O Διαφωτισμός, η Αμερικανική Ανεξαρτησία και η γκλασαρμόνικα

Είναι προφανές ότι οι ΗΠΑ έχουν κάθε λόγο να γιορτάζουν τα  από το Βρετανικό Στέμμα (4 Ιουλίου 1776), που τις οδήγησε από μία αγροτική χώρα στη μεγαλύτερη βιομηχανική και στρατιωτική δύναμη της Γης.

Οι ΗΠΑ παράγουν το ένα τέταρτο της παγκόσμιας παραγωγής, έχουν τον ισχυρότερο στρατό, την υψηλότερη παραγωγικότητα, είναι παγκόσμιο κέντρο καινοτομίας και οι περισσότερες εταιρείες στις 100 μεγαλύτερες στον κόσμο είναι αμερικανικές. Ήδη από τις απαρχές του νέου κράτους, ένας από τους επονομαζόμενους «πατέρες του έθνους» (Founding Fathers) που συνέταξαν τη Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας και το Σύνταγμα, ο Βενιαμίν Φραγκλίνος, είχε συλλάβει αυτή την δυναμική γράφοντας, «η Αμερική, μια τεράστια περιοχή, προικισμένη από τη φύση με όλα τα πλεονεκτήματα κλίματος, εδάφους, μεγάλων ποταμών και λιμνών, πρέπει να γίνει μια μεγάλη χώρα, ισχυρή και πολυάνθρωπη».

Ο δρόμος προς την ανεξαρτησία ξεκίνησε με την αντίδραση των αποίκων της Βοστώνης στην προσπάθεια των Άγγλων για ενίσχυση της Εταιρείας Ανατολικών Ινδιών. Έτσι έριξαν στη θάλασσα το πράσινο τσάι που μετέφεραν τρία πλοία της Εταιρείας, κίνηση που έμεινε στην ιστορία ως το Boston Tea Party. Οι προστριβές με την Αγγλία συνεχίστηκαν με την αντίδραση των αποικιών σε νέους φόρους που προσπάθησαν να επιβάλουν οι Άγγλοι με το επαναστατικό για την εποχή πολιτικό σύνθημα «όχι φορολόγηση χωρίς αντιπροσώπευση», μέχρι που οι 56 εκπρόσωποι των 13 αποικιών συγκεντρώθηκαν στη Φιλαδέλφεια και ξεκίνησαν την εξέγερση υπογράφοντας την Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας.

Δεν πρέπει όμως να παραβλέπεται ότι παρά τις οικονομικές αιτίες της, η Αμερικανική Επανάσταση του 1776 και η γέννηση του νέου κράτους, υπήρξε κατά κύριο λόγο προϊόν μιας βαθιάς πνευματικής μεταβολής. Δεν γεννήθηκε στα πεδία των μαχών αλλά στις βιβλιοθήκες, στις επιστημονικές εταιρείες, στα φιλοσοφικά σαλόνια, στις μασονικές στοές και στα μουσικά θέατρα του Διαφωτισμού.

Η περίφημη φράση της Διακήρυξης της Ανεξαρτησίας ότι «όλοι οι άνθρωποι δημιουργούνται ίσοι» δεν αποτελεί απλώς πολιτικό σύνθημα. Αποτελεί φιλοσοφική δήλωση, εμπνευσμένη από τη θεωρία των φυσικών δικαιωμάτων του Τζον Λοκ και από την πεποίθηση των Διαφωτιστών ότι τα δικαιώματα δεν απονέμονται από τον μονάρχη, αλλά απορρέουν από την ίδια την ανθρώπινη φύση.

Η ιδέα ότι η πολιτική εξουσία δεν είναι θεόσταλτη, αλλά υπόκειται σε κριτική, ότι τα δικαιώματα προηγούνται του στέμματος και ότι η κοινωνική τάξη μπορεί να ανασχεδιαστεί με βάση καθολικές αρχές, συγκροτεί το θεωρητικό υπόβαθρο της ρήξης του 1776. Αλλά και η ανάπτυξη που ακολούθησε στηρίζεται στην πίστη του Διαφωτισμού ότι ο άνθρωπος μπορεί, με τη δύναμη της λογικής, να κατανοήσει τη φύση και να αναδιοργανώσει την κοινωνία. Έτσι, η Αμερικανική Επανάσταση αποτέλεσε την πολιτική πραγμάτωση του φιλοσοφικού προγράμματος του Διαφωτισμού.

