματική εξουθένωση, την εργασία υπό ακραίες καιρικές συνθήκες και τους κινδύνους που συνδέονται με την αυξημένη κινητικότητα.

Στο φόντο αυτό το Ελληνικό Ινστιτούτο Υγείας και Ασφάλειας στην Εργασία (ΕΛΙΝΥΑΕ), με συνέδριο, που διοργανώνει στις 23 και 24 Νοεμβρίου αναδεικνύει την ανάγκη αναβάθμισης των μηχανισμών καταγραφής και παρακολούθησης, επισημαίνοντας ότι η αξιόπιστη γνώση της έκτασης του προβλήματος αποτελεί την αφετηρία κάθε αποτελεσματικής πολιτικής πρόληψης. Και τα διαθέσιμα στοιχεία για το 2024 αποτυπώνουν με χαρακτηριστικό τρόπο το μέγεθος του προβλήματος.

Σύμφωνα με τα δεδομένα που παρουσιάστηκαν, μάλιστα σε συνέντευξη τύπου την Τετάρτη 11/11, εν όψει του συνεδρίου, η Επιθεώρηση Εργασίας κατέγραψε 14.388 εργατικά ατυχήματα, ο ΕΦΚΑ 5.693, η ΕΛΣΤΑΤ 4.999 και η Eurostat 4.824. Πρόκειται για αριθμούς που απέχουν σημαντικά μεταξύ τους, αποτυπώνοντας όχι διαφορετικές όψεις μιας ενιαίας και πλήρους εικόνας, αλλά κυρίως τις αδυναμίες του υφιστάμενου συστήματος καταγραφής.

Το πρόβλημα, όπως αναφέρθηκε, εντοπίζεται στην απουσία κοινών κριτηρίων, ενιαίας μεθοδολογίας και ενός σαφώς προσδιορισμένου μηχανισμού συλλογής και διασταύρωσης των δεδομένων. Έτσι, ένα περιστατικό μπορεί να καταγραφεί με διαφορετικό τρόπο από τις αρμόδιες υπηρεσίες, ανάλογα με τη διαδικασία αναγγελίας, τα κριτήρια ταξινόμησης και τον φορέα που συγκεντρώνει τις πληροφορίες.

Όπως επισημάνθηκε, δεν είναι δυνατόν να προσδιοριστεί με ακρίβεια ο πραγματικός αριθμός των εργατικών ατυχημάτων στη χώρα, όταν δεν υπάρχει κοινός ορισμός και ενιαία διαδικασία καταγραφής. Απαντώντας, μάλιστα,  σε σχετική ερώτηση, διευκρινίστηκε ότι αποκλίσεις μεταξύ των εθνικών συστημάτων παρατηρούνται και σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Ωστόσο, στην Ελλάδα το πρόβλημα παραμένει ιδιαίτερα έντονο, με τις διαφορές μεταξύ των διαθέσιμων στοιχείων να γίνονται ολοένα πιο εμφανείς.

Οι επαγγελματικές ασθένειες που δεν εμφανίζονται στις στατιστικές

Αν η εικόνα των εργατικών ατυχημάτων χαρακτηρίζεται από ασυνέχεια και μεγάλες αποκλίσεις, εκείνη των επαγγελματικών ασθενειών είναι ακόμη πιο ανησυχητική. Οι νόσοι που προκαλούνται ή επιδεινώνονται από την εργασία δεν καταγράφονται συστηματικά, με αποτέλεσμα να απουσιάζει ουσιαστικά μια συνολική εικόνα της έκτασής τους.

Η επαγγελματική βαρηκοΐα, που συνδέεται με τη μακροχρόνια έκθεση σε υψηλά επίπεδα θορύβου, οι μυοσκελετικές παθήσεις που σχετίζονται με επαναλαμβανόμενες κινήσεις και επιβαρυντικές συνθήκες εργασίας, αλλά και άλλες χρόνιες παθήσεις που αναπτύσσονται σταδιακά εξαιτίας της επαγγελματικής έκθεσης, συνθέτουν ένα πεδίο κινδύνων που παραμένει σε μεγάλο βαθμό αθέατο.

Σε αντίθεση με ένα εργατικό ατύχημα, το οποίο συνήθως συνδέεται με ένα συγκεκριμένο περιστατικό και μια χρονική στιγμή, μια επαγγελματική ασθένεια μπορεί να εκδηλωθεί έπειτα από χρόνια έκθεσης σε επιβαρυντικούς παράγοντες. Αυτή ακριβώς η χρονική απόσταση δυσχεραίνει την αναγνώριση της αιτιώδους σχέσης με την εργασία και καθιστά ακόμη πιο αναγκαία τη συστηματική παρακολούθηση.

