Κάθισε δίπλα στον Καβάφη: Το νέο άγαλμα που αλλάζει τη διαδρομή σου

Ο Κωνσταντίνος Καβάφης κάθεται σε ένα παγκάκι στη Διονυσίου Αρεοπαγίτου, κοιτάζοντας «ελαφρώς λοξά προς το σύμπαν». Η Πύλη του Αδριανού μαγνητίζει το βλέμμα, κι εκείνος μοιάζει να αφουγκράζεται τη ροή και την ιστορία της πόλης. Για μια στιγμή νιώθεις πως, αν καθίσεις δίπλα του, θα σου μιλήσει χαμηλόφωνα ή απλώς θα μείνει εκεί, σταθερός, διαθέσιμος να σε ακούσει.

Δεν πρόκειται για μια … φαντασίωση, αλλά για το νέο γλυπτό του Κ. Π. Καβάφη, που τοποθετήθηκε στον πεζόδρομο της Αρεοπαγίτου. Ο ποιητής αποδίδεται καθιστός, σε φυσικό μέγεθος, σε μια στάση που τον φέρνει σε άμεση σχέση με τον περαστικό. Σε καλεί σχεδόν αυθόρμητα να καθίσεις δίπλα του, να μείνεις για λίγο στη σκέψη, σε έναν σιωπηλό διάλογο μαζί του.

Από τις 28 Απριλίου, ανήμερα της επετείου γέννησης και θανάτου του Αλεξανδρινού ποιητή, το γλυπτό του Καβάφη στέκει εκεί στον πεζόδρομο, μπροστά από την Ωνάσειο Βιβλιοθήκη και την Onassis Mandra, ως δωρεά του Ιδρύματος Ωνάση στον Δήμο Αθηναίων. Ένα έργο του Τηνιακού γλύπτη και πανεπιστημιακού Πραξιτέλη Τζανουλίνου, που επιχειρεί κάτι πιο δύσκολο από την αναπαράσταση: να αποδώσει έναν μαγικό εσωτερικό κόσμο.

Ο ίδιος ο γλύπτης το περιγράφει με ειλικρίνεια: «Ήταν τύχη, μπορώ να πω, που το Ίδρυμα Ωνάση μου έκανε αυτή την ανάθεση, αλλά αυτή η τύχη έφερε να πρέπει να ξεπεράσω τα τείχη… όταν έχεις να αντιμετωπίσεις τη φυσιογνωμία του Κωνσταντίνου Καβάφη». Η δυσκολία δεν βρισκόταν στην ομοιότητα, αλλά στη μετάφραση του άυλου σε μορφή. «Πρέπει με τις εξωτερικές γραμμές να αποδώσεις όχι μόνον την ομοιότητα, αλλά να αποδώσεις τον εσωτερικό κόσμο. Ο γλύπτης, όταν κάνει ένα πορτρέτο, είναι σαν έναν καλό βιογράφο».

Το πρόσωπο και η στάση αντλούν έμπνευση από φωτογραφία του αρχείου Καβάφη, όπου απεικονίζεται καθιστός στο διαμέρισμά του στην οδό Λέψιους 10 στην Αλεξάνδρεια, γύρω στο 1930.  Η διαδρομή προς αυτή τη μορφή του αγάλματος πέρασε μέσα από φωτογραφίες, σκίτσα, περιγραφές. Από εκείνη τη γνωστή φράση του Έντουαρντ Μόργκαν Φόρστερ για τον «Έλληνα κύριο με το καπέλο που στέκει απολύτως ακίνητος, ελαφρώς λοξά προς το σύμπαν», μέχρι τις λεπτομέρειες των αντικειμένων του, όπως τα γυαλιά του, που ενσωματώθηκαν με σύγχρονες τεχνολογίες τρισδιάστατης σάρωσης.

Το αποτέλεσμα είναι ένας Καβάφης καθιστός, σε φυσικό μέγεθος, από χαλκό με πατίνα υψηλής αντοχής. Ένας Καβάφης που σε περιμένει να καθίσεις δίπλα του. Ο φωτισμός της Ελευθερίας Ντεκώ τον κρατά σε μια διαρκή συνομιλία με τον χώρο και την ώρα της ημέρας. Τίποτα επιδεικτικό. Μια ήσυχη παρουσία που αλλάζει με το φως. Μια συνάντηση που προκύπτει φυσικά και βιωματικά.

Το γλυπτό εντάσσεται σε μια ενδιαφέρουσα ευρωπαϊκή παράδοση που θέλει τους μεγάλους δημιουργούς παρόντες μέσα στις πόλεις τους, από τον Φερνάντο Πεσόα στη Λισαβόνα και τον Τζέιμς Τζόις στην Τεργέστη μέχρι τον Χανς Κρίστιαν Άντερσεν στην Κοπεγχάγη, τον Όσκαρ Ουάιλντ στο Λονδίνο, τον Φεντερίκο Γκαρθία Λόρκα στη Μαδρίτη, τον Φραντς Κάφκα στην Πράγα και τον Φρεντερίκ Σοπέν στη Βαρσοβία. Η Αθήνα αποκτά έτσι έναν Καβάφη που μας καλεί όλους να ανακαλύψουμε ξανά τη φωνή του μέσα από τα ποιήματά του.

