Δημογραφικό: Από την αγωνία των αριθμών στην κοινωνική ευημερία

Κάθε φορά που δημοσιεύονται τα στοιχεία για το δημογραφικό, κάνουμε περίπου την ίδια συζήτηση. Λιγότερες γεννήσεις, περισσότεροι θάνατοι, πληθυσμός που γερνά. Μετά έρχονται τα μέτρα: ένα επίδομα, ένα voucher, κάποια οικονομική ενίσχυση. Και ύστερα περιμένουμε να δούμε αν οι νέοι θα κάνουν περισσότερα παιδιά. Δεν κάνουν.

Ίσως λοιπόν ήρθε η στιγμή να αλλάξουμε την ερώτηση. Όχι «πώς θα πείσουμε τους νέους, και κυρίως τις γυναίκες, να κάνουν περισσότερα παιδιά;», αλλά γιατί άνθρωποι που θέλουν να αποκτήσουν παιδιά δυσκολεύονται τόσο πολύ να πραγματοποιήσουν αυτή την επιθυμία;

Δεν είναι μόνο τα λεφτά

Προφανώς είναι και τα λεφτά. Όταν ένας νέος άνθρωπος δυσκολεύεται να πληρώσει το νοίκι του, όταν η σταθερή δουλειά δεν είναι αυτονόητη και η δημιουργία ενός ανεξάρτητου νοικοκυριού μετατίθεται όλο και αργότερα, η απόφαση για ένα παιδί γίνεται δυσκολότερη. Αλλά τα επιδόματα από μόνα τους δεν αρκούν. Οι άνθρωποι αποφασίζουν με βάση τη ζωή που μπορούν να χτίσουν: αν υπάρχει δουλειά, σπίτι, χρόνος και, κυρίως, η αίσθηση ασφάλειας ότι μπορούν να σχεδιάσουν τη ζωή τους χωρίς να φοβούνται διαρκώς την επόμενη μέρα.

Οι νέοι γονείς είναι πιο μόνοι από ποτέ

Υπάρχει όμως και κάτι που δύσκολα χωράει σε ένα Excel.

Η προηγούμενη γενιά οικογένειας στηριζόταν σε ένα άτυπο δίκτυο: παππούδες, γιαγιάδες, συγγενείς, γειτονιά. Ένα δίκτυο που μοίραζε τον χρόνο και το βάρος. Σήμερα αυτό υποχωρεί. Οι σημερινοί παππούδες και γιαγιάδες ανήκουν όλο και περισσότερο σε αυτό που ονομάζουμε silver aging: εργάζονται περισσότερο, συνταξιοδοτούνται αργότερα, ταξιδεύουν, έχουν ενδιαφέροντα και δικαίως, διεκδικούν τη δική τους ενεργή ζωή. Συχνά ζουν και μακριά από τα παιδιά και τα εγγόνια τους.

Την ίδια στιγμή, οι απαιτήσεις από τον σύγχρονο γονιό έχουν εκτοξευθεί. Να δουλεύει, να είναι συναισθηματικά διαθέσιμος, να παρακολουθεί το σχολείο, τις δραστηριότητες, το διαδίκτυο, την ψυχική και σωματική υγεία του παιδιού. Και κάπου ανάμεσα σε όλα αυτά, να έχει και ο ίδιος ζωή. Το it takes a village to raise a child περιγράφει ακριβώς αυτό που λείπει: ένα δίκτυο ανθρώπων που μοιράζεται τη φροντίδα.

Να ξαναχτίσουμε την κοινότητα

Η απάντηση δεν βρίσκεται στην επιστροφή σε μια εξιδανικευμένη οικογένεια του παρελθόντος, ούτε στην αναβίωση έμφυλων ρόλων που μεταφέρουν δυσανάλογα το βάρος της φροντίδας στις γυναίκες. Χρειάζεται μια σύγχρονη κοινότητα: ένα δημόσιο και κοινωνικό δίκτυο που επιτρέπει στους ανθρώπους να εργάζονται, να δημιουργούν, να γίνονται γονείς και να παραμένουν αυτόνομα άτομα.