Το έλλειμμα δεν είναι απλώς στατιστικό. Χωρίς δεδομένα δεν μπορούν να εντοπιστούν οι επαγγελματικοί κλάδοι με τη μεγαλύτερη επιβάρυνση, να αξιολογηθούν οι επιπτώσεις συγκεκριμένων συνθηκών εργασίας ή να σχεδιαστούν στοχευμένα μέτρα προστασίας. Με άλλα λόγια, ό,τι δεν καταγράφεται δύσκολα μπορεί να προληφθεί.

Στο ίδιο πλαίσιο αναδείχθηκε και η απουσία ενός διακριτού συστήματος ασφάλισης επαγγελματικού κινδύνου, αντίστοιχου με εκείνα που λειτουργούν σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Στην Ελλάδα δεν υπάρχει σαφής και ολοκληρωμένη διάκριση ανάμεσα στον κοινό και τον επαγγελματικό κίνδυνο.

Στο φόντο αυτό, η πρόεδρος του ΕΛΙΝΥΑΕ, Ρένα Μπαρδάνη, σημείωσε ότι η χώρα δεν είναι ακόμη ώριμη για την άμεση δημιουργία ενός αυτοτελούς φορέα ασφάλισης επαγγελματικού κινδύνου. Για τον λόγο αυτό, το Ινστιτούτο προκρίνει την εκπόνηση μιας εκτενούς και τεκμηριωμένης μελέτης, σε συνεργασία και με αντίστοιχους ασφαλιστικούς οργανισμούς του εξωτερικού, προκειμένου να εξεταστούν οι προϋποθέσεις και το κατάλληλο μοντέλο για μια μελλοντική θεσμική παρέμβαση.

Το τροχαίο ως σημαντική πηγή εργατικού κινδύνου

Την ίδια στιγμή, η έννοια της ασφάλειας στην εργασία διευρύνεται, καθώς σημαντικό μέρος των κινδύνων δεν εντοπίζεται πλέον αποκλειστικά μέσα στις εγκαταστάσεις μιας επιχείρησης. Η αυξημένη κινητικότητα των εργαζομένων, η ανάπτυξη των υπηρεσιών διανομής και οι μεταφορές έχουν αναδείξει το οδικό περιβάλλον σε ένα από τα σημαντικά πεδία επαγγελματικού κινδύνου.

Ενδεικτικό είναι ότι περίπου ένα στα πέντε θανατηφόρα εργατικά ατυχήματα αφορά τροχαίο περιστατικό, σύμφωνα με τα στοιχεία που παρουσιάστηκαν. Η διάσταση αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία σε μια περίοδο κατά την οποία αυξάνονται οι θέσεις εργασίας που απαιτούν συνεχή μετακίνηση, συχνά υπό συνθήκες χρονικής πίεσης.

Όπως ανέφερε ο Αντώνης Ταργουτζίδης, οι κοινωνικές και δημογραφικές μεταβολές, η κλιματική αλλαγή, η τεχνολογική εξέλιξη και οι νέες μορφές απασχόλησης αναδιαμορφώνουν το πεδίο της Υγείας και Ασφάλειας στην Εργασία. Παράλληλα, στο προσκήνιο έρχονται όλο και περισσότερο οι ψυχοκοινωνικοί κίνδυνοι: το εργασιακό στρες, η επαγγελματική εξουθένωση (burnout), η βία και η παρενόχληση, παράγοντες που μπορούν να έχουν σοβαρές επιπτώσεις τόσο στη σωματική όσο και στην ψυχική υγεία των εργαζομένων.

Η πολυπλοκότητα της εργασίας δυσκολεύει τους ελέγχους

Την ανάγκη προσαρμογής των μηχανισμών εποπτείας στις νέες συνθήκες εντείνει και η περιορισμένη ελεγκτική παρουσία στους χώρους εργασίας. Όπως επισημάνθηκε, οι επισκέψεις της Επιθεώρησης Εργασίας στις επιχειρήσεις παραμένουν περιορισμένες σε σχέση με το εύρος της οικονομικής δραστηριότητας, ενώ σε αρκετές περιπτώσεις μπορεί να περάσουν πολλά χρόνια μέχρι να πραγματοποιηθεί νέος έλεγχος στην ίδια επιχείρηση.