Ο Βενιαμίν Φραγκλίνος, ο Φραντς Αντόν Μέσμερ και ο Βόλφγκανγκ Αμαντέους Μότσαρτ

Ο Διαφωτισμός δεν ήταν μονοδιάστατος, αλλά ένα πολύπλευρο κίνημα που αφορούσε ταυτόχρονα πολιτική, τέχνη και ανθρώπινη ψυχή. Σ’ αυτό το πλαίσιο, τρεις προσωπικότητες του 18ου αιώνα — ο Βενιαμίν Φραγκλίνος, ο Φραντς Αντόν Μέσμερ και ο Βόλφγκανγκ Αμαντέους Μότσαρτ αποτελούν τρία αντιπροσωπευτικά παραδείγματα αυτών των διαφορετικών όψεων του Διαφωτισμού με κεντρικό συνδετικό κρίκο τον Φραγκλίνο.

Ο Βενιαμίν Φραγκλίνος

Μία από τις πιο σημαντικές προσωπικότητες που ενσάρκωναν το πνεύμα του Διαφωτισμού κατά τον 18ο αιώνα ήταν ο Βενιαμίν Φραγκλίνος (1706-1790). Ήταν επιστήμονας, εφευρέτης, διπλωμάτης, εκδότης, πολιτικός και ένας από τους βασικούς συντάκτες της Διακήρυξης της Ανεξαρτησίας. Για τους Ευρωπαίους της εποχής αποτελούσε σχεδόν τον ιδανικό «φιλόσοφο-πολίτη».

Τα περίφημα πειράματά του με τον ηλεκτρισμό (όπως η ιστορία με τον χαρταετό και το κλειδί στη βροχή που φορτίστηκε από έναν κεραυνό) πέρα από την επιστημονική τους σημασία για την πρόοδο της μελέτης του ηλεκτρισμού, έδειξαν ότι ο άνθρωπος μπορούσε πλέον να δαμάσει ακόμη και τις πιο μυστηριώδεις δυνάμεις της φύσης. Ο κεραυνός, άλλοτε σύμβολο της θεϊκής οργής, μετατρεπόταν σε φυσικό φαινόμενο που μπορούσε να μελετηθεί και να ελεγχθεί.

Αυτή η αλλαγή είχε τεράστια συμβολική σημασία. Αν ο κεραυνός δεν ήταν πια αποκλειστικό όπλο του Θεού αλλά αντικείμενο επιστημονικής έρευνας, τότε και η πολιτική εξουσία μπορούσε να πάψει να θεωρείται θεόσταλτη. Η ίδια λογική που επέτρεπε στον άνθρωπο να ερμηνεύσει τη φύση τον οδηγούσε να αναρωτηθεί γιατί ένας βασιλιάς θα έπρεπε να κυβερνά λόγω θεϊκού δικαιώματος.

Η επιστήμη και η πολιτική ελευθερία τροφοδοτούνταν από την ίδια εμπιστοσύνη στη δύναμη της ανθρώπινης λογικής.

Αυτή ακριβώς η αισιοδοξία εξηγεί γιατί ο Φραγκλίνος έγινε ένας από τους πιο διάσημους ανθρώπους στην Ευρώπη. Στο Παρίσι αντιμετωπιζόταν σχεδόν ως ζωντανός μύθος. Το απλό του ένδυμα, σε αντίθεση με την αριστοκρατική πολυτέλεια των Βερσαλλιών, τον παρουσίαζε ως την ενσάρκωση της φυσικής αρετής, ως τον άνθρωπο που στηρίζεται στη γνώση και όχι στους τίτλους ευγενείας.

Βόλφγκανγκ Αμαντέους Μότσαρτ

Το έργο του Μότσαρτ (1756-1791) αποτελεί μουσική έκφραση των αρχών του Διαφωτισμού: ελευθερία, ισότητα, κριτική της αυθαιρεσίας και υπεράσπιση της ανθρώπινης αξιοπρέπειας και οι όπερές του αντανακλούν με αξιοσημείωτη καθαρότητα τις αξίες της εποχής του. Οι ήρωές του δεν κρίνονται από την κοινωνική τους καταγωγή αλλά από τον χαρακτήρα τους. Η λογική, η ανεκτικότητα, η επιείκεια και η ανθρώπινη αξιοπρέπεια υπερισχύουν απέναντι στην αυθαίρετη εξουσία.

Κορυφαία έκφραση αυτών των ιδεών αποτελεί ο «Μαγικός Αυλός» που παρουσιάζει μια πορεία μύησης από το σκοτάδι προς το φως δηλαδή από την άγνοια στη γνώση. Σε μια καθαρά διαφωτιστική αλληγορία οι πρωταγωνιστές δεν σώζονται χάρη σε θαύματα αλλά μέσω της αυτοπειθαρχίας, της εκπαίδευσης και της ηθικής καλλιέργειας. Έτσι, το φως της αλήθειας νικά το σκοτάδι της δεισιδαιμονίας.