Το Ίδρυμα Ωνάση παρέδωσε το γλυπτό στον Δήμο Αθηναίων

Στην εκδήλωση της επίσημης παράδοσης του αγάλματος το βράδυ της Τρίτης (28/4) παρέστησαν εκπρόσωποι της πολιτικής, πολιτιστικής, ακαδημαϊκής και καλλιτεχνικής ζωής της χώρας, ενώ ομιλίες απηύθυναν ο Αντώνης Σ. Παπαδημητρίου, Πρόεδρος του Ιδρύματος Ωνάση, η Υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη και ο Αντιδήμαρχος Οικονομικού Προγραμματισμού Γιώργος Γιάνναρος, εκ μέρους του Χάρη Δούκα, Δημάρχου Αθηναίων.

Η επιλογή της Διονυσίου Αρεοπαγίτου δίνει στο έργο μια σχεδόν αυτονόητη ένταξη. Ένας από τους πιο ζωντανούς και πολυσύχναστους δρόμους της πόλης, ένα σημείο όπου συναντιούνται καθημερινά διαφορετικές γλώσσες, ρυθμοί και βλέμματα. Εκεί, ο Καβάφης παύει να είναι απόμακρος και γίνεται μέρος της ροής της πόλης και των ιδεών της.

Η Υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη στάθηκε ακριβώς σε αυτό: στη δυνατότητα του έργου να λειτουργήσει ως σημείο στάσης και συνομιλίας. Ένα γλυπτό που απομακρύνεται από την ιδέα της προτομής και επιλέγει τη χειρονομία της συνύπαρξης. Ένα τρίτο τοπόσημο για τον σπουδαίο Αλεξανδρινό ποιητή με τη συμβολή του Ιδρύματος Ωνάση, μετά το Αρχείο στην Αθήνα και την Οικία του στην Αλεξάνδρεια.

Ο Πρόεδρος του Ιδρύματος Ωνάση, Αντώνης Σ. Παπαδημητρίου, έδωσε το πλαίσιο: ο πολιτισμός ανήκει στον δρόμο, στις καθημερινές διαδρομές: «Για το Ίδρυμα Ωνάση όλα είναι πολιτισμός και σίγουρα ο πολιτισμός δεν περιορίζεται στους θεσμικούς χώρους. Αντιθέτως, αποτελεί μέρος της καθημερινής ζωής στον δρόμο, στον αστικό ιστό, στον χώρο των κοινών εμπειριών. Με το πνεύμα αυτό παραδίδουμε στην ήδη αναπλασμένη Διονυσίου Αρεοπαγίτου το γλυπτό έργο του Πραξιτέλη Τζανουλίνου που απεικονίζει τον Κ. Π. Καβάφη. Θυμίζοντας τον πολιτισμό της καθημερινότητας και εντάσσοντας την ποίηση στις καθημερινές διαδρομές μας.»

Το Αρχείο Καβάφη στην οδό Φρυνίχου λειτουργεί ήδη ως ένας ζωντανός χώρος μνήμης και δημιουργίας, με το προσωπικό του αρχείο, 966 βιβλία, τεκμήρια και σύγχρονες καλλιτεχνικές αναγνώσεις. Από το 2019, η ψηφιακή του συλλογή είναι ελεύθερα προσβάσιμη, ενώ από το 2023 ο φυσικός χώρος του ανοίχτηκε στο κοινό, με διαρκή εμπλουτισμό και επέκταση. Παράλληλα, η Οικία Καβάφη στην Αλεξάνδρεια, αποκατεστημένη από το 2024, λειτουργεί ως ένας τόπος επιστροφής στο περιβάλλον όπου έζησε και έγραψε. Το γλυπτό στη Διονυσίου Αρεοπαγίτου συνομιλεί με όλα αυτά, χωρίς να τα επαναλαμβάνει.

Μέσα σε αυτή τη συνθήκη, ο Καβάφης μοιάζει σαν να υπήρχε πάντα εκεί και απλώς τώρα τον προσέχουμε. Ο ίδιος έγραφε το 1903, «Αγαπώ τόσω πολύ τας Αθήνας». Μια φράση που αποκτά σήμερα άλλη βαρύτητα, μέσα σε μια πόλη που σε παρασύρει και σε εξαντλεί. Εκεί βρίσκεις έναν λόγο να σταματήσεις. Περνάς, τον βλέπεις καθισμένο και κάνεις μια μικρή στάση, να πάρεις μιαν ανάσα, δίπλα σε μια παρουσία που παραμένει εκεί, ήσυχα, μέσα στη ροή της πόλης.