ΠΡΩΤΗ ΦΟΡΑ ΣΤΑ ΚΑΤΕΧΟΜΕΝΑ: Η ΚΥΠΡΟΣ ΠΟΥ ΔΕΝ (ΑΝΑ)ΓΝΩΡΙΣΑ

Κρατάω σφιχτά στο χέρι την ταυτότητά μου, λίγο τρέμω. Νιώθω παράξενα. Περιμένουμε να την ελέγξουν οι υπεύθυνοι στα σημεία διέλευσης προς τα Κατεχόμενα. Την δίνω με δισταγμό και με έναν κόμπο στο στομάχι. Σαν να κάνω κάτι κακό ή παράνομο, αγχώνομαι λίγο για όταν δουν να αναγράφεται «Κυπριακή Δημοκρατία», δεν ξέρω γιατί. Την ίδια στιγμή, με διαπερνά μια ντροπή. Ίσως επειδή πρέπει να περάσω από ταυτοποίηση, ενώ βρίσκομαι στην ίδια μου τη χώρα; Τι λέει αυτό, άραγε, για μένα; Μήπως έτσι αναγνωρίζω το «ψευδοκράτος»; «Έχω έρθει για δουλειά», σκέφτομαι και κάπως με καθησυχάζω.

Το οδοιπορικό στα Κατεχόμενα πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο της δημιουργίας του ντοκιμαντέρ του NEWS 24/7 «Κύπρος 1974-2024: Οι Άνθρωπο που δεν ξέχασαν».

Τα δευτερόλεπτα που μεσολαβούν μέχρι να πάρω πίσω την ταυτότητα, το μυαλό μου τρέχει. Νομιμοποιώ την ύπαρξή του, δείχνοντας τα έγγραφά μου; Δεν έχω, όμως, το δικαίωμα να περάσω «απέναντι»; Δικά μας δεν είναι; Μα πώς το έχω και πώς μας ανήκουν, εφόσον υποχρεούμαι να δείξω την ταυτότητά μου; Δεν ξέρω αν θέλω να περάσω, δεν ξέρω αν πρέπει. Μήπως είναι καλύτερο να μην ξέρω, να μην δω. Ποια είμαι; Πού είμαι; Αφήνω τις σκέψεις μου για να τις επεξεργαστώ αργότερα, τώρα πρέπει να προχωρήσουμε.

«Ανασήκωσε την πλάτη κι απόσεισέ τους, Πενταδάχτυλέ μου»

Νιώθω ότι βλέπω τα πάντα σαν σε φίλτρο sepia.

Ο δρόμος απλώνεται μακρύς και ολοκαίνουργιος, οδηγώντας μας σε μια Κύπρο διαφορετική. Ή και ίδια. Έχει φανάρια, κυκλικούς κόμβους, πινακίδες γραμμένες στα τουρκικά. Μια ταμπέλα δείχνει τον δρόμο προς το αεροδρόμιο. Ποιο αεροδρόμιο; Υπάρχει εδώ αεροδρόμιο; Δεν είχα ιδέα. Μπροστά μας υψώνεται ο Πενταδάχτυλος. Τελικά, είναι πελώριος! Επιτέλους, μπορώ να διακρίνω τις πέντε κορυφές του, από κοντά φαίνονται πιο καθαρά. Μοιάζουν, όντως, με τα δάκτυλα ενός ανθρώπινου χεριού, όπως μας μάθαιναν μικρούς στο σχολείο. Ο μύθος λέει πως όταν ο Διγενής Ακρίτας κυνηγούσε κάποτε τους εχθρούς, πάτησε με δύναμη πάνω στο βουνό με το χέρι του και έτσι άφησε εκεί το αποτύπωμα της παλάμης του.

Αυτό, όμως, δεν είναι παρά ένα παραμύθι της κυπριακής παράδοσης και λαογραφίας. Στην πραγματικότητα, ένας άλλος Διγενής, ο Γρίβας, που χρησιμοποίησε το όνομα του προηγούμενου ως ψευδώνυμο, μας οδήγησε – μαζί με άλλους – στο να βλέπουμε τον Πενταδάκτυλο από μακριά, ζωγραφισμένο με την τουρκική σημαία. «Ανασήκωσε την πλάτη κι απόσεισέ τους, Πενταδάχτυλέ μου» σιγομουρμουρίζω. Οι στίχοι του Κύπριοι ποιητή και πεζογράφου Κώστα Μόντη, που καλεί το βουνό να σηκωθεί και να διώξει τον κατακτητή, λαμβάνουν τώρα άλλη διάσταση. «Λες να μπορεί να κουνηθεί;» σκέφτομαι. «Λες να είναι ο Διγενής Ακρίτας μεταμορφωμένος και να κοιμάται;». Είναι εντυπωσιακά μεγάλος και επιβλητικός.