Φραντς Αντόν Μέσμερ

Στην ίδια εποχή εμφανίστηκε στην Ευρώπη και μία άλλη εντυπωσιακή προσωπικότητα, ο Γερμανός γιατρός Φραντς Αντόν Μέσμερ (1734-1815). Ο Μέσμερ υποστήριζε ότι ένα αόρατο «ζωικό μαγνητικό ρευστό» διαπερνά όλα τα ζωντανά όντα και ότι η σωστή ανακατανομή του μπορεί να θεραπεύσει ασθένειες. Οι θεωρίες του έχουν απορριφθεί αλλά θα ήταν λάθος να τις αντιμετωπίσουμε απλώς ως απάτη ή δεισιδαιμονία.

Πράγματι, ο Μεσμερισμός γεννήθηκε ακριβώς μέσα στο πνεύμα του Διαφωτισμού. Ο ηλεκτρισμός, ο μαγνητισμός και οι νέες φυσικές δυνάμεις είχαν προκαλέσει τεράστιο ενθουσιασμό. Οι άνθρωποι πίστευαν ότι η φύση ίσως κρύβει ακόμη αόρατες δυνάμεις που περιμένουν να αποκαλυφθούν. Ο Μέσμερ προσπάθησε να εντάξει τη θεραπευτική σε αυτό το νέο επιστημονικό λεξιλόγιο. Δεν επικαλούνταν θαύματα ούτε υπερφυσικές επεμβάσεις· μιλούσε για φυσικούς νόμους που δεν είχαν ακόμη κατανοηθεί.

Έτσι, εκπροσωπεί μια τολμηρή όψη του Διαφωτισμού, την προσπάθεια να επεκταθεί η επιστημονική λογική στο πεδίο του ανθρώπινου νου και της ψυχής. . Με τον «ζωικό μαγνητισμό» (τον πρόδρομο της ύπνωσης) προσπάθησε να εξηγήσει ψυχικά και νευρολογικά φαινόμενα με «φυσικές» δυνάμεις, παρόμοια με τον ηλεκτρισμό που μελετούσε ο Φραγκλίνος (και θεωρείται πρόδρομος της ψυχανάλυσης).

Ο Μέσμερ έγινε διάσημος στο Παρίσι τη δεκαετία του 1780, όπου εφάρμοζε τις θεωρίες του με θεραπείες που δημιουργούσαν εντυπωσιακές σκηνές: οι ασθενείς συγκεντρώνονταν γύρω από ένα δοχείο κρατώντας μεταλλικές ράβδους και πολλοί παρουσίαζαν σπασμούς, λιποθυμίες ή εκστατικές αντιδράσεις. Μάλιστα για τον Μεσμερισμό έγραψε ο Πόε το διήγημα «Τα πραγματικά γεγονότα στην υπόθεση του κυρίου Βάλντεμαρ».

Το 1784 ο βασιλιάς Λουδοβίκος ΙΣΤ΄ διόρισε επιτροπή για να εξετάσει αν οι ισχυρισμοί του Μέσμερ είχαν επιστημονική βάση. Καθώς λοιπόν ο Φραγκλίνος βρισκόταν στο Παρίσι ως διπλωματικός εκπρόσωπος των επαναστατημένων αμερικανικών αποικιών, προσπαθώντας να εξασφαλίσει γαλλική υποστήριξη στον πόλεμο ανεξαρτησίας, ο Λουδοβίκος τον διόρισε πρόεδρο της επιτροπής (μεταξύ των μελών της οποίας ήταν και ο Αντουάν Λαβουαζιέ).

Το πόρισμα κατέληξε ότι δεν βρέθηκε καμία απόδειξη ύπαρξης «ζωικού μαγνητισμού» και ότι οι επιδράσεις που παρατηρούνταν πρέπει να αποδοθούν κυρίως στη φαντασία, την προσδοκία, τη μίμηση και την υποβολή. Πράγματι, σε ορισμένα πειράματα οι εξεταζόμενοι πίστευαν ότι «μαγνητίζονταν», ενώ στην πραγματικότητα δεν συνέβαινε τίποτα — και παρ’ όλα αυτά παρουσίαζαν συμπτώματα.

Αυτό θυμίζει έντονα τη σύγχρονη έννοια του placebo. Μάλιστα πολλοί ιστορικοί θεωρούν ότι η έρευνα του Φραγκλίνου για τον Μεσμερισμό αποτελεί μία από τις πρώτες συστηματικές προσπάθειες πειραματικού ελέγχου μιας ιατρικής θεωρίας.