Παιδικοί σταθμοί και ΚΔΑΠ που δεν είναι απλώς χώροι φύλαξης. Σχολεία ανοιχτά στην κοινότητα. Πάρκα και δημόσιοι χώροι όπου παιδιά και γονείς συναντιούνται. Πρόσβαση στον πολιτισμό και στον αθλητισμό. Πολιτικές εργασίας που επιστρέφουν πραγματικό χρόνο στους γονείς.

Πρέπει, με άλλα λόγια, να αντιμετωπίσουμε τη φροντίδα ως κοινωνική υποδομή.

Και εδώ η Τοπική Αυτοδιοίκηση και οι τοπικές κοινότητες πρέπει να αποκτήσουν πολύ μεγαλύτερο ρόλο. Αυτό δεν αφορά μόνο την περιφέρεια. Μια γειτονιά της Αθήνας ή της Θεσσαλονίκης είναι και αυτή μια τοπική κοινότητα , ή μπορεί να ξαναγίνει. Οι ανάγκες ενός μεγάλου αστικού κέντρου είναι διαφορετικές από εκείνες ενός νησιού ή μιας ορεινής περιοχής και δεν μπορούν όλες να σχεδιάζονται κεντρικά.

Χρειαζόμαστε, επομένως, μια δημογραφική πολιτική συνδεδεμένη με την Τοπική Αυτοδιοίκηση, αλλά κυρίως με τις ίδιες τις τοπικές κοινότητες. Μια πολιτική που δεν αντιμετωπίζει τους ανθρώπους ως αποδέκτες ενός επιδόματος, αλλά ως συμμέτοχους στη διαμόρφωση της καθημερινότητάς τους.

Όχι μόνο πόσα παιδιά γεννιούνται, αλλά πώς μεγαλώνουν

Μια σύγχρονη δημογραφική πολιτική οφείλει να ενδιαφέρεται και για τις συνθήκες μέσα στις οποίες ένα παιδί μεγαλώνει: αν έχει χώρο να παίξει, αν μπορεί σταδιακά να κατακτήσει την αυτονομία του, αν έχει πρόσβαση σε ποιοτικές υπηρεσίες ανεξάρτητα από το εισόδημα των γονιών του ή τον ταχυδρομικό του κώδικα. Γιατί δεν έχουμε ανάγκη απλώς από περισσότερες γεννήσεις. Έχουμε ανάγκη από μια κοινωνία στην οποία αξίζει να μεγαλώσεις. Αυτό προϋποθέτει μια ουσιαστική μετατόπιση: από τον πληθυσμιακό στόχο στην ανθρώπινη και κοινωνική ευημερία.

Το δημογραφικό συνδέεται με την εργασία, την κατοικία, την κοινωνική προστασία, την ισότητα των φύλων, τη φροντίδα και την ποιότητα του δημόσιου χώρου. Εδώ βρίσκεται και η πολιτική επιλογή: είτε θα συνεχίσουμε να καταγράφουμε την πτώση των γεννήσεων και να παρεμβαίνουμε εκ των υστέρων, είτε θα εντάξουμε το δημογραφικό στον πυρήνα μιας νέας κοινωνικής πολιτικής.

Η δημογραφική ανθεκτικότητα δεν επιβάλλεται και δεν εξαγοράζεται. Οικοδομείται όταν η δημόσια πολιτική πάψει να ζητά από τους ανθρώπους να προσαρμόσουν τη ζωή τους στις ανάγκες των δημογραφικών δεικτών και αρχίσει να προσαρμόζει τις πολιτικές της στις ανάγκες της ζωής τους. Αυτή είναι, τελικά, η μετάβαση από την αγωνία των αριθμών στην κοινωνική ευημερία.

* Η Μαριζέτα Αντωνοπούλου είναι Τομεάρχισσα Κοινωνικής Πολιτικής / Παιδί και Οικογένεια στην ΕΛ.Α.Σ.