Τουρκολιβυκό μνημόνιο – Έξω δεν πάμε καλά

Η έγκριση του τουρκολιβυκού μνημονίου από τη Βουλή των Αντιπροσώπων της Λιβύης προκάλεσε σοκ στην Αθήνα. Και αυτό καθώς τη Βουλή των Αντιπροσώπων ελέγχει ο νέος ισχυρός άνδρας της ανατολικής Λιβύης, Σαντάμ Χαφτάρ. Στον οποίο η ελληνική κυβέρνηση είχε επενδύσει ως συνομιλητή και “ανάχωμα” στην Τουρκία.

Ο Σαντάμ Χαφτάρ, γιος του στρατάρχη Χαλίφα Χαφτάρ (στον οποίο η ελληνική πλευρά είχε στραφεί το 2020 για να εμποδίσει την κύρωση του τουρκολιβυκού μνημονίου και από τη Βεγγάζη), είχε επισκεφθεί μάλιστα την Αθήνα στις 16 Ιουνίου. Και όχι μόνο είχε συναντηθεί με τον υπουργό Εξωτερικών, Γιώργο Γεραπετρίτη, αλλά είχε γίνει δεκτός και από τον πρωθυπουργό, Κυριάκο Μητσοτάκη στο Μαξίμου.

Διπλωματικές πηγές τότε έκαναν λόγο για εμβάθυνση των σχέσεων με τη Βεγγάζη, την οποία ο κ. Γεραπετρίτης είχε επισκεφθεί στις 28 Μαρτίου. Η Αθήνα είχε εν τω μεταξύ ξεκινήσει συνομιλίες με την Τρίπολη για οριοθέτηση θαλασσίων ζωνών, ήθελε όμως να εντάξει και τη Βεγγάζη στη διαδικασία και να κρατά ανοιχτούς διαύλους και με τις δύο πλευρές.

Πως έπαιξε και κέρδισε η Τουρκία στη Λιβύη

Η Τουρκία όμως δούλευε επίμονα, σε διπλωματικό, στρατιωτικό και οικονομικό επίπεδο, για να φέρει κοντά της και την πλευρά Χαφτάρ. Με στρατιωτική βοήθεια, επενδύσεις και πολιτική μεσολάβηση μεταξύ της Βεγγάζης και της κυβέρνησης της Τρίπολης, η συνεργασία με την Τουρκία αποδείχθηκε πιο δελεαστική για την πλευρά Χαφτάρ από ότι η σχέση με την Ελλάδα.

Η Άγκυρα πίεζε την πλευρά Χαφτάρ να κυρώσει και η Βουλή των Αντιπροσώπων το τουρκολιβυκό μνημόνιο, το οποίο είχε υπογράψει το 2019 η κυβέρνηση της Τρίπολης. Έτσι μέσα σε δύο εβδομάδες, ο Σαντάμ Χαφτάρ ξήλωσε με κοινοβουλευτικό πραξικόπημα από πρόεδρο της Βουλής των Αντιπροσώπων τον Αγκίλα Σάλεχ, ο οποίος εξαρχής ήταν κατά του τουρκολιβυκού μνημονίου.

Εν τω μεταξύ διπλωματικές πηγές στην Αθήνα υποβάθμιζαν δημοσιεύματα για ρηματική διακοίνωση της κυβέρνησης της Τρίπολης για τις έρευνες υδρογονανθράκων νοτίως της Κρήτης, με το επιχείρημα ότι η διακοίνωση είχε επιδοθεί τον Αύγουστο και είχε ήδη απαντηθεί. Και τελικά χθες -και ενώ έφτανε στη Βεγγάζη ο επικεφαλής των τουρκικών μυστικών υπηρεσιών, Ιμπραήμ Καλίν– το Reuters αποκάλυψε την κύρωση του τουρκολιβυκού μνημονίου και από τη Βουλή των Αντιπροσώπων της Λιβύης.

