Παναγιώτης Κουνάδης: Ένα αρχείο-θαύμα και οι ατίθασες ρεμπέτισσες του “Όχι”

Στις «Ρεμπέτισσες Ψυχές» – στο Αγγέλων Βήμα κάθε Σάββατο – κοιτάζουμε στα μάτια τις ατίθασες ρεμπέτισσες που λένε «Όχι» και «Κάνουν το δικό τους». Τις αληθινές. Εκείνες που έζησαν κόντρα στο ρεύμα, αγάπησαν δυνατά, έβαλαν όρους και πλήρωσαν το τίμημα. Η Ρόζα Εσκενάζυ, η Κίτσα Κορίνα, η Ρίτα Αμπατζή, η Μαρίκα Πολίτισσα, η Αγγέλα Παπάζογλου, η Γεωργία Μηττάκη. Και παράλληλα, οι συνθέτες του ρεμπέτικου που «συναντήθηκαν» μαζί τους και γοητεύτηκαν από την τόλμη τους.

Τραγούδια του Μεσοπολέμου που γράφτηκαν για εκείνες κρατούν τον βηματισμό της μνήμης. Στη σκηνή του Αγγέλων Βήμα, η Νένα Βενετσάνου και η Αμαλία Αυγουστάκη δίνουν φωνή στα τραγούδια σπουδαίων δημιουργών, η Υβόνη Σιέμου τα μεταφέρει στο πιάνο, και ο Παναγιώτης Κουνάδης τα “ντύνει” με σχόλια και ιστορίες που τα επαναφέρουν στο ιστορικό τους έδαφος.

Για να καταλάβουμε ποιοι άνθρωποι κρύβονται πίσω από αυτά τα τραγούδια και τι πραγματικά λένε για την εποχή τους, μιλήσαμε με τον ερευνητή, συλλέκτη, εκδότη και “φύλακα μνήμης”, Παναγιώτη Κουνάδη. Το αρχείο του θεωρείται το μεγαλύτερο και πληρέστερο ιδιωτικό μουσικό αρχείο για το ρεμπέτικο και το λαϊκό τραγούδι. Και συγκεντρώθηκε με κόπο, θυσίες και τεράστιο σεβασμό.

Περιοδικά, κινηματογράφος, ακούσματα: πριν από τα τραγούδια, διαμορφώνεται το βλέμμα

Πότε και πώς γεννήθηκε η ανάγκη να ξεκινήσετε το Αρχείο; Ποιες ήταν οι αφορμές που σας οδήγησαν στη σκέψη ότι “πρέπει να διασωθεί αυτός ο κόσμος”;

Η ερώτηση αυτή με στέλνει 70 χρόνια πίσω, όταν, τελειώνοντας το Δημοτικό της Νέας Φιλαδέλφειας, βρέθηκα μαθητής του Βαρβακείου που στεγαζόταν στα κτίρια του 35ου και 37ου Δημοτικού στα Εξάρχεια.

Είχα την τύχη, ως 7ο και τελευταίο παιδί της οικογένειας (έξι αγόρια και μία αδελφή) να με μάθουν να διαβάσω από πέντε χρονών, δηλαδή δύο χρόνια πριν πάω στο Δημοτικό. Έλα όμως που το μόνο περιοδικό που κυκλοφορούσε στο σπίτι ήταν το περιοδικό ΜΑΣΚΑ από τον νούμερο 4 αδελφό μου, το Γιάννη. Ήταν αστυνομικές ιστορίες με ερωτηματικά για τον ένοχο που προβλημάτιζαν τον αναγνώστη. Επρόκειτο για την δεύτερη περίοδο κυκλοφορίας του περιοδικού, αφού η πρώτη ξεκίνησε προπολεμικά, στα χρόνια της Μεταξικής δικτατορίας.