Μετά από αυτό το πόρισμα, ο Μέσμερ που είδε την αίγλη του να σβήνει έφυγε από το Παρίσι και πήγε στη λίμνη Μποντενζέε μετακομίζοντας στα τελευταία του στο Μέερσμπουργκ, (ένα πανέμορφο μικρό χωριό με μπαρόκ σπίτια στην παλιά πόλη, στην βορειοανατολική όχθη της λίμνης Μπόντενζεε, απέναντι από την Κονστάντς) όπου και βρίσκεται ο τάφος του.

Η γκλασαρμόνικα

Ο επισκέπτης που θα δει τον τάφο του Μέσμερ θα εντυπωσιαστεί σίγουρα από τις συμβολικές παραστάσεις που τον διακοσμούν. Μεταξύ αυτών, μάλιστα, ξεχωρίζει η παράσταση του «Οφθαλμού της Θείας Πρόνοιας» η ίδια που υπάρχει και στο χαρτονόμισμα του ενός δολαρίου στην πίσω όψη της Μεγάλης Σφραγίδας των ΗΠΑ. Βέβαια, όπως είδαμε, δεν είναι τυχαίο που ο Μέσμερ και η Αμερικανική Επανάσταση μοιράστηκαν στο πλαίσιο του Διαφωτισμού ένα κοινό συμβολικό λεξιλόγιο.

Όμως, στο πολιτισμικό σύμπαν του Διαφωτισμού ξεχωριστή θέση κατέχει ένα περίεργο μουσικό όργανο στο οποίο τέμνονται οι πορείες του Φραγκλίνου, του Μέσμερ και του Μότσαρτ: η γκλασαρμόνικα.

Η ιστορία της γκλασαρμόνικα αρχίζει το 1761 όπου ο Φραγκλίνος που βρισκόταν στο Λονδίνο είδε μουσικούς να παίζουν μουσική με ποτήρια γεμάτα νερό (μουσικά ποτήρια). Εντυπωσιασμένος από το ήχο τους σκέφθηκε να βελτιώσει το όργανο: αντί για ξεχωριστά ποτήρια, κατασκεύασε μια σειρά από γυάλινους δίσκους διαφορετικού μεγέθους πάνω σε έναν περιστρεφόμενο άξονα. Έτσι γεννήθηκε η γκλασαρμόνικα. Ο ίδιος έγραψε ότι ο ήχος του είναι «απερίγραπτα γλυκός», μπορεί να δυναμώνει και να μαλακώνει εύκολα και δεν χρειάζεται ξανακουρδισμα.

Η πρώτη δημόσια παρουσίαση έγινε το 1762. Το όργανο έγινε αμέσως πολύ δημοφιλές στις ευρωπαϊκές αυλές και κατασκευάστηκαν πάνω από 5.000. Ο Μέσμερ που λάτρευε τη μουσική, γοητεύθηκε από τον ήχο της γκλασαρμόνικα και έμαθε να την παίζει πολύ καλά και την χρησιμοποιούσε συχνά στις συνεδρίες του, γιατί ο ήχος της θεωρούνταν ότι ενισχύει το «μαγνητικό ρευστό». Μάλιστα έκανε σχετικά μαθήματα και στην Μαρία Αντουανέτα.

Επίσης ο πατέρας του Μότσαρτ, ο Λέοπολντ, έχει γράψει σε επιστολές του πόσο καλά έπαιζε ο Μέσμερ αυτό το όργανο. Από τον Μέσμερ λοιπόν έμαθε για τη γκλασαρμόνικα και ο νεαρός Μότσαρτ και συνέθεσε το περίφημο Αντάτζιο και Ροντό για γκλασαρμόνικα, φλάουτο, όμποε,, βιόλα και τσέλλο (έργο Κ. 617) καθώς και το μικρότερο Αντάτζιο για γκλασαρμόνικα σε ντο μείζ. (έργο Κ. 356)

 

Η γκλασαρμόνικα λοιπόν ήταν προϊόν επιστημονικής προσέγγισης όσο και τεχνολογικής επινοητικότητας, χρησιμοποιήθηκε ως εργαλείο μιας αμφιλεγόμενης ιατρικής θεωρίας, ενέπνευσε έναν από τους μεγαλύτερους συνθέτες όλων των εποχών και δημιουργήθηκε από έναν από τους αρχιτέκτονες της Αμερικανικής Δημοκρατίας.

Έτσι, θα μπορούσε να θεωρηθεί ως συμβολικό αντικείμενο του Διαφωτισμού. Γιατί δύσκολα θα μπορούσε να βρεθεί ένα αντικείμενο που να συμπυκνώνει τόσο εύγλωττα τη συνάντηση της επιστήμης, της μουσικής, της ιατρικής και της πολιτικής στον κόσμο του Διαφωτισμού. Τον κόσμο στον οποίο κηρύχθηκε πριν από 250 χρόνια η Αμερικανική Ανεξαρτησία.