Ανδρέας Στάικος: Με ή παρά τη θέλησή μας είμαστε έργο τέχνης

Ο Ανδρέας Στάικος επιστρέφει στο θέατρο με δύο μονόπρακτα που παρουσιάζονται για πρώτη φορά, το «Εν Κορακοβουνίω» και την «Εκδρομή στην Αρχαία Ολυμπία», από τις 17 Οκτωβρίου και για μόλις επτά παραστάσεις στο Θέατρο Αργώ.

Δύο διαφορετικές ιστορίες, δύο κόσμοι που μοιάζουν εκ πρώτης όψεως να μην συναντιούνται, αλλά στο βάθος τους διατρέχονται από την ίδια αγωνία: την ανάγκη του ανθρώπου να ξεφύγει από μια πραγματικότητα που δεν του αρκεί, να επινοήσει έναν άλλο εαυτό, έναν μύθο, έναν ρόλο, ακόμη και μια ολόκληρη προσωπική ουτοπία.

Για τον Ανδρέα Στάικο, άλλωστε, το θέατρο βρίσκεται ακριβώς σε αυτό το εύθραυστο όριο ανάμεσα στην πραγματικότητα και στην ψευδαίσθηση. «Το θέατρο, ως τέχνη εφήμερη, μια τέχνη που όπως το κύμα στην άμμο θα σαρωθεί από το επόμενο κύμα, είναι κατεξοχήν μια τέχνη της ψευδαίσθησης», λέει. Και προσθέτει πως η βαθύτερη αλήθεια αυτού του ταξιδιού βρίσκεται ακριβώς στη μικρή διάρκειά του: «Όταν πέσει η αυλαία συντελείται η βίαιη επαναφορά στην πραγματικότητά μας».
Ίσως γι’ αυτό και, έπειτα από μια μακρά συγγραφική διαδρομή, εξακολουθεί να αντιμετωπίζει κάθε νέο έργο σαν να είναι το πρώτο.

«Όταν επιχειρώ να γράψω ένα νέο έργο, το συγγραφικό παρελθόν μου διαγράφεται. Απολαμβάνω τις αγωνίες, τις παλινωδίες και τις εξάρσεις της συγγραφής σαν να πρόκειται για την πρώτη φορά», εξηγεί. Η ειρωνεία, η επιθυμία και το παιχνίδι, μολονότι έχουν συνδεθεί στενά με τη δραματουργία του, δεν αποτελούν για τον ίδιο ασφαλή καταφύγια. «Στο νέο έργο θα αποδειχθεί αν είναι σταθερές της γραφής μου ή αν θα εμπλουτιστούν από κάτι καινοφανές. Από τη διαδικασία της συγγραφής έχω πάντα την κρυφή επιθυμία να εκπλήσσομαι».

Αυτή η επιθυμία για έκπληξη βρίσκεται και στον πυρήνα των δύο νέων μονοπράκτων του. Ο συγγραφέας βλέπει τον άνθρωπο ως ένα ον που αδυνατεί να αρκεστεί στην πραγματικότητά του και διαρκώς αναζητεί τρόπους να την υπερβεί.

«Οι άνθρωποι δεν ικανοποιούνται από την όποια πραγματικότητά τους», λέει. «Οι πλούσιοι τω πνεύματι θα ποθούσαν να μεταθέσουν την πραγματικότητά τους σε χώρους ανύπαρκτους, φαντασιακούς, παραμυθένιους».
Μόνο που η φαντασία δεν αποτελεί πάντοτε σωτηρία. Ούτε η μεταμόρφωση είναι απαραίτητα απελευθερωτική.

Για τον Ανδρέα Στάικο, ο άνθρωπος βρίσκεται διαρκώς στη διαδικασία κατασκευής ενός άλλου εαυτού. Ακόμη και η απλή έξοδος από τον προσωπικό του χώρο τον μετατρέπει, όπως λέει, σε ηθοποιό: «Μεταμορφώνεται κατά βούλησιν και, ως ηθοποιός, εν γνώσει ή κυρίως εν αγνοία του, ταυτίζεται μ’ έναν άλλον, τον κοινωνικό εαυτό του».

Αυτή ακριβώς η διαρκής μεταμόρφωση βρίσκεται στην καρδιά του «Εν Κορακοβουνίω».

«Εν Κορακοβουνίω»: Ένας ήρωας γεννιέται από την ανάγκη για ψευδαίσθηση

Σε ένα ορεινό, εγκαταλελειμμένο χωριό, οι λιγοστοί κάτοικοι μαραζώνουν. Η άφιξη μιας νεαρής δασκάλας έρχεται να ανατρέψει την ακινησία. Για να τους απαλλάξει από τη μιζέρια τους, κατασκευάζει έναν εθνικό ήρωα και δημιουργεί, σχεδόν σαν μάγισσα, ένα ολόκληρο βασίλειο ψευδαίσθησης.

Όμως η ανάγκη για τον μύθο δεν αφορά μόνο τους κατοίκους.

«Η δασκάλα με τις εμπνεύσεις και τις δράσεις της ικανοποιεί και θεραπεύει την ανάγκη των εν ληθάργω τελούντων Κορακοβουνίων για ψευδαισθήσεις και μύθους», εξηγεί ο Στάικος.