Εκδότης ήταν ο διάσημος Σμυρνιός δημοσιογράφος Απόστολος Μαγγανάρης που ανήκε στη δημοκρατική παράταξη. Μάλιστα, το 1958, κόντρα στη συντηρητική ΕΣΗΕΑ (Ένωση Συντακτών Ημερησίων Εφημερίδων Αθηνών), δημιούργησαν την προοδευτική ΕΣΑΤ (Ένωση Συντακτών Αθηναϊκού Τύπου) που κράτησε ο Μαγγανάρης για πολλά χρόνια την προεδρία και ο αδελφός μου, Γιάννης, την Γενική Γραμματεία – μέχρι την διάλυση της οργάνωσης το 1993.

Τον Απόστολο Μαγγανάρη γνώρισα και εγώ το 1962, όταν συνυπέγραψε τη διαμαρτυρία προς την ΕΡΤ και ΥΕΝΕΔ για την απαγόρευση των τραγουδιών του Μίκη Θεοδωράκη από τα ραδιόφωνα. Ακόμα και σήμερα μού έρχονται στο μυαλό τα ονόματα των ηρώων της ΜΑΣΚΑΣ που έλυναν τα αστυνομικά προβλήματα, όπως «Ντετέκτιβ Χ», «Νταν Φόουλερ», Ζορρό (= Αλεπού), Γεράκι, Γερόλυκος, Τομ Μιχ (υπαρκτό πρόσωπο, ηθοποιός του βωβού κινηματογράφου), Σάιμον Τέμπλαρ, η Νυχτερίδα, δηλαδή ο Ρίτσαρντ Κάντρις Βαν Λόουν, ο Αρσέν Λουπέν, ο Άγιος, ο Σέρλοκ Χολμς και άλλοι, γραμμένοι από διάσημους «μαύρους» συγγραφείς Ευρώπης και Η.Π.Α, όπως οι Έντγκαρ Ουάλλας, Μωρίς Λεμπλάν, Λέσλι Τσάρτερις, Χέρμαν Λόντον, Μπραντ Χάουζ και άλλοι πολλοί.

Ο απολογισμός της οκταετίας 1947-1955 ήταν η διάσωση του συνόλου σχεδόν των τευχών της ΜΑΣΚΑΣ της δεύτερης περιόδου. Το μεγάλο όμως εκδοτικό εγχείρημα της περιόδου αυτής ήταν η κυκλοφορία του νεανικού περιοδικού «Κλασσικά Εικονογραφημένα», με το πρώτο τεύχος αφιερωμένο στους «Άθλιους» του Β. Ουγκώ. Το 1950 σε αλλεπάλληλες εκδόσεις πούλησε 250.000 φύλλα.

Κυκλοφόρησαν ακόμη την περίοδο αυτή, μετά το 1950, τρία ακόμη παιδικά περιοδικά με αρκετή κυκλοφορία που τα θεωρούσα πολύ παιδικά μπροστά στη ΜΑΣΚΑ. Ήταν «Ο Υπεράνθρωπος» του Θάνου Αστρίτη, ο πολυδιαβασμένος «Μικρός Ήρωας» με τα κατορθώματα μιας ομάδας νέων τα χρόνια της κατοχής (Γιώργος Θαλάσσης, Κατερίνα, Σπίθας) του Σ. Ανεμοδουρά, ήταν ο «Ταρζάν Γκαούρ» με την μελαψή Ταταμπού και την αστεία Χουχού.

Το Βαρβάκειο άνοιξε ακόμη το δρόμο για τις μεγάλες κινηματογραφικές αίθουσες της Αθήνας, όπου παρακολουθήσαμε όλα τα αριστουργήματα του παγκόσμιου κινηματογράφου. Έτσι είχαμε στην Πανεπιστημίου το REX, το ΙΝΤΕΑΛ, την ΤΙΤΑΝΙΑ, το ΠΑΝΘΕΟΝ, το ΚΟΣΜΟΠΟΛΙΤ (2 έργα), στη Σταδίου το ΑΣΤΟΡ, τον ΑΠΟΛΛΩΝΑ και το ΑΤΤΙΚΟΝ, στην Ακαδημίας την ΕΛΛΗ, την ΟΠΕΡΑ και, στη γωνία με την Ιπποκράτους, την ΙΡΙΔΑ όπου λειτουργούσε η φοιτητική κινηματογραφική λέσχη. Ακόμα, στη Βουκουρεστίου το ΠΑΛΛΑΣ, στην Αγίου Κωνσταντίνου το ΣΤΑΡ και, στην Ομόνοια, το πρώην θέατρο ΚΟΤΟΠΟΥΛΗ.

