Γιορτάσαμε τον Θάνο Μικρούτσικο στον Λυκαβηττό, με τραγούδια-προσευχές

Ανηφορίζοντας στο Δημοτικό Θέατρο Λυκαβηττού, για το αφιέρωμα στον Θάνο Μικρούτσικο με τίτλο «Πάντα γελαστοί και γελασμένοι», σκέφτομαι το πόσο πολύ λείπει η παρουσία του σήμερα, όχι μόνο από τα μουσικά τεκταινόμενα μέσω των τραγουδιών του, όσο από τη δημόσια σφαίρα μέσα από τις τοποθετήσεις του. Ο σοφός λόγος του, η ψύχραιμη άποψή του, η κοφτερή ματιά του πάνω στα πράγματα που συντελούνται γύρω μας: είχε πάντοτε έναν τρόπο να συμπυκνώνει το νόημα των εποχών και να παίρνει ουσιαστική θέση απέναντι σε όσα συμβαίνουν. Τι θα έλεγε για τον Τραμπ ή την Παλαιστίνη; Για τις υποκλοπές και τον ΟΠΕΚΕΠΕ;

Όλοι του οι φίλοι, οι συνεργάτες του, καλλιτέχνες με τους οποίους μοιράστηκε τραγούδια, σκηνές και συναυλίες, ήταν εκεί. Μαζί τους, όλοι εμείς, μικροί και μεγάλοι, ακροατές διαφόρων γενιών, που θέλησαν να τον τιμήσουν. Γιατί αν κάτι χαρακτηρίζει τις μουσικές που έγραψε ο Θάνος Μικρούτσικος, είναι η διαχρονικότητά τους και η οικουμενικότητά τους. Ο τρόπος τους να «μιλούν» σε κάθε εποχή, χωρίς να παλιώνουν, και η δυνατότητα να «αγγίζουν» τις ψυχές όλων των ηλικιών – ασχέτως εάν κάποια τραγούδια του τα ακούσαμε μικροί, αλλά τα καταλάβαμε μεγάλοι.

Πρώτη στη σκηνή εμφανίστηκε η Μαρία Παπαγεωργίου, με τα τύμπανά της, δίνοντας έναν νέο ήχο και έναν επιβλητικό ρυθμό στο «Κι ήθελε ακόμη». Το «ξωτικό» όπως την αποκαλούν – όχι άδικα – αποτελεί την πιο πρόσφατη προσθήκη στους μουσικούς φίλους του Θάνου Μικρούτσικου, καθώς καταπιάστηκε με τη διασκευή του έργου του πριν από μερικά χρόνια, ενώ δεν πρόλαβε να συνεργαστεί μαζί του. Όπως είχε πει η ίδια σε συνέντευξή της στο NEWS 24/7: «Η συνομιλία μας έμεινε στο ότι θα ήθελε να βρεθούμε από κοντά, να πιούμε ένα τσίπουρο και να τα πούμε, γιατί κάτι είχε στο νου του, αλλά ποτέ δεν έμαθα τι». Οι πειραματισμοί της με τα όργανα και τα ηχοχρώματα, συνεχίστηκε με τα κρουστά στο «Blues on the road».

Στη σκηνή ανέβηκε η Ρίτα Αντωνοπούλου, που θεωρείται η τελευταία «μούσα» του σπουδαίου Έλληνα συνθέτη. Η συνεργασία της μαζί του υπήρξε εξαιρετική και ήταν η βασική του ερμηνεύτρια μέχρι και το 2019, όταν έφυγε από τη ζωή ο Θάνος Μικρούτσικος. Με την στεντόρεια φωνή της και τη δυναμική της παρουσία, χάρισε στο κοινό το «Δεν είμαι άλλος», καθώς και τον «Μικρόκοσμο», με όλο τον Λυκαβηττό να τραγουδά δυνατά τον εμβληματικό στίχο του Ναζίμ Χικμέτ: «είν’ ένας άνθρωπος που τον μποδίζουν να βαδίζει / είν’ ένας άνθρωπος που τον αλυσοδένουνε».

Σειρά πήρε ο Μίλτος Πασχαλίδης, ο οποίος είχε μια ιδιαίτερη σχέση μαζί του. Υπήρξαν συνεργάτες και φίλοι επί σειρά ετών, ήταν αυτό που λέμε «οικογένεια». «Το έχω ξαναπεί, εγώ συνομιλώ με τον Θάνο κάθε εβδομάδα. Ακούγεται παράδοξο» είπε ο ίδιος, αμέσως μετά από μια δυναμική και εκφραστική ερμηνεία του «Τους έχω βαρεθεί». «Ο Θάνος έχει δώσει όλες τις απαντήσεις, απλά εμείς δεν κάνουμε τις σωστές ερωτήσεις» συμπλήρωσε, κάνοντας, στη συνέχεια, αναφορά στη μαύρη επέτειο των 52 χρόνων από την τουρκική εισβολή στην Κύπρο. «Στους μάρτυρες» είπε και τους αφιέρωσε τη σπουδαία «Δίκοπη ζωή».