Η πραγματικότητα της εργασίας έχει αλλάξει σημαντικά σε σχέση με το παρελθόν. Η τηλεργασία και η υβριδική απασχόληση, οι εργολαβίες, οι υπεργολαβίες, η αυξημένη κινητικότητα και τα σύνθετα δίκτυα συνεργασιών δημιουργούν ένα περιβάλλον στο οποίο οι χώροι, οι χρόνοι και οι σχέσεις εργασίας δεν είναι πάντοτε σταθεροί και εύκολα ελέγξιμοι.

Η ευθύνη του εργοδότη για την προστασία των εργαζομένων παραμένει καθοριστική, ωστόσο η πολυπλοκότητα των σύγχρονων εργασιακών σχέσεων καθιστά αναγκαία την αναβάθμιση των εργαλείων εποπτείας. Όπως τονίστηκε από τον Αντώνη Ταργουτζίδη, η αποτελεσματική παρακολούθηση δεν μπορεί πλέον να στηρίζεται αποκλειστικά σε παραδοσιακούς ελέγχους, αλλά απαιτεί την αξιοποίηση ψηφιακών δεδομένων και σύγχρονων συστημάτων παρακολούθησης.

Στους αναδυόμενους κινδύνους προστίθενται, επίσης, οι απειλές για τη δημόσια υγεία, οι κυβερνοεπιθέσεις και περιστατικά που μπορούν να διαταράξουν τη λειτουργία κρίσιμων υποδομών και επιχειρησιακών διαδικασιών. Το εργασιακό περιβάλλον εξελίσσεται σε ένα δυναμικό δίκτυο αλληλεπιδράσεων, όπου οι κίνδυνοι δεν περιορίζονται πλέον σε ένα συγκεκριμένο σημείο ή σε μια μεμονωμένη δραστηριότητα.

Πρόληψη και εκπαίδευση απέναντι στους νέους κινδύνους

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η πρόληψη αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία. Η έγκαιρη αναγνώριση των κινδύνων, η ενίσχυση της ανθεκτικότητας των επιχειρήσεων και η κατάλληλη προετοιμασία των εργαζομένων αποτελούν βασικές προϋποθέσεις για τον περιορισμό των ατυχημάτων και των επιπτώσεων στην υγεία.

Καθοριστικό ρόλο σε αυτή την προσπάθεια διαδραματίζει η εκπαίδευση, η οποία, όπως επισημάνθηκε, θα πρέπει να είναι προσαρμοσμένη στις πραγματικές ανάγκες κάθε επαγγελματικής ομάδας. Τα προγράμματα κατάρτισης χρειάζεται να είναι σύντομα, στοχευμένα, ευέλικτα, μετρήσιμα και πιστοποιημένα, ώστε να μεταφέρουν πρακτική γνώση και να συμβάλλουν στην αλλαγή της καθημερινής εργασιακής συμπεριφοράς.

Το ΕΛΙΝΥΑΕ αναπτύσσει εξειδικευμένα εκπαιδευτικά προγράμματα, δράσεις ηλεκτρονικής μάθησης (e-learning) και το πρόγραμμα Safety Pass, ενώ συνεργάζεται με πανεπιστημιακά ιδρύματα για την ενημέρωση και κατάρτιση φοιτητών και νέων επιστημόνων.

Στο επίκεντρο του 5ου Πανελλήνιου Συνεδρίου η ασφάλεια στην εργασία

Οι παραπάνω προκλήσεις θα βρεθούν στο επίκεντρο του 5ου Πανελλήνιου Συνεδρίου για την Υγεία και την Ασφάλεια στην Εργασία, που διοργανώνει το ΕΛΙΝΥΑΕ στις 23 και 24 Νοεμβρίου στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών.

Το συνέδριο περιλαμβάνει 116 ομιλίες, ενώ ξεχωριστή θέση στο πρόγραμμα έχει ο φοιτητικός διαγωνισμός, στον οποίο συμμετείχαν 16 ομάδες από όλη τη χώρα, αποτελούμενες από φοιτητές και αποφοίτους του 2026.

Οι ομάδες κλήθηκαν να επεξεργαστούν μια μελέτη περίπτωσης (case study) που αφορά τους κινδύνους σε βιομηχανικό περιβάλλον και να καταθέσουν συγκεκριμένες προτάσεις αντιμετώπισης. Κατά τη διάρκεια του συνεδρίου θα τους δοθεί ένα πρόσθετο στοιχείο, στο οποίο θα πρέπει να ανταποκριθούν άμεσα, δοκιμάζοντας στην πράξη την ικανότητά τους να αξιολογούν νέα δεδομένα και να διαχειρίζονται απρόβλεπτες καταστάσεις.