«Δεν το πιστεύω ότι μας τους έφερε η αγαπημένη θάλασσα της Κερύνειας»

Καθώς φαντάζομαι γίγαντες και τέρατα, κοιτάω γύρω μου και βλέπω ένα σκηνικό αλλιώτικο. Τα βουνά έχουν δώσει τη θέση τους σε άλλα μεγαθήρια, όχι της φύσης, μα του ανθρώπου. Ψηλά κτίρια, πολυτελή ξενοδοχεία, «ολόχρυσα» καζίνο, μεγάλες επιγραφές με φωτάκια, τεράστια resorts, πισίνες, luxury spas, λιμουζίνες απ’ έξω, κι άλλα καζίνο κι άλλα ξενοδοχεία, κι άλλες λιμουζίνες. Η Κερύνεια, όργιο του τουρισμού!

Συνεχίζουμε την πορεία μας, κατεβαίνοντας προς τη θάλασσα, και φτάνουμε στο λιμάνι της. «Ώστε, αυτό είναι;» διερωτώμαι. Σαστίζω για λίγο, μέχρι να συνδέσω όλα όσα μάθαμε τόσα χρόνια στο σχολείο, με αυτό που βλέπω μπροστά μου. Οι ιστορίες που διηγούνταν κάποτε οι Κερυνειώτες, για την μικρή τους πόλη με το γραφικό λιμανάκι, τις ψαροταβέρνες πλάι στο κύμα, τις πολύχρωμες βαρκούλες στον κολπίσκο, ζωντανεύουν τώρα εδώ.

Κυρίως, όμως, ζωντανεύει η φωτογραφία με την οποία μεγάλωσε η γενιά η δική μου σε όλες τις τάξεις του δημοτικού. Για όσους δεν ξέρουν, στην Κύπρο, οι μαθητές και οι μαθήτριες δεν είχαμε τα κλασικά μπλε τετράδια, αλλά τετράδια διαφόρων χρωμάτων, με τυπωμένες επάνω φωτογραφίες εμβληματικών σημείων από τα κατεχόμενα εδάφη μας, στα οποία αναγραφόταν η φράση «Δεν Ξεχνώ».

Το σημείο μηδέν. Εδώ όπου ξεκίνησαν όλα. Η αρχή του τέλους. Μαζί με τις εικόνες του λιμανιού, ξυπνούν μέσα μου στίχοι, που διδαχτήκαμε μεγαλώνοντας. Ξανά ο Κώστας Μόντης: «Είναι δύσκολο να πιστέψω πως μας τους έφερε η αγαπημένη θάλασσα της Κερύνειας». Και ο Κύπριος μουσικοσυνθέτης Ευαγόρας Καραγιώργης με ένα τραγούδι, που ακούστηκε παντού, από τις σχολικές γιορτές μέχρι τα χείλη των ξεριζωμένων, που αναπολούν τις ξέγνοιαστες στιγμές του παρελθόντος: «Είμαστεν εις την Τζιερύνειαν / στο λιμάνι τζιαι στο κύμμαν / στον παλιόν τον τόπον μας». Χώνω το χέρι μου στο νερό. Πρέπει να προχωρήσουμε.

Η Καρπασία, οι εγκλωβισμένοι και το βορειοανατολικότερο άκρο της Κύπρου

Ξεκινάμε τη διαδρομή προς την Καρπασία, με σκοπό να διασχίσουμε τη χερσόνησο και να φτάσουμε στο βορειοανατολικότερο άκρο της Κύπρου, όπου είναι χτισμένο το Μοναστήρι του Αγίου Ανδρέα. Στην αρχή της διαδρομής αυτής, βγαίνοντας, δηλαδή, από την Κερύνεια, το θέαμα είναι κάπως αποκαρδιωτικό. Τεράστιες εργοταξιακές και διαφημιστικές πινακίδες που «υπόσχονται» resorts και καζίνο, ακόμα και πολυκατοικίες, στέκουν αγέρωχες μπροστά από καταπράσινα χωράφια. Οι μικρογραφίες των επερχόμενων οικοδομημάτων εντυπωσιακές, τα σχέδιά τους μεγαλεπήβολα: ξενοδοχειακά συγκροτήματα εκατοντάδων διαμερισμάτων με πισίνες διαφόρων μεγεθών και σχημάτων.

