Το παρασκήνιο του ναυαγίου στην COP31 – “Δεν ήρθαμε για να ζητιανέψουμε”

Διαβάζεται σε 11'
Το παρασκήνιο του ναυαγίου στην COP31 – “Δεν ήρθαμε για να ζητιανέψουμε”
(AP Photo/Khalil Hamra)

Η COP31 ολοκληρώθηκε χωρίς συμφωνία, αναδεικνύοντας τις βαθιές διαφωνίες για τα ορυκτά καύσιμα και τη χρηματοδότηση της κλιματικής δράσης. Τα έξι βασικά συμπεράσματα.

Καθώς ο πλανήτης βρίσκεται αντιμέτωπος με τις καταστροφικές συνέπειες της πρωτοφανούς υπερθέρμανσης που προκαλεί η ανθρώπινη δραστηριότητα, εκπρόσωποι σχεδόν 200 χωρών συγκεντρώθηκαν στην Αττάλεια της Τουρκίας για την ετήσια Διάσκεψη του ΟΗΕ για το Κλίμα.

Ωστόσο, η COP31 ολοκληρώθηκε χωρίς την επίτευξη της βασικής συμφωνίας, αναδεικνύοντας τις βαθιές διαφωνίες μεταξύ των χωρών για τα ορυκτά καύσιμα, τη χρηματοδότηση της κλιματικής δράσης και τον τρόπο αντιμετώπισης της υπερθέρμανσης του πλανήτη.

«Είμαι βαθιά απογοητευμένος που η COP31 έληξε χωρίς συναίνεση για ένα συνολικό αποτέλεσμα», δήλωσε ο Γενικός Γραμματέας των Ηνωμένων Εθνών, Αντόνιο Γκουτέρες. «Οι θερμοκρασίες συνεχίζουν να σπάνε ρεκόρ. Τα ακραία κλιματικά φαινόμενα συνεχίζουν να εντείνονται. Οι εκπομπές παραμένουν πολύ υψηλές. Και κάθε καθυστέρηση καθιστά το έργο μας πιο δύσκολο και πιο δαπανηρό».

Tα έξι βασικά συμπεράσματα από τη φετινή διάσκεψη:

1. Τα ορυκτά καύσιμα δεν μπορούν να αγνοούνται

Οι διαπραγματεύσεις κατέρρευσαν εξαιτίας της άρνησης ορισμένων χωρών να συμπεριληφθεί αναφορά στα ορυκτά καύσιμα στο τελικό κείμενο της διάσκεψης, γνωστό ως «Σύμφωνο της Αττάλειας», αλλά και της επιμονής άλλων χωρών να μην αποδεχθούν καμία συμφωνία χωρίς μια τέτοια αναφορά.

Για τους περισσότερους παρατηρητές, ωστόσο, σημειώνει ο Guardian,μοιάζει παράλογο μια παγκόσμια διάσκεψη για το κλίμα να αποφεύγει να αναφερθεί στην ίδια την αιτία της υπερθέρμανσης του πλανήτη.

Η Ευρωπαϊκή Ένωση, το Ηνωμένο Βασίλειο, ορισμένες ακόμη πλούσιες χώρες και δεκάδες αναπτυσσόμενα κράτη, μεταξύ των οποίων τα ιδιαίτερα ευάλωτα μικρά νησιωτικά κράτη και οι λιγότερο ανεπτυγμένες χώρες, συγκρότησαν το βράδυ του Σαββάτου έναν χαλαρό συνασπισμό περίπου 130 μερών.

Κοινό τους αίτημα ήταν να αναγνωριστεί στο τελικό κείμενο της COP31 η ανάγκη «μετάβασης από τα ορυκτά καύσιμα».

Παρότι οι προσπάθειές τους δεν απέδωσαν, το ζήτημα δεν πρόκειται να εξαφανιστεί από τη διεθνή ατζέντα.

Άλλωστε, όλες οι χώρες είχαν συμφωνήσει στην COP28, στο Ντουμπάι το 2023, στην ανάγκη μετάβασης από τα ορυκτά καύσιμα. Η δέσμευση εκείνη εξακολουθεί να ισχύει και δεν έχει αναιρεθεί.