Στην δεκαετία που ακολούθησε (1955-1965) παρακολουθήσαμε ό,τι καλύτερο υπήρχε στον παγκόσμιο κινηματογράφο προσθέτοντας και τα πρωινά της Κυριακής και τις κινηματογραφικές λέσχες – ιδιαίτερα αυτή της οδού Στουρνάρα που τις εισηγήσεις και αναλύσεις έκανε ο εκλεκτός Μπακογιαννόπουλος. Από την περίοδο αυτή, στο αρχείο σώθηκαν πάνω από 2.000 προγράμματα αυτών των κινηματογράφων.

Η ένταξή μου το 1956 στη φιλαρμονική της Νέας Φιλαδέλφειας άνοιξε το δρόμο για την αναζήτηση μουσικών τεμαχίων (παρτιτούρες) από τα παλαιοπωλεία του Νασιώτη στο Μοναστηράκι. Αναζητούσα ελληνικές, αλλά και παγκόσμιες επιτυχίες για να τις παίζω στο όργανό μου την τούμπα, κατεβάζοντάς τες στο κλειδί του Fa. Μέχρι σήμερα, από την αρχή αυτών των αναζητήσεων, έχουν συμπεριληφθεί στο αρχείο, μαζί με δωρεές φίλων πάνω από 4.000 παρτιτούρες.

Η είσοδός μου στη Σχολή Πολιτικών Μηχανικών συνέπεσε με τις εκλογές βίας και νοθείας της 29ης Οκτωβρίου 1961 (114-10-1961) και με την επάνοδο του Μίκη Θεοδωράκη από το Παρίσι (15-1-1962). Μετά τη συγκινητική επιστολή που του έστειλαν δύο νεαροί δημοσιογράφοι (Τάκης Κουνάδης, νούμερο 5 αδελφός μου και ο Δημήτρης Χαλιβελάκης) θα δημιουργήσουμε το ΣΦΕΜ (Σύλλογος Φίλων Ελληνικής Μουσικής) από όπου πέρασαν πρωτοεμφανιζόμενοι στις εκδηλώσεις του συλλόγου εκπρόσωποι από τη νεότερη γενιά δημιουργών και ερμηνευτών (Λοΐζος, Λεοντής, Σαββόπουλος, Μαρκόπουλος, Φαραντούρη, Μαυρουδής, Μάνος Ελευθερίου, Φώντας Λάδης, Άκος Δασκαλόπουλος, Μαρία Δουράκη και άλλοι), ενώ μόνιμοι συνεργάτες ήταν ο Λάκης Παππάς, ο Κώστας Χατζής, ο Γιώργος Ζωγράφος, ο Γρηγόρης Μπιθικώτσης, η Ντόρα Γιαννακοπούλου. Τότε άρχισε η δημιουργία αρχείου Συλλόγου και η συλλογή δίσκων με προτεραιότητα 45 και μετά 78 στροφών.

Το θαύμα που λέγεται ρεμπέτικο!
Η αναζήτηση των προσώπων: ερμηνευτές, δημιουργοί, τεχνικοί

Από την πρώτη στιγμή ως σήμερα: ποιες θεωρείτε τις σημαντικότερες κατακτήσεις του αρχείου – ποια τεκμήρια, ποιες συλλογές ή ποιες ανακαλύψεις σάς κάνουν περήφανο;

Η ερώτηση αυτή ανοίγει ουσιαστικά το δρόμο για να επισημανθεί η αξία του κάθε είδους υλικού που σχετίζεται με το ρεμπέτικο και με την ελληνική μουσική γενικότερα, αφού έπρεπε να αναζητήσουμε το ρόλο και τη συμβολή του τραγουδιού αυτού στη γενικότερα πορεία των τραγουδιών των Ελλήνων.

