Η πρόταση του Ινστιτούτου Τσίπρα για την αποτροπή της ερήμωσης των ελληνικών χωριών

Μια ολοκληρωμένη πρόταση για τη σωτηρία της ελληνικής υπαίθρου καταθέτει το Ινστιτούτο Αλέξη Τσίπρα, κρούοντας τον κώδωνα του κινδύνου για τη δημογραφική και παραγωγική ερήμωση της χώρας.

Με δεδομένο ότι πάνω από 5,5 εκατομμύρια Έλληνες στοιβάζονται πλέον στην Αθήνα και τη Θεσσαλονίκη, η παρέμβαση προτείνει τη δημιουργία ενός μόνιμου εθνικού μηχανισμού που θα μετατρέψει την αποκέντρωση από μια «ατομική υπόθεση υψηλού ρίσκου» σε οργανωμένη κρατική πολιτική, επιστρατεύοντας ρηξικέλευθα μέτρα: από τη μεταφορά Υπουργείων εκτός πρωτεύουσας μέχρι «Γραφεία Προσέλκυσης Πληθυσμού» και αυστηρές δικλείδες ασφαλείας κατά της μακρόχρονης ακαλλιεργησίας.

Η μελέτη του Ινστιτούτου ξεκινά με μια διαπίστωση: το ελληνικό πολιτικό και διοικητικό σύστημα παραμένει ακραία υπερσυγκεντρωτικό, την ώρα που η περιφέρεια καταρρέει.

Τα στοιχεία της απογραφής του 2021 είναι αμείλικτα και αποτυπώνουν το μέγεθος του προβλήματος. Η Δυτική Μακεδονία κατέγραψε τη μεγαλύτερη ποσοστιαία μείωση πληθυσμού στη χώρα (-10,3%), ενώ στην Ήπειρο η γήρανση σε ορεινές περιοχές έχει οδηγήσει το 50% με 58% του πληθυσμού να είναι άνω των 65 ετών.

Ακολουθούν αναλυτικά οι παρεμβάσεις:

Η ελληνική ύπαιθρος αδειάζει με επιταχυνόμενους ρυθμούς. Πάνω από 5,5 εκατομμύρια Έλληνες συγκεντρώνονται στην Αθήνα και τη Θεσσαλονίκη, ενώ μικρότερες πόλεις, κωμοπόλεις και χωριά ερημώνουν και η αγροτική γη παραμένει ακαλλιέργητη. Ενώ η καθημερινότητα στα δύο μεγάλα αστικά κέντρα γίνεται ολοένα πιο ασφυκτική, η ύπαιθρος που θα μπορούσε να αποσυμφορήσει το σύστημα δεν διαθέτει μόνιμο μηχανισμό προσέλκυσης νέων κατοίκων, δομές υποστήριξης μετεγκατάστασης ή θεσμική υποδομή. Η αποκέντρωση παραμένει ατομική υπόθεση υψηλού ρίσκου, χωρίς κρατική στήριξη.

Η πρόταση: Δημιουργία μόνιμης εθνικής υποδομής αποκέντρωσης οργανωμένης σε τρεις άξονες:

Υποδομή υποδοχής και πρόσβασης: Γραφεία Προσέλκυσης Πληθυσμού, ψηφιακή πλατφόρμα, Εγγυημένος Χρόνος Πρόσβασης 30 λεπτών·
Παραγωγική και ενεργειακή αυτονομία: φορέας γης κατά της ακαλλιεργησίας, Κοινοτικά Υποστηριζόμενη Γεωργία, Ενεργειακές Κοινότητες·
Θεσμική και δημοσιονομική ενίσχυση: μεταφορά υπουργείων εκτός Αθήνας, φορολογικά κίνητρα, μεταφορικό ισοδύναμο και ενίσχυση της τοπικής αυτοδιοίκησης.
Το διακύβευμα: Η επισιτιστική ασφάλεια, η εδαφική συνοχή και το μέλλον της ελληνικής δημοκρατίας. Χωρίς αποκέντρωση, η χώρα οδηγείται σε δημογραφική κατάρρευση των αγροτικών περιοχών, υποβάθμιση κοινωνικών υποδομών και περιβαλλοντικούς κινδύνους· καθώς η εγκατάλειψη της γης φέρνει και κυριολεκτική ερημοποίηση του εδάφους, με απώλεια γονιμότητας και αυξημένο κίνδυνο διάβρωσης και πυρκαγιών. Η αποκέντρωση είναι προϋπόθεση για βιώσιμη ανάπτυξη και κοινωνική δικαιοσύνη.

1. Περιγραφή του προβλήματος

1.1 Ορισμός και ανάλυση του προβλήματος
Πρόβλημα: Το ελληνικό πολιτικό και διοικητικό σύστημα εξακολουθεί να είναι υπερσυγκεντρωτικό. Οι υφιστάμενοι αυτοδιοικητικοί θεσμοί δεν παρέχουν τα απαραίτητα περιθώρια αυτοπροσδιορισμού των τοπικών κοινωνιών. Ταυτόχρονα, η ελληνική ύπαιθρος αδειάζει με επιταχυνόμενους ρυθμούς. Τα χωριά ερημώνουν, οι αγρότες εγκαταλείπουν τη γη, ενώ παράλληλα η παραγωγική γη παραμένει ακαλλιέργητη ή περνά στα χέρια επενδυτικών κεφαλαίων. Παρά τη διαχρονική πολιτική αναγνώριση του προβλήματος, η χώρα δεν διαθέτει σήμερα μόνιμο μηχανισμό προσέλκυσης νέων κατοίκων, δομές υποστήριξης μετεγκατάστασης, αξιόπιστα δεδομένα για διαθέσιμη κατοικία και εργασία, ούτε σημεία επαφής μεταξύ κράτους, δήμων και πολιτών. Η αποκέντρωση παραμένει ατομική υπόθεση υψηλού ρίσκου, χωρίς θεσμική υποστήριξη.