Ωστόσο, η άρνηση συζήτησης για τα ορυκτά καύσιμα φαίνεται πλέον να αποτελεί μια στάση που δύσκολα μπορεί να διατηρηθεί στο μοναδικό παγκόσμιο φόρουμ αποκλειστικά αφιερωμένο στην κλιματική κρίση.

2. Η χρηματοδότηση έχει καθοριστική σημασία

Παρότι οι αναπτυσσόμενες χώρες αποτελούσαν την πλειονότητα των περίπου 130 κρατών που συγκρότησαν τον λεγόμενο «προοδευτικό συνασπισμό», πολλές από αυτές δεν αντιτάχθηκαν στο «Σύμφωνο της Αττάλειας» κατά την τελική συνεδρίαση της COP31.

Για αρκετές, ο λόγος ήταν ότι η χρηματοδότηση για την αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης αποτελούσε πολύ πιο επείγον ζήτημα από την αναφορά στα ορυκτά καύσιμα.

Ολοένα περισσότερες φτωχές χώρες βρίσκονται αντιμέτωπες με κρίση χρέους, η οποία επιδεινώθηκε από την πανδημία του κορονοϊού, τον πληθωρισμό που αποδυνάμωσε τα διαθέσιμα κεφάλαιά τους και αύξησε το κόστος εξυπηρέτησης των δανείων τους, αλλά και την απροθυμία των πλούσιων κρατών να αναγνωρίσουν το μέγεθος του προβλήματος.

Σε αυτά προστίθενται οι ολοένα σοβαρότερες συνέπειες των ακραίων καιρικών φαινομένων, οι οποίες γίνονται ιδιαίτερα αισθητές φέτος, με το φαινόμενο Ελ Νίνιο να παρουσιάζει ασυνήθιστα μεγάλη ένταση.

Πολλές χώρες δαπανούν πλέον περισσότερα χρήματα για να αντιμετωπίσουν τις επιπτώσεις της υπερθέρμανσης στις καλλιέργειες, στις υποδομές και στις φυσικές καταστροφές απ’ όσα διαθέτουν για βασικούς τομείς, όπως η υγεία και η εκπαίδευση.

Οι πλούσιες χώρες έχουν δεσμευτεί να προσφέρουν οικονομική στήριξη, τόσο για την προσαρμογή των φτωχότερων κρατών στις συνέπειες της κλιματικής αλλαγής όσο και για τη μετάβασή τους σε οικονομίες χαμηλών εκπομπών άνθρακα.

Στην COP29, που πραγματοποιήθηκε στο Μπακού το 2024, οι ανεπτυγμένες χώρες δεσμεύτηκαν να διαθέτουν 300 δισ. δολάρια ετησίως έως το 2035 προς τις φτωχότερες χώρες, μέσω δημόσιας χρηματοδότησης, και να διευκολύνουν την κινητοποίηση επιπλέον 1 τρισ. δολαρίων από ιδιωτικά κεφάλαια.

Ωστόσο, τα χρήματα αυτά φτάνουν με αργούς ρυθμούς στις χώρες που τα χρειάζονται περισσότερο.

(AP Photo/Khalil Hamra)

Ένα από τα βασικά αιτήματα των φτωχότερων κρατών, ιδιαίτερα της Αφρικής, ήταν να τηρηθεί η περσινή δέσμευση για τριπλασιασμό της χρηματοδότησης που προορίζεται για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή.

Οι εκπρόσωποί τους, όμως, αισθάνθηκαν ότι οι εκκλήσεις τους αγνοήθηκαν, γεγονός που προκάλεσε έντονη δυσαρέσκεια.

«Δεν ήρθαμε εδώ για να ζητιανέψουμε», δήλωσαν Αφρικανοί υπουργοί στη διάσκεψη.