Ο οικοδομικός οργασμός με αφήνει άφωνη. Το μεγαλείο του σφετερισμού, επίσης. Δεν είχα αυτήν ακριβώς την εικόνα στο μυαλό μου, όταν σκεφτόμουν την «άλλη πλευρά». Και τι νόμιζα, όμως; Πως μισό αιώνα μετά, οι άνθρωποι που ζουν εδώ, δεν θα έχτιζαν τίποτα; Θα τα κρατούσαν όλα όπως ήταν, απείραχτα και ατόφια, και θα περίμεναν; Άλλοι περιμένουν, καρτερικά και ελπίζοντας. Και όσο περιμένουν, η «ανάπτυξη» εδώ συνεχίζεται με γοργούς ρυθμούς. Η «καθιέρωση» της «εγκατάστασής» τους με ακόμα γρηγορότερους. Η οικειοποίηση και η εκμετάλλευση του χώρου, με την ανέγερση τόσων κτιρίων – ειδικά τουριστικών – δίνει την αίσθηση πως είναι ακόμα πιο ουτοπικό το σενάριο της επιστροφής.

Η συνέχεια της διαδρομής είναι τώρα καλύτερη. Ή έστω ομορφότερη στο μάτι. Γιατί πόσο καλό μπορεί να είναι το να βλέπεις μαγευτικά τοπία, τα οποία, ενώ είναι δικά σου, δεν σου ανήκουν. Η αυθεντικότητά της με «αιχμαλωτίζει». Ένα παρθένο κομμάτι της Κύπρου, που έχει μείνει αναλλοίωτο. Είχα πάρα πολύ καιρό να δω γη ανέγγιχτη, ακόμα και στις ελεύθερες περιοχές. Μια απέραντη έκταση άθικτη, όπου κυριαρχεί η άγρια φύση, σε διάφορες μορφές της. Ένα μείγμα από μικρές πεδιάδες, λοφίσκους, πράσινες κοιλάδες, κολπίσκους και εκπληκτικές παραλίες με χρυσαφένια άμμο και καταγάλανα νερά, που όμοιες της δεν έχω συναντήσει άλλη φορά.

Κάνουμε στάση στο Ριζοκάρπασο, ένα από τα πιο γνωστά χωριά της Καρπασίας. Λόγω της απομονωμένης γεωγραφικής του θέσης, κατά την τουρκική εισβολή του 1974, οι κάτοικοι της περιοχής βρέθηκαν αποκομμένοι, καθώς ο στρατός έκλεισε τη δίοδο διαφυγής προς τα νότια. Ως αποτέλεσμα, οι άνθρωποι έμειναν κυριολεκτικά εγκλωβισμένοι, ενώ στη συνέχεια ονομάστηκαν έτσι. Έπειτα έγινε η μεταφορά αρκετών Τούρκων εποικιστών. Η κοινότητα των Ελληνοκύπριων «εγκλωβισμένων» είναι ζωντανή – με λιγότερα πια άτομα – στο χωριό μέχρι και σήμερα, ενώ εδώ λειτουργεί το μοναδικό ελληνοκυπριακό σχολείο στην κατεχόμενη Κύπρο.

Κατεβαίνουμε στο καφενείο του χωριού για να πάρουμε μια ανάσα. Απ’ έξω, ένα χαρτόνι γράφει σε τουρκικά, αγγλικά και ελληνικά όσα διατίθενται, ενώ μέσα το σκηνικό είναι τελείως οξύμωρο. Ένα σουρεάλ κράμα κυπριακών και τουρκικών στοιχείων. Στη μέση ένα μπιλιάρδο και τριγύρω οι κλασικές ξύλινες καρέκλες του καφενείου, ενώ στους τοίχους συνυπάρχουν εικόνες Ορθόδοξων Χριστιανών Αγίων και πορτρέτα Τούρκων προσωπικοτήτων, μαζί με έναν χάρτη της Κύπρου και των Αγίων της (γραμμένος στα ελληνικά).