Ο Δημήτρης Μπάσης πήρε τη σκυτάλη, χαρίζοντάς μας το «Μοιράζουν τη ζωή σε μεροκάματα», ένα τραγούδι που, προσωπικά, αποτέλεσε ευχάριστη έκπληξη, καθώς είχα πολλά χρόνια να το ακούσω. Έπειτα, προς στιγμήν, ξαφνιαστήκαμε, καθώς ακούστηκε η φωνή του Θάνου Μικρούτσικου! Ήταν το κουπλέ από το κομμάτι «Δεν είναι μόδα πια τα γκρι», το οποίο «μοιράστηκαν» με τον Δημήτρη Μπάση, που τραγούδησε το ρεφραίν. Ακουγόταν τόσο ζωντανή η χαρακτηριστική φωνή του, που κοιτούσες ξανά και ξανά στη σκηνή, για να σιγουρευτείς πως δεν είναι εκεί – σωματικά τουλάχιστον…

Ο κύκλος των πρώτων solo εμφανίσεων των καλλιτεχνών που συμμετείχαν σε αυτή τη γιορτή, «έκλεισε» με τον Γιάννη Κότσιρα. «Και επιτέλους σκασμός οι ρήτορες πολύ μιλήσατε» μας τραγούδησε από το «Ανεμολόγιο», σε στίχους Κώστα Τριπολίτη, θυμίζοντάς μας τα σπουδαία πολιτικά τραγούδια που μας έμαθε ο Θάνος Μικρούτσικος, ενώ στη συνέχεια ερμήνευσε την τρυφερή μπαλάντα «Φεύγω και μη με περιμένεις», ένα «ξεχασμένο» τραγούδι, που δεν ακούμε συχνά στις συναυλίες, και το ταίριαζε πολύ στην καλλιτεχνική του ιδιοσυγκρασία.

Στο σημείο αυτό, ήταν σαν να περάσαμε στο δεύτερο μέρος της συναυλιακής γιορτής, το οποίο περιελάμβανε τραγούδια που ο Θάνος Μικρούτσικος κατάφερε να γίνουν κτήμα όλων. Είτε αυτά ήταν μελοποιημένα ποιήματα του Νίκου Καββαδία, τον οποίον σύστησε στο ευρύ κοινό κάποτε, κατορθώνοντας να φέρει τον καημό των θαλασσών και των ναυτών στα στόματα όλων των τάξεων και των στρωμάτων, είτε ήταν λαϊκά τραγούδια που σήμερα θεωρούνται κλασικά και ακούγονται από ταβέρνες, κουτούκια και γάμους μέχρι εκλεπτυσμένους μουσικούς χώρους.

Ο Γιάννης Κότσιρας τραγούδησε τον «Σταυρό του Νότου», το ομώνυμο τραγούδι του εμβληματικού δίσκο του 1979, σε μουσική του Θάνου Μικρούτσικου και ποίηση του Νίκου Καββαδία, ενώ ακολούθησε, στο ίδιο κλίμα, η Ρίτα Αντωνοπούλου με τη δυναμική ερμηνεία της στο «William George Allum». Στη συνέχεια, ο Μίλτος Πασχαλίδης και ο Γιάννης Κότσιρας προχώρησαν σε μια αφιέρωση προς έναν ακροατή – έκπληξη που βρισκόταν ανάμεσα στο κοινό! «Είναι εδώ ένας ξανθούλης, 16 μηνών. Αφιερωμένο στον εγγονό του Μητροπάνου, τον Δημητράκη!» είπαν και τραγούδησαν ένα από τα πιο διαχρονικά λαϊκά τραγούδια, που συμπυκνώνει μέσα του όλη την Ελλάδα: το «Σαν πλανόδιο τσίρκο» – και, όπως ήταν λογικό, σείστηκε όλος ο Λυκαβηττός.

Το «Μαχαίρι» του Καββαδία βροντοφωνάχθηκε από όλους, με «μπροστάρη» τον Γιάννη Κότσιρα, ακολούθησαν δύο ανατριχιαστικά τραγούδια, τα οποία ερμήνευσε με το δικό της στυλ η Μαρία Παπαγεωργίου. Η «Γαμμαγραφία» σε στίχους Άλκη Αλκαίου και «Οι Γερόντοι», ποίημα του Γιάννη Ρίτσου, προσεγγίστηκαν και αναγεννήθηκαν μέσα από τη δική της ματιά και ανάγνωση.