Η Αυστραλία, από την πλευρά της, υπέπεσε σε ένα σημαντικό στρατηγικό λάθος, καθώς δεν έθεσε εγκαίρως το ζήτημα της χρηματοδότησης στις διαπραγματεύσεις.

Ως ανεπτυγμένη χώρα, έχει υποχρεώσεις βάσει της Συμφωνίας του Παρισιού να συμβάλει οικονομικά στην κλιματική δράση των φτωχότερων κρατών.

Ωστόσο, απέφευγε επανειλημμένα τις σχετικές ερωτήσεις, απαντώντας ότι «αυτή δεν είναι μια COP για τη χρηματοδότηση».

Παρότι αυτό ίσχυε ως προς την επίσημη ατζέντα της διάσκεψης, η στάση αυτή προκάλεσε δυσαρέσκεια στις αναπτυσσόμενες χώρες, για τις οποίες η χρηματοδότηση αποτελεί κυριολεκτικά ζήτημα ζωής και θανάτου.

3. Πρέπει να συζητήσουμε την υπέρβαση του ορίου του 1,5°C

Η μέση παγκόσμια θερμοκρασία έχει ήδη αυξηθεί περισσότερο από 1,5 βαθμό Κελσίου σε σχέση με τα προβιομηχανικά επίπεδα και, μέσα στα επόμενα χρόνια, είναι πιθανό αυτή η υπέρβαση να θεωρείται πλέον μόνιμη, εάν δεν ληφθούν δραστικά μέτρα.

Ωστόσο, το ζήτημα αυτό παραμένει δύσκολο να συζητηθεί στις διασκέψεις για το κλίμα.

Η Συμφωνία του Παρισιού προβλέπει ότι η αύξηση της θερμοκρασίας πρέπει να διατηρηθεί «αρκετά κάτω από τους 2°C», με παράλληλη προσπάθεια περιορισμού της στον 1,5°C πάνω από τα προβιομηχανικά επίπεδα.

Η διαφορά μπορεί να φαίνεται μικρή, όμως είναι καθοριστική.

Πέρα από το όριο του 1,5°C, οι χαμηλού υψομέτρου παράκτιες περιοχές και τα νησιωτικά κράτη αντιμετωπίζουν αυξημένο κίνδυνο πλημμύρας, οι κοραλλιογενείς ύφαλοι καταστρέφονται και αρχίζουν να ενεργοποιούνται μη αναστρέψιμες αλλαγές στο κλιματικό σύστημα.

Για πρώτη φορά, η COP31 αναγνώρισε και άρχισε να συζητά το ενδεχόμενο υπέρβασης του στόχου του 1,5°C, γνωστό ως overshoot.

Παρότι δεν επιτεύχθηκε συμφωνία για τον τρόπο αντιμετώπισης αυτής της εξέλιξης, έγινε τουλάχιστον ένα πρώτο βήμα προς την αναγνώριση του προβλήματος.

4. Ο ρόλος της προεδρίας είναι καθοριστικός

Το ακρωνύμιο COP σημαίνει «Διάσκεψη των Μερών» και σε κάθε σύνοδο ο εκάστοτε πρόεδρος επιμένει ότι πρόκειται για μια διαδικασία που καθοδηγείται από τα συμμετέχοντα κράτη και ότι ο δικός του ρόλος περιορίζεται στη διευκόλυνση των διαπραγματεύσεων.

Στην πραγματικότητα, όμως, αυτή είναι περισσότερο μια διπλωματική διατύπωση παρά μια ακριβής περιγραφή της διαδικασίας.

Η προεδρία μπορεί να καθορίσει αν μια διάσκεψη θα οδηγηθεί σε συμφωνία ή σε αποτυχία.

Για πρώτη φορά, η φετινή COP πραγματοποιήθηκε με δύο προεδρίες.

(AP Photo/Khalil Hamra)

Οι εκπρόσωποι και των δύο πλευρών επέμεναν καθ’ όλη τη διάρκεια της διάσκεψης ότι το μοντέλο λειτουργούσε αποτελεσματικά.