Απέναντι από το καφενείο, η Εκκλησία του Αγίου Συνεσίου. Την αναγνωρίζω κατευθείαν, άλλη μια εικόνα που ζωντανεύει μέσα από τα σχολικά τετράδια.

Λίγος δρόμος ακόμα και φτάνουμε στο Μοναστήρι του Αποστόλου Ανδρέα. Καθώς πλησιάζουμε, επειδή η χερσόνησος στενεύει, συμβαίνει κάτι πραγματικά πανέμορφο: μπορείς να αντικρίσεις τη θάλασσα και από τις δύο μεριές, δεξιά και αριστερά. Παράλληλα, μας συνοδεύουν στη διαδρομή αυτή πολλά γαϊδουράκια. «Να!» σκέφτομαι και χαμογελάω αμήχανα, «πολλά πράγματα μπορεί να μην αναγνωρίζεις, αλλά έχεις τα γαϊδουράκια να σου υπενθυμίζουν πως και εδώ Κύπρος είναι, όπως και τα γαϊδουράγκαθα».

Κατεβαίνουμε στη Μονή και προσκυνάμε στο εκκλησάκι, του διασημότερου ίσως Αγίου της Κύπρου. Πιστεύεται ότι στο μέρος αυτό αποβιβάστηκε ο Απόστολος Ανδρέας. Έξω, Τούρκοι μικροπωλητές έχουν στήσει ένα είδος αγοράς, σαν μικρό πανηγύρι.

Συνεχίζουμε με το αυτοκίνητο μερικά χιλιόμετρα ακόμα, στο τέρμα του ακρωτηρίου, στις Κλείδες –όπως ονομάζεται η περιοχή – στο σημείο όπου τελειώνει η στεριά και αρχίζει η θάλασσα. Η θέα μου κόβει την ανάσα! Η σκέψη, δε, ότι αυτή, ότι στέκομαι στο βορειοανατολικότερο άκρο της Κύπρου, δεν χωράει στο μυαλό μου!

Βγάζω κατευθείαν το κινητό και ανοίγω το GPS. Πράγματι, είμαι στη «μύτη» του νησιού. Μου φαίνεται τρελό, απίστευτο! Στο πλάι, ένας ψηλός βράχος με τις σημαίες της Τουρκίας και του «ψευδοκράτους» με επαναφέρει στην πραγματικότητα.

Ο χρόνος που «πάγωσε» και η πόλη-φάντασμα

Η κατάβασή μας προς τον νότο φέρει δεκάδες ανάμεικτα συναισθήματα. Μα η κορύφωση αυτών έμελλε να έρθει λίγο αργότερα, φτάνοντας στην Αμμόχωστο. Η πόλη φαίνεται κάπως σύγχρονη, σε ορισμένα σημεία της, καθώς διαθέτει τους ζωντανούς ρυθμούς μιας καθημερινότητας. Εμπορικά καταστήματα (και φίρμες), mall, σινεμά, καφετέριες. Η περίκλειστη πόλη των Βαρωσίων, όμως, η οποία σφραγίστηκε κυριολεκτικά μετά την εισβολή και τον διωγμό των κατοίκων της, μέχρι και το 2020-2021 που οι Τούρκοι προχώρησαν στην παράνομη διάνοιξη τμήματός της, δεν θυμίζει ούτε κάτι σύγχρονο, ούτε κάτι ζωντανό.

Αξίζει να σημειωθεί πως το άνοιγμα των Βαρωσίων παραβιάζει άμεσα τα ψηφίσματα του Συμβουλίου Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών, τα οποία ζητούν την παράδοση της περιοχής στη διοίκηση των Ηνωμένων Εθνών και την επιστροφή των νόμιμων κατοίκων της. Στόχος της τουρκικής αυτής κίνησης είναι η δημιουργία τετελεσμένων γεγονότων επί του εδάφους και η πίεση για αναγνώριση του ψευδοκράτους.