Σήμερα που έχουμε στη διάθεσή μας ένα τεράστιο και ποικίλο υλικό, νομίζω ότι η σημαντικότερη συμβολή του αρχείου στην ιστορία της μουσικής των Ελλήνων είναι η αναζήτηση των προσώπων που έλαβαν μέρος σ’ αυτή τη δημιουργία, είτε ως καθ’ εαυτό δημιουργοί, είτε ερμηνευτές (τραγουδιστές και μουσικοί), είτε ως τεχνικοί και άνθρωποι των αποφάσεων για τα έργα, τα ρεπερτόρια και τα πρόσωπα. Κρίναμε ότι ήταν αναγκαίο να αποκαλύψουμε ότι όλα αυτά τα πρόσωπα δεν ήταν ούτε εγκληματίες, ούτε υπόκοσμος, ούτε απόβλητα όντα της χαροκαμένης, από τις αντιθέσεις της, κοινωνίας των Ελλήνων.

Αυτή η αντίληψη αποτέλεσε, επί περισσότερο από εκατό χρόνια, προϊόν άγνοιας και ιδεολογικής τύφλωσης, προερχόμενης δυστυχώς από όλες τις πολιτικές παρατάξεις, τόσο από την αριστερή όσο και από τη δεξιά διανόηση. Ήταν κωμικό να συμπέσουν οι απόψεις για την καταδίκη του ρεμπέτικου και να “συμφωνήσουν” οι επικεφαλείςς των αντιπαρατιθέμενων ιδεολογιών στην Ελλάδα του Μεσοπολέμου. Δηλαδή ο Ν. Ζαχαριάδης, γραμματέας του Κομμουνιστικού κόμματος και ο Ιωάννης Μεταξάς, όταν, όπως μάς πληροφόρησε ο Μίκης Θεοδωράκης, στην πρώτη του εξορία στην Ικαρία το 1947, όλοι οι κομμουνιστές κρατούμενοι τραγουδούσαν ρεμπέτικα και μάλιστα χάραζε πεντάγραμμα σε λευκό χαρτί για να φτιάξει το πρώτο αρχείο για ρεμπέτικα τραγούδια.

Έτσι, το καλοκαίρι του 1964, αρχίσαμε την αναζήτηση των «εγκληματιών» αυτών αρχίζοντας από τον αρχηγό τους τον Μάρκο Βαμβακάρη. Τι συνατήσαμε; Ένα ιερό πρόσωπο. Ένας ήρεμος, γλυκύτατος, ειλικρινής, δεύτερος πατέρας μας που μάς κράτησε κατά τα επόμενα χρόνια.

Από το 1964 μέχρι το 1986, 24 χρόνια προσπαθειών, μέχρι που συνάντησα στις ΗΠΑ τον υπέργηρο Γιώργο Θεολογίτη (Κατσαρό) που τον φέραμε το 1988 και στην Ελλάδα. Ένα πλήθος καλών και δημιουργικών ανθρώπων, όλοι ταλαντούχοι που δημιούργησαν το θαύμα που λέγεται «Ρεμπέτικο» και πήρε πρόσφατα τη θέση του στη άυλη πολιτιστική κληρονομιά.

Για πολλούς απ’ αυτούς που είχαν φύγει από τη ζωή, συναντήσαμε τους απογόνους τους που επιβεβαίωσαν και αυτοί τη σοβαρή θέση τους στην ελληνική κοινωνία. Έτσι έβγαλα το συμπέρασμα ότι το Ρεμπέτικο ήταν και παραμένει με τους διαδόχους και τους συνεχιστές τους μια ιστορία ΚΑΛΩΝ και ταλαντούχων ανθρώπων που κατέγραψαν την Ελληνική κοινωνία για πάνω από εκατό χρόνια με ειλικρίνεια, συνεργασία, αδελφότητα και αλληλεγγύη, μέσα σε μια κοινωνία που σπαρασσόταν από κάθε είδους αντιπαραθέσεις, λειτούργησε ενωτικά, φέρνοντας κοντά ανθρώπους κάθε κοινωνικής και οικονομικής στάθμης.