Μάλιστα, ο Κρις Μπόουεν, ο Αυστραλός πρόεδρος των διαπραγματεύσεων, δήλωσε ότι δεν μπορούσε να καταλάβει πώς οι προηγούμενες προεδρίες, που ασκούνταν από μία μόνο χώρα, κατάφερναν να ανταποκριθούν στις απαιτήσεις.

Ωστόσο, όταν πρόκειται για κρίσιμες διαπραγματεύσεις μεταξύ 195 χωρών, ο χρόνος είναι καθοριστικός παράγοντας.

Και η ανάγκη συνεννόησης μεταξύ δύο προεδριών σημαίνει ότι οι διαδικασίες απαιτούν διπλάσιο χρόνο.

Τα μεγάλα χρονικά διαστήματα ανάμεσα στα διαδοχικά σχέδια του τελικού κειμένου ανέδειξαν τις δυσκολίες συντονισμού.

Το πρώτο σχέδιο παρουσιάστηκε τη Δευτέρα, το δεύτερο την Πέμπτη, το τρίτο τις πρώτες πρωινές ώρες της Κυριακής και το τέταρτο, που ήταν και το τελευταίο, το απόγευμα της ίδιας ημέρας.

Η εξέλιξη αυτή έδειξε πόσο δύσκολο ήταν για τις δύο προεδρίες να συντονιστούν γρήγορα, ιδιαίτερα στις πιο κρίσιμες στιγμές των διαπραγματεύσεων.

5. Ο εξηλεκτρισμός είναι απαραίτητος

Η προσπάθεια αντικατάστασης των ορυκτών καυσίμων από ανανεώσιμες πηγές ενέργειας στην παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας βρίσκεται σε εξέλιξη εδώ και δεκαετίες.

Πλέον, όμως, η μετάβαση αυτή θεωρείται μια διαδικασία που δύσκολα μπορεί να ανακοπεί.

Καθοριστικό ρόλο έχουν διαδραματίσει η θεαματικήμείωσητουκόστουςτωνανεμογεννητριών, των φωτοβολταϊκών και των μπαταριών, αλλά και οι ενεργειακές κρίσεις των τελευταίων ετών, που ανέδειξαν την ευαλωτότητα του πετρελαίου και του φυσικού αερίου σε διαταραχές της προσφοράς και πληθωριστικές πιέσεις.

Ωστόσο, η παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας αντιπροσωπεύει μόνο ένα μικρότερο μέρος της συνολικής χρήσης ορυκτών καυσίμων.

Το μεγαλύτερο μέρος αφορά τις μεταφορές, τη θέρμανση και τη βιομηχανία.

Εάν αυτοί οι τομείς δεν απαλλαγούν επίσης από τις εκπομπές άνθρακα, ο κόσμος δεν θα καταφέρει να πετύχει τον στόχο των καθαρών μηδενικών εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου.

Σε αυτό το σημείο αποκτά ιδιαίτερη σημασία ο εξηλεκτρισμός, δηλαδή η αντικατάσταση της χρήσης ορυκτών καυσίμων από ηλεκτρική ενέργεια σε όσο το δυνατόν περισσότερες δραστηριότητες.

Τα ηλεκτρικά αυτοκίνητα έχουν πλέον τιμές που πλησιάζουν εκείνες των συμβατικών οχημάτων με κινητήρες εσωτερικής καύσης.

Παράλληλα, οι αντλίες θερμότητας, ορισμένες από τις οποίες μπορούν να χρησιμοποιηθούν και για ψύξη, έχουν ήδη υιοθετηθεί ευρέως σε αρκετές χώρες, ενώ αρχίζουν να εφαρμόζονται και ηλεκτροκίνητες βιομηχανικές διαδικασίες.

Ο εξηλεκτρισμός είναι επίσης πολύ πιο αποδοτικός ενεργειακά από τη χρήση ορυκτών καυσίμων.

Αυτό σημαίνει ότι η μετάβαση από τα ορυκτά καύσιμα στην καθαρή ηλεκτρική ενέργεια θα μπορούσε ακόμη και να μειώσει στο μισό τις ενεργειακές ανάγκες του πλανήτη.