Πριν περάσουμε τις μπάρες για να εισέλθουμε στο παραλιακό μέτωπο, δείχνουμε ξανά τις ταυτότητές μας. Εδώ είναι ακόμα πιο αυστηρά τα πράγματα. Ο βιντεογράφος που είναι μαζί μας για τις ανάγκες του ντοκιμαντέρ, υποχρεούται να παρουσιάσει και τα απαραίτητα έγγραφα, ώστε να έχει την δικαιούται να καταγράψει με την κάμερά του αυτά που θέλει. Τους δείχνουμε τη σχετική άδεια. Ο ίδιος κόμπος στο στομάχι, μέχρι να μας επιτρέψουν την είσοδο.

Η περιήγηση στο άλλοτε ξακουστό τουριστικό θέρετρο της Κύπρου γίνεται με τα πόδια και είναι συγκλονιστική. Σε όλη τη ζωή μου άκουγα πως «ο χρόνος πάγωσε στα Βαρώσια», αλλά είναι διαφορετικό να το ακούς και διαφορετικό να το βλέπεις. Σπίτια ερημωμένα που έχουν χορταριάσει, δέντρα έχουν φυτρώσει μέσα τους, παίρνοντας τη θέση των ανθρώπων που λείπουν χρόνια τώρα μακριά. Παράθυρα σπασμένα, αυλές που έχουν μετατραπεί σε μικρές ζούγκλες, καταστήματα με τα αντικείμενά τους μέσα σκονισμένα, ξενοδοχεία ερειπωμένα, μισογκρεμισμένα, που σαπίζουν χρόνο με τον χρόνο. Οι περήφανες ταμπέλες τους με τα φανταχτερά ονόματα, που προσέλκυαν χιλιάδες τουρίστες, κρέμονται τώρα ξεχαρβαλωμένες, χαλασμένες, με γράμματα μισά.

Φτάνουμε στην παραλία. «Η πόλη με τη χρυσή αμμουδιά», σιγοψιθυρίζω και αφήνω το χέρι μου να χαϊδέψει τους κιτρινωπούς κόκκους που λαμπυρίζουν στον ήλιο. Έτσι λεγόταν κάποτε η Αμμόχωστος, αυτό ήταν το κύριο χαρακτηριστικό της. «Είχαν δίκιο» σκέφτομαι, καθώς ξαναπερνάω το χέρι μου στη ζεστή άμμο, μέχρι να συνειδητοποιήσω ότι, όντως, βρίσκομαι εκεί. Όλα είναι όπως τα είχα φανταστεί. Ή, μάλλον, σχεδόν όλα. Οι εικόνες που είχα δει, με τα ξενοδοχεία να εκτείνονται σε ολόκληρο τον κόλπο, από τη μία άκρη μέχρι την άλλη, ήταν γεμάτες χρώματα και ζωηρότητα και φως. Τώρα, τα κτίρια είναι γκρι και χαλασμένα και κυριαρχεί μια στενάχωρη σιωπή.

Κάποιοι κάνουν μπάνιο στην παραλία, μα από πάνω τους κρέμονται, σαν από μία κλωστή, τα μπαλκόνια των παλιών ξενοδοχείων. Τους χαρίζουν σκιά. «Τι οξύμωρη εικόνα», σκέφτομαι. Φοβάμαι μην φυσήξει κάνα αεράκι και πέσουν πάνω τους.

Συνεχίζουμε την περιδιάβαση μέσα στα στενά, βλέπουμε κι άλλα χορταριασμένα σπίτια και κτίρια. Μου έρχονται στο μυαλό ταινίες επιστημονικής φαντασίας, εκείνες που δείχνουν πώς θα είναι ο κόσμος σε μερικές εκατοντάδες χρόνια από σήμερα, όταν στη Γη δεν θα υπάρχουν πια άνθρωποι και η φύση θα κατακλύσει βιαίως όσα έχτισε ο πολιτισμός μας. Μετά σκέφτομαι γέλια παιδιών, οικογένειες με τσάντες και πετσέτες, ξυπόλητους τουρίστες με βερμούδες, νέους που φλερτάρουν με όμορφα κορίτσια που φορούν κόκκινα μαγιό. Κάπως έτσι φαντάζομαι την περιοχή, να σφύζει από ζωή και ερωτισμό, προτού βυθιστεί στη θλίψη. Πριν τελειώσω τη σκέψη μου, έχουμε φτάσει στην έξοδο.