Η απάντηση της Αθήνας και η νέα επίθεση Σαμαρά

Στο γεγονός ότι το τουρκολιβυκό μνημόνιο παραμένει αντίθετο στο διεθνές δίκαιο και άρα παράνομο παρά την κύρωση του από τη Βουλή της Λιβύης, εστίασε η απάντηση της Αθήνας.

“Η απόφαση αυτή δεν μεταβάλλει τον παράνομο, άκυρο και ανυπόστατο χαρακτήρα του μνημονίου, το οποίο αντίκειται στο Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας και θίγει τα κυριαρχικά δικαιώματα των κρατών της περιοχής”, απάντησε το ελληνικό υπουργείο Εξωτερικών.

“Η γεωγραφία και το Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας δεν αλλάζουν με μονομερείς, νομικά αβάσιμες κοινοβουλευτικές αποφάσεις. Η Τουρκία και η Λιβύη δεν διαθέτουν αντικείμενες ή παρακείμενες ακτές που να παρέχουν νόμιμη βάση για την επιχειρούμενη οριοθέτηση θαλασσίων ζωνών. Το μνημόνιο παραγνωρίζει, εξάλλου, τα ελληνικά νησιά και τα δικαιώματά τους σε θαλάσσιες ζώνες με βάση την UNCLOS και το διεθνές εθιμικό δίκαιο”, επισημαίνεται επίσης στην ανακοίνωση του ΥΠΕΞ.

Ο πρώην πρωθυπουργός, Αντώνης Σαμαράς, επιτέθηκε εν τω μεταξύ εκ νέου  στην κυβέρνηση και προσωπικά στον κ.Μητσοτάκη και τον κ.Γεραπετρίτη, με το βλέμμα στην ψήφο της πατριωτικής δεξιάς.

“Τα δραματικά γεγονότα της Λιβύης εκθέτουν ανεπανόρθωτα τον κ Γεραπετρίτη που πρόσφατα μας διαβεβαίωνε για τα ακριβώς αντίθετα. Εκθέτουν και τον Πρωθυπουργό που συμφωνεί σε όλα μαζί του, αντί να τον έχει ήδη αποπέμψει”, υποστήριξε ο κ.Σαμαράς. Επισήμανε δε την αύξηση των μεταναστευτικών ροών από τη Λιβύη προς τη χώρα μας. Αλλά και το αδιέξοδο με τη Μονή Σινά, όπου οι μοναχοί παραμένουν διχασμένοι και συμφωνία με την Αίγυπτο δε φαίνεται στον ορίζοντα.

Οι εξελίξεις προκάλεσαν παγωμάρα και εντός της Νέας Δημοκρατίας. Γαλάζια στελέχη μουρμούριζαν ότι η Αθήνα πιάστηκε στο ύπνο και ασκούσαν κριτική στους χειρισμούς του υπουργείου Εξωτερικών.

“Δεν είναι ευχάριστη είδηση” η επικύρωση του τουρκολιβυκού μνημονίου, παραδέχθηκε ο αντιπρόεδρος της κυβέρνησης, Κωστής Χατζηδάκης, μιλώντας χθες βράδυ στο Action24. Ενώ έθεσε ερωτήματα σχετικά με το κατά πόσον ήταν τελικά αξιόπιστοι κάποιοι συνομιλητές της χώρας μας.

Τι σημαίνει η έγκριση του τουρκολιβυκού μνημονίου από τη Βουλή της Λιβύης

Το τουρκολιβυκό μνημόνιο πράγματι, όπως σημειώνεται στην ανακοίνωση του ΥΠΕΞ, παραμένει παράνομο από πλευράς διεθνούς δικαίου. Τουρκία και Λιβύη δεν απέκτησαν ξαφνικά αντικείμενες ακτές, επομένως δεν μπορούν να οριοθετήσουν θαλάσσιες ζώνες. Ούτε έπαψε βέβαια να έχει ΑΟΖ η Κρήτη.