Ποια είναι τα διακριτά “χαρακτηριστικά ποιότητας” του αρχείου – αυτά που το καθιστούν μοναδικό;

Τα «χαρακτηριστικά» ποιότητας είναι ακριβώς αυτές οι αφηγήσεις δημιουργών, εκτελεστών και τεχνικών, οι οποίες, από ένα σημείο και μετά, χάρη και στην εμπειρία που αποκτήσαμε στη διαμόρφωση του ερωτηματολογίου, απέδωσαν μαρτυρίες τεράστιου ενδιαφέροντος για την επιστημονική έρευνα.

Ποιες ήταν οι δυσκολίες που αντιμετωπίσατε για να κρατήσετε ζωντανό αυτό το εγχείρημα; Ήταν οικονομικές, πρακτικές, ηθικές; 

Η αλήθεια είναι ότι, για πολλά χρόνια, υπήρχε μια μοναχική πορεία στην έρευνα, με αναζητήσεις μεθόδων εργασίας ακόμη και για την ταξινόμηση των συγκεκριμένων υλικών. Αναζητούσα και την παγκόσμια εμπειρία στα θέματα. Όμως, από το 2008, μπήκαν νέες δυνάμεις και από την οικογένεια, όπως ο ανιψιός μου Λεονάρδος, με ειδικές γνώσεις και στη μουσική που χειρίζεται τη διαδικτυακή λειτουργία του αρχείου και τις σχέσεις με παγκόσμιες επαφές. Επίσης και άλλοι έμπειροι ειδικοί πάνω στους ήχους, όπως ο εξαίρετος Νίκος Διονυσόπουλος.

Οι Ρεμπέτισσες γυναικείες Ψυχές

Τι σημαίνει για εσάς προσωπικά η παράσταση “Ρεμπέτισσες Ψυχές”; Πώς συνδέεται με τη φιλοσοφία και τον σκοπό του Αρχείου;

Η παράσταση αυτή τολμά για πρώτη φορά να δώσει μια άλλη μορφή στη βραδινή διασκέδαση που κινείται στο δίπυλο «χαρά και γνώση». Οι μέχρι τώρα παραστάσεις ρεμπέτικου ήταν βραδιές που κινούνται στο παραδοσιακό, παλαιό στιλ, δηλαδή ακούμε, χειροκροτάμε και κάποιοι θα σηκωθούν να χορέψουν. Εδώ, ακολουθούν σχόλια και πληροφορίες που ακούγονται, τις περισσότερες φορές, για πρώτη φορά, εμφανίζονται σε μία παράσταση .

Επιπλέον, επιλέξαμε, ως κεντρική ιδέα ένα καυτό θέμα που σχετίζεται με τις «ατίθασες» γυναίκες και πώς αυτό περνάει μέσα στο ρεμπέτικο από τους άνδρες δημιουργούς, που αναδεικνύεται ότι είχαν τεράστια εκτίμηση και αγάπη στο γυναικείο φύλο.

Η πραγματικότητα εδώ αφορά στον ρόλο και στις θέσεις των γυναικών μέσα στα ρεμπέτικα τραγούδια τα χρόνια της δημιουργίας τους και αναδεικνύει μία συμπεριφορά αποδοχής της διαφορετικότητας από τους άνδρες συναδέλφους τους και έναν θαυμασμό για τις τεράστιες ερμηνευτικές δυνατότητές τους.