Το αποκορύφωμα ήρθε με τα δύο εμβληματικά κομμάτια που έχει ερμηνεύσει χαρακτηριστικά ο Δημήτρης Μητροπάνος, τα «Πατησίων και Παραμυθιού γωνία» και «Λούνα Παρκ», από τον Δημήτρη Μπάση, ενώ η Ρίτα Αντωνοπούλου επέστρεψε με την «Ατομική μου ενέργεια» και το «Ελένη». Το «Πάντα γελαστοί», ομώνυμο του τίτλου του αφιερώματος, ακούστηκε δυνατά, ενώ η «Ρόζα» αποτέλεσε την πιο «όλοι μαζί-στιγμή» της βραδιάς. Τα κομμάτια αυτά μας υπενθύμισαν δύο πολύ σημαντικά πράγματα: πρώτον, το πόσο σπουδαία λαϊκά τραγούδια έχει γράψει ο Θάνος Μικρούτσικος και, δεύτερον, το ότι τα τραγούδια αυτά, επομένως κι ο ίδιος, έχουν μπει σε κάθε σπίτι, ακόμα και σ’ αυτούς που μπορεί να νομίζουν πως ένας συνθέτης «είναι πολύ ποιοτικός» για τα γούστα τους.

«Τραγούδια-προσευχές», όπως τα χαρακτήρισε κι ο Μίλτος Πασχαλίδης. Τραγούδια που  μας διαπερνούν κάθε φορά σαν ηλεκτρικό ρεύμα, μας συγκινούν, μας «ξυπνούν» από τον λήθαργο. Ο Μίλτος Πασχαλίδης έκανε μια ιδιαίτερη και συναισθηματικά φορτισμένη αναφορά στις πρόσφατες φωτογραφίες από την εκτέλεση των 200 της Καισαριανής, δηλώνοντας χαρακτηριστικά πως «Τώρα κατάλαβα τι σημαίνει ο στίχος: “ Κι ίσα ένα αντρίκειο ανάστημα ψηλώσαν τον σωρό”», δίνοντας πάσα στο μελοποιημένο ποίημα «Federico Garcia Lorca» του Νίκου Καββαδία. Τέτοιους ανθρώπους-καλλιτέχνες θέλουμε, που να μιλούν και να παίρνουν θέση.

Η κάθαρση ήρθε με τον «Πιτσιρικά», τον «Τυμβωρύχο» και το αγαπημένο τραγούδι «Για μια Ντολόρες», από τον θρυλικό δίσκο «Στου αιώνα την παράγκα», που κυκλοφόρησε το 1996, σε μουσική του Θάνου Μικρούτσικου και στίχους του Άλκη Αλκαίου, με ερμηνευτή τον Δημήτρη Μητροπάνο. Πέρασμα στον πιο υπαρξιακό στίχο, ίσως, του Καββαδία «εκτός από την μάνα σου κανείς δεν σε θυμάται. σε τούτο το τρομακτικό ταξίδι του χαμού» από τη «Θεσσαλονίκη» και κλείσιμο λυτρωτικά, αλλά και ελπιδοφόρα, με το «Η πιο όμορφη θάλασσα», την οποία ερμήνευσαν όλοι οι καλλιτέχνες μαζί.

Θερμά χειροκροτήματα κατέκλυσαν τον Λυκαβηττό, αλλά τη μεγαλύτερη αποθέωση την πήρε ο Θύμιος Παπαδόπουλος, ο σπουδαίος αυτός μουσικός, πιστός συνεργάτης και φίλος του Θάνου Μικρούτσικου, το «alter ego» του, όπως τον αποκαλούσε ο ίδιος. Ένας άνθρωπος που ήταν πάντα στο πλευρό του, μουσικά και ανθρώπινα, το «δίδυμό» του. Ο ίδιος, εκτός από δεξιοτέχνης των πνευστών, ήταν ο μαέστρος της βραδιάς, ενώ είχε αναλάβει και τη μουσική επιμέλεια. Μπορεί και να έπαιρνε και καμιά συμβουλή από «εκεί ψηλά», γιατί είμαι σίγουρη πως θα έβλεπε και θα χαμογελούσε από μια γωνιά του ουρανού, καπνίζοντας την πίπα του.

Κατηφορίζοντας, πια, γεμάτοι, συγκινημένοι και πλήρεις, σκέφτηκα πως μπορεί η απουσία του Θάνου Μικρούτσικου να είναι αισθητή σήμερα, αλλά τουλάχιστον θα ζει πάντα μέσα από τα διαχρονικά τραγούδια που έχει γράψει, μέσα από τις μουσικές που κάνουν το μέσα μας να πάλλεται, είτε αυτές είναι οι καββαδιακές νότες παιγμένες παθιασμένα στο πιάνο, είτε ένα μερακλίδικο και εξωστρεφές ζεϊμπέκικο. Όλη του η παρακαταθήκη, μεγάλη, πλούσια και σπουδαία, συνεχίζει να μεγαλώνει γενιές, με τραγούδια διαχρονικά και αθάνατα.