«Σαν ξένος», σε μια Κύπρος όμοια μα και αλλιώτικη

Παίρνουμε τον δρόμο της επιστροφής, κουβαλώντας πολλές εικόνες και περισσότερα συναισθήματα. Της επιστροφής, ε; Για κάποιους, η «επιστροφή» είναι εδώ, είναι ο γυρισμός στο σπίτι τους, στον τόπο που γεννήθηκαν, που μεγάλωσαν, που ονειρεύτηκαν. Εκεί που μύρισαν τα πρώτα λουλούδια, που έκαναν τα πρώτα τους μπάνια, που ερωτεύτηκαν, που γέννησαν, που έχουν θαμμένους τους δικούς τους. Αισθάνομαι βαριά. «Αν εγώ, που δεν είμαι από τη Λεμεσό, νιώθω έτσι, τότε πώς να νιώθουν όσοι κατάγονται από αυτά τα μέρη;». Αυτή η σκέψη βασανίζει το μυαλό μου σε όλη τη διαδρομή.

Έχω ακούσει ιστορίες από πρόσφυγες που επισκέφτηκαν, σαν ξένοι, τα σπίτια τους. Που πήγαν «επίσκεψη» στο πατρικό τους. Τους κέρασαν, κιόλας, οι άνθρωποι που μένουν τώρα εκεί «τουρκικό» ή «κυπριακό» καφέ. Μικρή διαφορά έχει, έως καμία. Όπως μικρές διαφορές έχουν κι οι ιστορίες πολλών Τουρκοκυπρίων, που, επίσης, ξεριζώθηκαν από τα σπίτια τους και τους εγκατέστησαν με το ζόρι εδώ.

Καθώς αφήνουμε πίσω μας τα Κατεχόμενα και φτάνουμε προς το σημείο διέλευσης, για να περάσουμε στην «άλλη πλευρά», αισθάνομαι πάλι περίεργα. Βγάζω ξανά την ταυτότητά μου και τη δίνω για την έξοδό μου. Τώρα έχω λιγότερο άγχος και φόβο. Με ξαναβρίσκουν οι σκέψεις που είχα αφήσει στην είσοδο, πριν περάσω «απέναντι», σε αυτή την Κύπρο την τόσο όμοια μα και τόσο αλλιώτικη. Τα μέρη που είδα μου στροβιλίζουν το μυαλό. Φαντάζομαι να πηγαίνουμε για φρέσκο ψάρι στην Κερύνεια, για θρησκευτικό προσκύνημα στον Απόστολο Ανδρέα και για αυγουστιάτικες διακοπές στην Αμμόχωστο, αλλά κανονικά, φυσιολογικά, με χαρά, όχι σαν ξένοι. Στεναχωριέμαι και θλίβομαι, τώρα περισσότερο από όταν πριν περάσω την Πράσινη Γραμμή.

«Σαν ξένοι» επαναλαμβάνω από μέσα μου. «Ή σκέτο ξένοι;» αναρωτιέμαι. Ποιος είναι ο ξένος, τελικά; Εμείς ή οι άλλοι; Ή κι οι δύο; Όσο περισσότερος είναι ο χρόνος που περνά, τόσο πιο ξένος γίνεσαι; Και ποιον συμφέρουν, τελικά, οι χρονικές αποστάσεις που ενέχουν τον κίνδυνο να μετατραπούν σε συναισθηματικές αποστάσεις; Πόσα ακόμα ξενοδοχεία θα «ξεφυτρώσουν» και θα παγιωθούν στα καταπατημένα οικόπεδα; Πόσοι ακόμα παππούδες που γεννήθηκαν σε εκείνα τα μέρη, θα θαφτούν και θα ξεχαστούν; Πόσα ακόμα χρόνια θα περάσουν για να γαληνέψει η ψυχή, αν μπορεί ποτέ να γαληνέψει. Φτάσαμε κιόλας στα 52.

Πατάμε πια στις ελεύθερες περιοχές. Δεν μετάνιωσα, τελικά. Γιατί τώρα ξέρω, τα έχω με τα μάτια μου κι έχω γνωρίζω πια τον τόπο μου καλύτερα. Το φίλτρο sepia σβήνει, τα χρώματα επανέρχονται στα κανονικά τους.