Αν έπρεπε να διαλέξετε κάποια τεκμήρια που συνοψίζουν, κατά τη γνώμη σας, την καρδιά του ρεμπέτικου, ποια θα ήταν και γιατί; 

Από τις απαντήσεις στις προηγούμενες ερωτήσεις προκύπτει ότι τα κυριότερα τεκμήρια είναι και παραμένουν οι αφηγήσεις, οι οποίες τα τελευταία χρόνια έχουν συμπληρωθεί και από πρόσωπα του χώρου που αγνοείτο η ύπαρξή τους. Ευτυχώς, βέβαια, τα κύρια πρόσωπα είχαν βρεθεί όταν ήταν στην ζωή και στάθηκαν δίπλα στο μαγνητόφωνο για να πουν αυτά που γνώριζαν.

Υπάρχει μια ιστορία διάσωσης – ένα ταξίδι, μια οικογένεια που σας άνοιξε το σπίτι, ένα τεκμήριο που κινδύνεψε να χαθεί – που θεωρείτε ότι λέει πολλά για το ίδιο το Αρχείο;

Μέσα στα πλαίσια των δυνατοτήτων μας, νομίζουμε ό,τι διασώσαμε υπάρχει στη διάθεση του κοινού και των μελετητών. Βέβαια όσον αφορά στα εκτός Ελλάδος ταξίδια, θα έπρεπε η έρευνα που πραγματοποιήθηκε στις ΗΠΑ με την ανεύρεση και την άφιξη στην Ελλάδα του Γιώργου Κατσαρού να είχε πάρει μεγαλύτερες διαστάσεις, γιατί στις ΗΠΑ χάθηκε τεράστιο υλικό για πρόσωπα, ενώ διασώσαμε το μεγαλύτερο μέρος της δισκογραφίας των Ελλήνων εκεί. Δυστυχώς παρήλθαν οι χρόνοι.

Υπάρχουν πράγματα που γνωρίζετε πως υπήρξαν, αλλά δεν σώθηκαν; Πόσο σας καθόρισε η συνείδηση της απώλειας μέσα στη δουλειά σας;

Μία έρευνα που στηρίχτηκε με τη μορφή αυτή ήταν αδύνατο να φτάσει σε ικανοποιητικά επίπεδα, αφού στηρίχτηκε στην ιδιωτική πρωτοβουλία ενός ανθρώπου και δεν υπήρξε καμία συμπαράσταση κανενός φορέα.

Ποιες είναι οι σκέψεις, τα σχέδια ή οι ευχές σας για το μέλλον του Αρχείου Κουνάδη; Τι όνειρα έχετε για την εξέλιξή του;

Ευελπιστούμε να ξεπεραστούν τα εμπόδια της άθλιας ελληνικής γραφειοκρατίας και να τηρηθεί η συμφωνία που έχουμε κάνει με τον κυριότερο και αξιότερο εκπρόσωπο της ελληνικής δισκογραφίας [ενν. Μ. Μάτσα], ώστε να δημιουργηθεί το μουσείο που θα παραλάβει ό,τι έχουμε συγκεντρώσει. [ενν. τις συζητήσεις για να στεγαστεί το μουσείο στο ιστoρικό εργοστάσιο δίσκων της Columbia]

Με αγάπη ρεμπέτη
Υπογραφή
Παναγιώτης Κουνάδης

Παράσταση «Ρεμπέτισσες Ψυχές»

ΣΥΝΤΕΛΕΣΤΕΣ

• Μεταγραφή για πιάνο – Εκτέλεση επί σκηνής: Υβόνη Σιέμου
• Με την Νένα Βενετσάνου και την Αμαλία Αυγουστάκη στο τραγούδι
• και τον Παναγιώτη Κουνάδη στις ιστορίες.
• Σχεδιασμός φώτων – Ηχητική Επιμέλεια – Προβολές: Φώτης Πηλίτσης
• Φωτογραφίες και Trailer: Κώστας Χάρης
• Ηχητικό σποτ: Βασίλης Χατζής
• Γραφιστικά: Μαρία Κονταξάκη MMM Design
• Επικοινωνία: Μαρίκα Αρβανιτοπούλου/ Art Ensemble