Η COP31 δεν κατάφερε να συμφωνήσει στον στόχο που προωθούσαν οι προεδρίες της, σύμφωνα με τον οποίο το 35% της συνολικής ενέργειας θα έπρεπε να προέρχεται από ηλεκτρική ενέργεια έως το 2035.

Κατάφερε, ωστόσο, να αναδείξει τον εξηλεκτρισμό σε βασικό ζήτημα της διεθνούς κλιματικής ατζέντας.

6. Οι βαθιές διαφωνίες μεταξύ των χωρών παραμένουν

Οι διασκέψεις COP λειτουργούν με βάση τη συναίνεση.

Για να εγκριθεί μια συμφωνία, πρέπει να είναι σαφές ότι σχεδόν όλες, αν όχι όλες, οι συμμετέχουσες χώρες είναι ικανοποιημένες με το περιεχόμενό της.

Αυτό δεν ταυτίζεται απολύτως με την ομοφωνία, καθώς στο παρελθόν πρόεδροι διασκέψεων έχουν προχωρήσει στην έγκριση συμφωνιών παρά τις αντιρρήσεις ενός μικρού αριθμού χωρών.

Σημαίνει, όμως, ότι οι προεδρίες πρέπει να καταβάλουν σημαντική διπλωματική προσπάθεια, ώστε να διασφαλίσουν ευρεία αποδοχή πριν προχωρήσουν στην τελική έγκριση ενός κειμένου.

Η ανάγκη συναίνεσης μπορεί, ωστόσο, να λειτουργήσει και ανασταλτικά, οδηγώντας σε συμφωνίες που περιορίζονται στον ελάχιστο κοινό παρονομαστή.

Στο παρελθόν, οι διασκέψεις για το κλίμα κατέληγαν συχνά σε αδύναμες συμφωνίες, προκειμένου να αποφευχθεί η πλήρης κατάρρευση των διαπραγματεύσεων.

Ορισμένες χώρες έχουν ζητήσει τη μεταρρύθμιση της διαδικασίας των COP, ενώ ο ΟΗΕ επεξεργάζεται σταδιακά σχετικές προτάσεις.

Από την άλλη πλευρά, η συναίνεση έχει και πλεονεκτήματα.

Μια συμφωνία που προκύπτει μέσα από τόσο δύσκολες διαπραγματεύσεις είναι δύσκολο να αμφισβητηθεί στη συνέχεια.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί ο στόχος περιορισμού της υπερθέρμανσης στον 1,5°C, ο οποίος έχει πλέον καθιερωθεί ως βασική επιδίωξη της διεθνούς κλιματικής πολιτικής, παρά τις αντιδράσεις που είχε προκαλέσει η υιοθέτησή του στη Σύνοδο του Παρισιού το 2015.

Ο Κρις Μπόουεν δήλωσε στους δημοσιογράφους, μετά την ολοκλήρωση της COP31, ότι οι «αγεφύρωτες διαφορές» μεταξύ των χωρών κατέστησαν αδύνατη την επίτευξη συμφωνίας.

Η διαπίστωση αυτή δημιουργεί ένα σοβαρό ερώτημα ενόψει της COP32, που θα πραγματοποιηθεί το 2027 στην Αιθιοπία.

Εάν η διαδικασία πρόκειται να συνεχιστεί –κάτι που επιθυμούν οι περισσότερες χώρες που πιέζουν για πιο φιλόδοξη κλιματική δράση, καθώς πρόκειται για το μοναδικό παγκόσμιο φόρουμ αφιερωμένο αποκλειστικά στο κλίμα– οι βαθιές αυτές διαφωνίες θα πρέπει να αναγνωριστούν και να αντιμετωπιστούν.

Η αναζήτηση κοινού εδάφους θα πρέπει να ξεκινήσει πολύ πριν από την επόμενη διάσκεψη, εάν οι χώρες θέλουν να αποφύγουν ένα ακόμη αδιέξοδο.

Ροή Ειδήσεων

Περισσότερα