Τέλος εποχής για τον πολιτιστικό οργανισμό ΝΕΟΝ

Ο ΝΕΟΝ τελειώνει όπως ξεκίνησε: ήσυχα, σχεδόν διακριτικά, αλλά με ένα συγκινησιακό φορτίο που δεν κρύβεται.

Στο φιλικό γεύμα που κληθήκαμε το μεσημέρι της Δευτέρας 20 Απριλίου από τον σπουδαίο αυτό Πολιτιστικό Οργανισμό δεν υπήρχε δραματικότητα, ούτε μεγάλες δηλώσεις για κάποιο «τέλος εποχής».

Υπήρχε όμως κάτι πιο βαρύ: η αίσθηση ότι ένας κύκλος κλείνει, χωρίς να αφήνει πίσω του κενό, αλλά ένα πεδίο που έχει ήδη αλλάξει.

Η καλλιτεχνική διευθύντρια του ΝΕΟΝ, Ελίνα Κουντούρη, το είπε πρώτη, σχεδόν σαν να θέλει να το κρατήσει απλό: “το 2027, με το τέλος της έκθεσης στην Ακρόπολη, ο ΝΕΟΝ ολοκληρώνει τη δραστηριότητά του”.
Μια φράση που έμοιαζε περισσότερο με αποχαιρετισμό σε ανθρώπους παρά σε έναν θεσμό.

Και μετά μίλησε ο ιδρυτής του, Δημήτρης Δασκαλόπουλος. Όχι με τον τόνο μιας τυπικής ανακοίνωσης, αλλά σαν να γύριζε πίσω, πολύ πριν το 2012, πριν καν υπάρξει ο ΝΕΟΝ ως ιδέα. Στάθηκε στην οικονομική κρίση, όχι μόνο ως οικονομικό γεγονός, αλλά ως κάτι βαθύτερο – μια «πολιτισμική κρίση», όπως την αποκάλεσε. Μια κοινωνία που είχε μάθει στις εύκολες απαντήσεις, που δεν αναζητούσε το «καλύτερο».

Μέσα από αυτό το πλαίσιο γεννήθηκε ο πολιτιστικός οργανισμός ΝΕΟΝ. Όχι για να προσθέσει απλώς εκθέσεις στο ημερολόγιο της πόλης, αλλά για να φέρει τον κόσμο σε επαφή με τη σύγχρονη τέχνη ως εμπειρία που σε ταρακουνάει.
«Θέλαμε να εκτεθεί το ευρύ κοινό στις προκλήσεις και τις συγκινήσεις της», όπως είπε. Γιατί πίστευε –και το επανέλαβε– ότι η τέχνη μπορεί να ανοίξει το μυαλό, να δημιουργήσει καλύτερους πολίτες, να αποτρέψει ίσως τα ίδια λάθη.
Κάπου εκεί, χωρίς να το πει ευθέως, φάνηκε και το γιατί του τέλους. Όχι επειδή ο ΝΕΟΝ δεν έχει τι άλλο να κάνει, αλλά επειδή αυτό που ήθελε να δημιουργήσει, σε μεγάλο βαθμό υπάρχει ήδη.
«Το περιβάλλον που συνεισέφερε ο ΝΕΟΝ να δημιουργηθεί δεν μας χρειάζεται πια», είπε.

Και αυτό δεν ακούστηκε ως παραίτηση, αλλά ως μια σπάνια παραδοχή ολοκλήρωσης. Η Αθήνα σήμερα έχει κοινό για τη σύγχρονη τέχνη, έχει περισσότερους χώρους, περισσότερες πρωτοβουλίες, έναν δημιουργικό ανταγωνισμό που πριν από 14 χρόνια δεν υπήρχε. Έχει ακόμη και ουρές έξω από εκθέσεις σύγχρονης Τέχνης – κάτι που τότε έμοιαζε σχεδόν απίθανο.

Ίσως η πιο ειλικρινής στιγμή ήρθε λίγο μετά, όταν μίλησε για το πότε πρέπει να φεύγει κανείς. «Στην κορύφωση», είπε, σχεδόν σαν συμβουλή. Πριν αρχίσουν οι παραινέσεις, πριν χαθεί ο ενθουσιασμός. Πριν ο οργανισμός γίνει κάτι που απλώς συνεχίζει από συνήθεια.

Κι όμως, αυτό που έμεινε περισσότερο δεν ήταν αυτή η στρατηγική σκέψη, αλλά κάτι πιο απλό. Η εικόνα που περιέγραψε: άνθρωποι μέσα στις εκθέσεις, παιδιά που κοιτάζουν, οικογένειες που μιλούν για έργα τέχνης, επισκέπτες που νιώθουν ότι για πρώτη φορά έχουν πρόσβαση σε κάτι που δεν τους ανήκε. «Αυτό το αποτύπωμα δεν μετριέται», είπε.

Η Ελίνα Κουντούρη, κλείνοντας, μίλησε για την κοινότητα που δημιουργήθηκε. Για το πώς η σύγχρονη τέχνη έπαψε να είναι «ξένη» και έγινε κάτι που μοιράζεται. Για το πώς το κοινό οικειοποιήθηκε τους χώρους, τα έργα, την ίδια την εμπειρία.

Το τελευταίο κεφάλαιο του ΝΕΟΝ θα γραφτεί με το τελευταίο μέρος της τριλογίας του “Michael Rakowitz & Ancient Cultures” στον Ιερό Βράχο της Ακρόπολης από το καλοκαίρι του 2026 έως το 2027.
Ένα εγχείρημα που μοιάζει να συμπυκνώνει όλη τη λογική του ΝΕΟΝ: διάλογος με την ιστορία, δημόσιος χώρος, σύγχρονη ματιά.

Ο ΝΕΟΝ συνοπτικά σε αριθμούς

Ο ΝΕΟΝ, στα 14 χρόνια του, δημιούργησε ένα νέο κοινό για τη σύγχρονη τέχνη μέσω 44 εκθέσεων και 274 καλλιτεχνών, προσελκύοντας 584.700 επισκέπτες. Υποστήριξε τη δημιουργία με 105 νέες αναθέσεις έργων σε 59 Έλληνες και 19 διεθνείς καλλιτέχνες και συνεργάστηκε με 25 επιμελητές. Παράλληλα, χρηματοδότησε 259 ανεξάρτητες πρωτοβουλίες και 2.500 καλλιτέχνες μέσω χορηγιών και υποτροφιών, διαθέτοντας σχεδόν 6 εκατομμύρια ευρώ.

Τα εκπαιδευτικά του προγράμματα, όπως το «Είναι αυτό τέχνη;», έφτασαν σε 20.000 μαθητές, ενώ το πρόγραμμα ανταλλαγής επιμελητών ενίσχυσε την καλλιτεχνική σύνδεση μεταξύ Ελλάδας και Βρετανίας. Ο ΝΕΟΝ άφησε πίσω του ένα δυναμικό δίκτυο και μια σημαντική παρακαταθήκη για τη σύγχρονη τέχνη στην Ελλάδα.