Αστρονόμοι αμφισβητούν τη χρονολόγηση της “Έναστρης Νύχτας” του Βαν Γκογκ

Για χρόνια θεωρούνταν ότι ήταν προϊόν της πλούσιας φαντασίας του Βίνσεντ βαν Γκογκ. Ωστόσο, νέα επιστημονική έρευνα υποστηρίζει ότι η περίφημη «Έναστρη Νύχτα» ενδέχεται να βασίστηκε σε έναν πραγματικό ουρανό λίγο πριν από την αυγή.

Οι ερευνητές αναφέρουν ότι τα ουράνια σώματα που απεικονίζονται στον διάσημο πίνακα ταιριάζουν με τον ουρανό που πιθανότατα θα μπορούσε να είχε παρατηρήσει ο Ολλανδός ζωγράφος γύρω στις 22 Ιουλίου 1889, περίπου έναν μήνα αργότερα από τη χρονολογία που συνήθως αποδίδεται στο έργο, όπως γράφει ο Guardian.

Εκείνη την περίοδο, ο Βαν Γκογκ βρισκόταν σε άσυλο στο Σεν-Ρεμί-ντε-Προβάνς, όπου είχε εισαχθεί με δική του πρωτοβουλία έπειτα από μια σειρά σοβαρών ψυχικών κρίσεων.

Γιατί μέχρι σήμερα ο πίνακας χρονολογείται τον Ιούνιο του 1889

Η καθιερωμένη χρονολόγηση του έργου τον Ιούνιο βασίζεται, μεταξύ άλλων, σε επιστολή που έγραψε ο Βαν Γκογκ στον αδελφό του, Τεό, γύρω στις 18 Ιουνίου, στην οποία αναφερόταν σε «μια νέα μελέτη ενός έναστρου ουρανού».

Επιπλέον, μια σοβαρή κρίση που υπέστη τον Ιούλιο θεωρείται ότι τον άφησε ανίκανο να ζωγραφίσει για αρκετές εβδομάδες.

Ωστόσο, οι συγγραφείς της νέας μελέτης υποστηρίζουν ότι η άποψη πως ο ουρανός του πίνακα ήταν προϊόν φαντασίας βασίζεται επίσης στην παραδοχή ότι η διάταξη των ουράνιων σωμάτων δεν αντιστοιχούσε σε όσα θα μπορούσε να δει κανείς στη νότια Γαλλία τον Ιούνιο.

Αν, όμως, η δημιουργία του έργου μεταφερθεί χρονικά στον Ιούλιο, τότε, σύμφωνα με τους ερευνητές, η Σελήνη, η Αφροδίτη και το αστρικό σμήνος των Υάδων, που θεωρούν ότι απεικονίζονται στην «Έναστρη Νύχτα», θα μπορούσαν πράγματι να είναι ορατά από το παράθυρο του Βαν Γκογκ στο άσυλο.

Με αυτή την εκδοχή, ο πίνακας θα μπορούσε να αποτελεί μια έντονα παραμορφωμένη και καλλιτεχνικά υπερβολική εκδοχή της πραγματικότητας και όχι μια εικόνα που δημιουργήθηκε αποκλειστικά από τη φαντασία του ζωγράφου.

Η αναπαράσταση του ουρανού του 1889

Για να καταλήξουν στο συμπέρασμά τους, ερευνητές στη Νότια Κορέα εντόπισαν μια κορυφογραμμή νοτιοδυτικά του ασύλου και συνέκριναν το πραγματικό τοπίο με παλαιότερο σκίτσο του Βαν Γκογκ.

Το σκίτσο έδειξε ότι ο ζωγράφος είχε αποτυπώσει ένα απροσδόκητα περιορισμένο τμήμα του τοπίου.

«Στεκόμουν στο σημείο όπου είχε σταθεί ο Βίνσεντ 130 χρόνια νωρίτερα», δήλωσε ο Elijah Jeong-hyun Kim, επικεφαλής συγγραφέας της μελέτης και αστρονόμος στο Πανεπιστήμιο Kyung Hee, στη Γιονγκίν της Νότιας Κορέας.

Η ερευνητική ομάδα χρησιμοποίησε αστρονομικό λογισμικό για να αναπαραστήσει τον ουρανό πριν από την αυγή για κάθε ημέρα του Ιουνίου και του Ιουλίου του 1889.