Και αμέσως μετατοπίζει το βλέμμα από το χωριό στην ίδια:
«Κυρίως όμως ξεφεύγει η ίδια από την ταπεινή πραγματικότητα της ευσυνείδητης δασκάλας. Έχει η ίδια την ανάγκη να καταστεί πρωταγωνίστρια, να ξεχωρίσει, να ξεφύγει από τη βαρετή ρουτίνα της καθημερινότητας και ν’ αναδειχθεί σε δημιουργό μύθων και ουτοπιών».

Η στιγμή της αποθέωσης, ωστόσο, δεν μπορεί παρά να είναι προσωρινή.
«Πόσο θα κρατήσει η δόξα της; Δε θα είναι εφήμερη; Μετά; Θα ακολουθήσει η αναζήτηση ενός νέου εαυτού, εκτός εαυτού».

Το έργο λειτουργεί έτσι και ως μια αιχμηρή μεταφορά για τους Νεοέλληνες: για την έλξη του συλλογικού μύθου, την ανάγκη για ήρωες και σωτήρες και την άρνηση απέναντι σε μια πραγματικότητα που μοιάζει πολύ φτωχή για να γίνει αποδεκτή χωρίς το καταφύγιο της ψευδαίσθησης.

«Εκδρομή στην Αρχαία Ολυμπία»: Οι ρόλοι που μας επιβάλλουν οι άλλοι

Στο δεύτερο μονόπρακτο, η κλίμακα αλλάζει. Η Λέλα και η Νανά, δύο παλιές συμμαθήτριες, συναντιούνται ξανά έπειτα από χρόνια. Η μία έχει παντρευτεί. Η άλλη έχει επιλέξει έναν εντελώς διαφορετικό τρόπο ζωής. Η επανένωσή τους φέρνει στην επιφάνεια επιθυμίες, μυστικά και καταπιεσμένους ρόλους και οδηγεί σε μια απροσδόκητη έκρηξη.

Ο Ανδρέας Στάικος περιγράφει την ανθρώπινη ταυτότητα ως κάτι πολύ πιο ασταθές απ’ όσο θέλουμε να πιστεύουμε.

«Κάθε πρόσωπο έχει τρεις διαστάσεις», λέει. «Τη διάσταση της κατ’ οίκον ανέκφραστης προσωπικότητάς του, τη διάσταση της εκτός εαυτού κοινωνικής του εικόνας, όπου ο άνθρωπος με ή παρά τη θέλησή του καθίσταται ηθοποιός. Και τέλος μια τρίτη διάσταση: την εικόνα που οι άλλοι σχηματίζουν για το πρόσωπό μας».

Και αυτή η τρίτη διάσταση, όπως επισημαίνει, μπορεί να αποδειχθεί η ισχυρότερη από όλες.
«Με αυτόν τον τρόπο το πρόσωπό μας μεταβάλλεται σε αντικείμενο ανάγνωσης, θεάματος, ερμηνείας. Με ή παρά τη θέλησή μας είμαστε έργον τέχνης. Καλοί, μέτριοι ή άθλιοι ήρωες ενός καλού, μέτριου ή άθλιου έργου».

Στην «Εκδρομή στην Αρχαία Ολυμπία», αυτό το παιχνίδι ταυτότητας αποκτά σαφώς γυναικεία διάσταση. Το έργο παρατηρεί την εσωτερική σύγκρουση ανάμεσα σε όσα μια γυναίκα επιθυμεί και σε όσα η κοινωνία έχει αποφασίσει ότι οφείλει να είναι.

«Η ελευθερία θα αποδειχθεί δραματικά εφήμερη»

Τα δύο μονόπρακτα συναντώνται τελικά ακριβώς εκεί: στην επιθυμία των ηρώων τους να εγκαταλείψουν, έστω προσωρινά, τον εαυτό που τους δόθηκε.

«Και στα δύο μονόπρακτα κυριαρχεί η επιθυμία των ηρώων να ξεφύγουν από την πραγματικότητά τους» εξηγεί ο Ανδρέας Στάικος.
Μόνο που αυτή η διαφυγή έχει πάντοτε τίμημα.

«Η σαγηνευτική αυτή φυγή είναι ταυτόχρονα μια φυγή προς την ελευθερία και μια παγίδευση στον χρόνο. Η ελευθερία και οι καρποί της ελευθερίας θα αποδειχθούν δραματικά εφήμεροι».

Κι όμως, γνωρίζοντας ακόμη και την πτώση που θα ακολουθήσει, ο άνθρωπος εξακολουθεί να επιθυμεί.
«Ο πόθος όμως της τόσο πρόσκαιρης ελευθερίας είναι πανίσχυρος ακόμη κι όταν υπάρχει η βεβαιότητα της επερχόμενης πτώσης».

Ίσως τελικά αυτή ακριβώς να είναι και η κοινή ρίζα των δύο έργων: η αδυναμία μας να παραμείνουμε για πολύ μέσα στα όρια της πραγματικότητας και η ακατανίκητη ανάγκη να φανταστούμε, έστω για λίγο, ότι μπορούμε να γίνουμε κάποιος άλλος.