Αίτια: Η μεταρρύθμιση του Καλλικράτη (Ν. 3852/2010) μείωσε τους δήμους από 1034 σε 325 (σημ.: στη συνέχεια με το Πρόγραμμα Κλεισθένης, Ν. 4555/2018, αυξήθηκαν σε 332), αλλά χωρίς επαρκή μεταφορά πόρων. Η χωρική συγκεντροποίηση του Καλλικράτη προκάλεσε μεγάλες χωρικές ενότητες στις οποίες η θεμελιώδης «αρχή της εγγύτητας» της δημοτικής αρχής προς τους δημότες δεν μπορεί να λειτουργήσει με αποτέλεσμα την ποιοτική υποβάθμιση της τοπικής δημοκρατίας. Η έλλειψη θεσμικών κινήτρων για την αγροτική εγκατάσταση και η αποσύνδεση της αγροτικής γης από την κοινωνική της λειτουργία. Η συγκεντρωτική ενεργειακή μετάβαση αναπαράγει μοτίβα εξαγωγής πλούτου από την περιφέρεια στο κέντρο. Η τεχνολογική εξάρτηση των αγροτών από κλειστά συστήματα περιορίζει τη δυνατότητα αυτονομίας τους.

Συνέπειες: Δημογραφική κατάρρευση αγροτικών περιοχών, εγκατάλειψη κοινωνικών υποδομών και απώλεια κοινωνικού κεφαλαίου. Στην Ήπειρο, μεταξύ 2011 και 2021 ο πληθυσμός μειώθηκε και στις τέσσερις Περιφερειακές Ενότητες (-0,5% έως -6,4%), με τις μεταβολές σε επίπεδο Δημοτικών Ενοτήτων να φτάνουν από -50% έως +50% και τη γήρανση σε ορεινές ενότητες έως και 50-58% πληθυσμού 65+ (Κοτζαμάνης, ΙΔΕΜ). Ακόμη οξύτερη είναι η εικόνα στη Δυτική Μακεδονία, με τη μεγαλύτερη ποσοστιαία μείωση πληθυσμού της χώρας (-10,3% έναντι εθνικού -3,1%) (ΕΛΣΤΑΤ, Απογραφή 2021). Συγκέντρωση πάνω από 5,5 εκατομμυρίων Ελλήνων στην Αθήνα και τη Θεσσαλονίκη· ποσοστό από τα υψηλότερα στην ΕΕ. Υποβάθμιση υπηρεσιών σε αγροτικές περιοχές που επιταχύνει περαιτέρω τη φυγή. Μείωση της επισιτιστικής ασφάλειας και αύξηση περιβαλλοντικών κινδύνων από την ακαλλιέργητη γη. Ενεργειακή φτώχεια και αποκλεισμός τοπικών κοινωνιών από τα οφέλη της πράσινης μετάβασης. Αδικαιολόγητα υψηλή χωρική πύκνωση της ελληνικής πρωτοβάθμιας αυτοδιοίκησης, ειδικά για μια χώρα με τους υψηλότερους δείκτες ορεινότητας και νησιωτικότητας στην ΕΕ27.

1.2 Λόγοι που καθιστούν αναγκαία τη δημόσια παρέμβαση

• Οι αγορές γης, κατοικίας και εργασίας δεν παράγουν από μόνες τους ισόρροπη εδαφική ανάπτυξη, δίκαιη πρόσβαση και κοινωνική συνοχή.
• Η αγροτική γη έχει κοινωνική λειτουργία που υπερβαίνει την ιδιοκτησιακή της διάσταση· η μακρόχρονη ακαλλιεργησία αποτελεί αντικοινωνική συμπεριφορά.
• Χωρίς δημόσια υποδομή, η αποκέντρωση παραμένει ατομικό ρίσκο και όχι δημόσια πολιτική.
• Η χώρα έχει δεσμεύσεις σε επίπεδο ΕΕ για βιώσιμη αγροτική ανάπτυξη, ενεργειακή μετάβαση και εδαφική συνοχή.
• Η δημογραφική κρίση απειλεί την επισιτιστική ασφάλεια, τη φορολογική βάση και την κοινωνική συνοχή.
• Ατροφία της αρχής της εγγύτητας και του πρωτογενούς χαρακτήρα των εξουσιών της αυτοδιοικούμενης κοινότητας.
• Εξασθένηση των συμμετοχικών και διαβουλευτικών θεσμών στην τοπική κλίμακα.
• Απουσία της απαραίτητης θεσμικής διάκρισης μεταξύ πόλης-υπαίθρου καθώς οι ΟΤΑ αντιμετωπίζονται με ενιαίο και αδιαφοροποίητο τρόπο μετά την κατάργηση των Κοινοτήτων που επήλθε με το Πρόγραμμα «Καποδίστριας».

Μπορείτε να δείτε εδώ αναλυτικότερα την πρόταση.