Στον πίνακα, η Σελήνη βρίσκεται πάνω από την Αφροδίτη. Έτσι, οι επιστήμονες αναζήτησαν ημερομηνίες κατά τις οποίες η συγκεκριμένη διάταξη εμφανιζόταν στον ουρανό και ταυτόχρονα τα δύο ουράνια σώματα χωρούσαν μέσα στο περιορισμένο οπτικό πεδίο που είχαν υπολογίσει.

Μόλις τρεις ημερομηνίες πληρούσαν αυτές τις προϋποθέσεις. Η 22α Ιουλίου ήταν εκείνη που, σύμφωνα με τη μελέτη, παρουσίαζε τη μεγαλύτερη ομοιότητα, καθώς μια λεπτή ημισέληνος, η Αφροδίτη και οι Υάδες βρίσκονταν σε διάταξη παρόμοια με εκείνη του πίνακα.

«Για να μεταφέρουμε το ερώτημα στο πεδίο της επιστήμης, η οποία χρειάζεται ποσοτικά δεδομένα, έπρεπε να μετρήσουμε τον βαθμό ομοιότητας ανάμεσα στα μοτίβα των άστρων στον πίνακα και στον πραγματικό ουρανό, χρησιμοποιώντας γεωμετρία σχημάτων και στατιστική», δήλωσε ο Kim.

Οι ερευνητές παραδέχονται ότι δεν υπάρχει οριστική απάντηση

Η μελέτη δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Scientific Reports. Οι ίδιοι οι ερευνητές, ωστόσο, αναγνωρίζουν ότι τα αποτελέσματά τους δεν είναι οριστικά.

Ο Kim σημείωσε, μεταξύ άλλων, ότι ο Βαν Γκογκ ενδέχεται να είχε συνδυάσει στον πίνακα ουράνια στοιχεία που είχε παρατηρήσει σε διαφορετικές ημέρες.

Το Μουσείο Βαν Γκογκ στο Άμστερνταμ, το οποίο δεν συμμετείχε στην έρευνα, επιμένει ότι οι ειδικοί του έχουν τεκμηριώσει πως η «Έναστρη Νύχτα» δημιουργήθηκε τον Ιούνιο του 1889.

Σύμφωνα με το μουσείο, ο πίνακας ζωγραφίστηκε σε ρολό καμβά που ο καλλιτέχνης είχε παραλάβει στις αρχές Ιουνίου, ενώ στις 2 Ιουλίου ο Βαν Γκογκ έστειλε στον αδελφό του Τεό ένα σχέδιο βασισμένο στο συγκεκριμένο έργο.

Το μουσείο επισημαίνει επίσης ότι γύρω στις 22 Ιουλίου ο καλλιτέχνης υπέστη σοβαρή κρίση, η οποία τον εμπόδισε να ζωγραφίσει για περισσότερο από έναν μήνα.

Οι ενστάσεις του Μουσείου Βαν Γκογκ

«Ο Βαν Γκογκ δεν ενδιαφερόταν για την απόλυτη πιστότητα στην πραγματικότητα», ανέφερε εκπρόσωπος του μουσείου. «Ως εκ τούτου, οι θέσεις των ουράνιων σωμάτων που απεικονίζονται δεν μπορούν να αποτελέσουν αξιόπιστη βάση για τη χρονολόγηση του έργου».

Επιφυλάξεις για τα συμπεράσματα της μελέτης εξέφρασε και ο Donald Olson, ομότιμος καθηγητής Φυσικής και Αστρονομίας στο Texas State University.

Όπως υποστηρίζει, οι θέσεις της Αφροδίτης και του σμήνους των Υάδων στον πίνακα δεν συμφωνούν με τις θέσεις που προκύπτουν από τους αστρονομικούς υπολογισμούς.

Παράλληλα, αμφισβητεί μία από τις βασικές παραδοχές των ερευνητών σχετικά με το περιορισμένο οπτικό πεδίο.

«Το στενό οπτικό πεδίο που υποθέτουν οι συγγραφείς, το οποίο είναι απαραίτητο για τη θεωρία τους ότι τα άστρα των Υάδων καταλαμβάνουν το μεγαλύτερο μέρος του καμβά, δεν συμβαδίζει με το πολύ ευρύτερο οπτικό πεδίο που απαιτείται για να συμπεριληφθούν οι στρογγυλεμένοι λόφοι και οι βράχοι της “Έναστρης Νύχτας”», ανέφερε.