Νομικά δεν αλλάζει λοιπόν κάτι, στην πράξη όμως το τουρκολιβυκό μνημόνιο καθίσταται πλέον μία διεθνής, διμερώς κυρωμένη, συμφωνία. Και αυτό πολιτικά αποτελεί ένα ισχυρό όπλο στα χέρια της Άγκυρας, η οποία θα επικαλείται ότι το μνημόνιο είναι επικυρωμένο από ολόκληρη τη Λιβύη.

Πράγματι, η Αθήνα θα έχει πλέον απέναντι της στο ζήτημα αυτό και τη Βεγγάζη και την Τρίπολη. Ενώ όποια ενιαία κυβέρνηση προκύψει (όποτε και εάν) στη Λιβύη, θα δεσμεύεται από την κύρωση του τουρκολιβυκού μνημονίου.

Τίθεται επίσης το ερώτημα εάν και πως επηρεάζει η εξέλιξη αυτή τις έρευνες υδρογονανθράκων νοτίως της Κρήτης. Υπενθυμίζεται ότι η Αθήνα αναμένει να ξεκινήσει έρευνες η Chevron μέχρι το τέλος του έτους στα θαλάσσια οικόπεδα “Νότια της Κρήτης Ι” και “Νότια της Κρήτης  ΙΙ”, τα οποία αφορούν περιοχές που το τουρκολιβυκο μνημόνιο “μοιράζει” κατά κύριο λόγο στη Λιβύη και ένα μικρότερο κομμάτι στην Τουρκία. Από την κυβέρνηση πάντως διαβεβαιώνουν ότι “προχωράμε κανονικά”.

Εν τω μεταξύ αναμένεται και η NAVTEX για να ξεκινήσουν οι έρευνες για το καλώδιο ηλεκτρικής διασύνδεσης Ελλάδας- Κύπρου (GSI), για το οποίο η Αθήνα ποντάρει στη στήριξη της Γαλλίας, αλλά τώρα ο Εμμανουέλ Μακρόν έχει άλλα βάσανα…

Το γεγονός δε ότι και οι δύο πλευρές της Λιβύης πέφτουν πλέον στην αγκαλιά της Τουρκίας δημιουργεί ανησυχία και για περαιτέρω αύξηση των μεταναστευτικών ροών προς την Κρήτη. Ήδη οι ροές τον Οκτώβριο είναι αυξημένες κατά 27% και ο υπουργός Μετανάστευσης, Θάνος Πλεύρης, είχε αναφέρει στη Βουλή την απροθυμία της πλευράς Χαφτάρ για συνεργασία.

Οι κινήσεις της Αθήνας- Χείρα βοηθείας από ΕΕ

Μετά την ψυχρολουσία, η Αθήνα προσέτρεξε στους συμμάχους της απέναντι στο τουρκολιβυκό μνημόνιο. Καταρχάς ο κ.Γεραπετρίτης επικοινώνησε με τους ομολόγους του της Κύπρου, Κωνσταντίνο Κόμπο, και της Αιγύπτου, Μπάντρ Αμπντελάττυ. Στο παρασκήνιο αναμένεται δε να αντιδράσουν και το Ισραήλ και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα.

Στο πλευρό της Ελλάδας και της Κύπρου στάθηκε δε η ΕΕ. Ο πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, Αντόνιο Κόστα, και η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, τόνισαν ότι το τουρκολιβυκό μνημόνιο παραβιάζει τα κυριαρχικά δικαιώματα τρίτων κρατών, δεν συνάδει με το Δίκαιο της Θάλασσας και παραμένει άκυρο και ανίσχυρο. 

Η στήριξη της ΕΕ είναι βεβαίως σημαντική, αλλά παραμένει το πρακτικό πρόβλημα που προαναφέρθηκε, δηλαδή ότι η Τουρκία μπορεί να επικαλείται ότι το μνημόνιο του 2019 αποτελεί μία διεθνή διμερώς κυρωμένη συμφωνία. Η Άγκυρα βέβαια δεν αποδέχεται το Δίκαιο της Θάλασσας στο Αιγαίο και νοτίως της Κρήτης, αλλά το εφαρμόζει ως εθιμικό δίκαιο στη Μαύρη Θάλασσα, όπου κρίνει ότι την συμφέρει.