Η απάντηση στο μεγάλο Ερώτημα για τη Ζωή, μπορεί να είναι αυτή
Διαβάζεται σε 11'
Στο βιβλίο Γυρίστε τον Γαλαξία με ωτοστόπ του Ντάγκλας Άνταμς, ο αριθμός 42 είναι η απάντηση στο Μεγάλο Ερώτημα για τη Ζωή, το Σύμπαν και τα Πάντα. Οι Εκδόσεις Διόπτρα επιχειρούν να κάνουν το “42”, πράξη. Τα δύο πρώτα βιβλία της σειράς είναι γεγονός.
- 18 Νοεμβρίου 2023 10:31
Τι κοινό έχει ένα βιβλίο που έγραψε ένας ερευνητής του Εθνικού Αστεροσκοπείου με ειδίκευση στη Φυσική του Ήλιου με ένα αντίστοιχο που έγραψε μια Καθηγήτρια στο Τμήμα Γεωλογίας και Γεωπεριβάλλοντος του ΕΚΠΑ; Τι κοινό έχουν τα αστέρια κοινώς, με το κλίμα της Γης;
Οι εκδόσεις Διόπτρα κυκλοφορούν δύο πολύ ενδιαφέροντα έργα που παρότι εκ πρώτης όψεως δείχνουν διαφορετικά, καταφέρνουν να συνομιλήσουν μεταξύ τους με μια ενδιαφέρουσα αρμονία.
“Η μπλε τελεία” της Μαρίας Χατζάκη και το “Ανάμεσα σε γίγαντες και νάνους” του Γιάννη Κοντογιάννη εντάσσονται στη νέα σειρά “42” FORTY-TWO της Διόπτρας που επιχειρεί κάτι ουσιαστικό: να μετατρέψει την επιστήμη από απόμακρη θεωρία σε άμεση, γόνιμη εμπειρία για κάθε αναγνώστη, μέσα από ερωτήματα που γεννά ο κόσμος εντός και εκτός πλανήτη μας και με τα βιβλία να γράφονται από καταξιωμένους Έλληνες επιστήμονες.
Τη σύλληψη και τον επιστημονικό σχεδιασμό υπογράφουν δύο διακεκριμένοι ερευνητές:
- Κωνσταντίνος Νικολόπουλος: Καθηγητής Φυσικής στα Πανεπιστήμια Αμβούργου και Μπέρμιγχαμ, με κομβική συμβολή στην ανακάλυψη του μποζονίου Higgs μέσω του πειράματος ATLAS στο CERN.
- Κώστας Διαλυνάς: Διευθύνων το Κέντρο Διαστημικής Έρευνας και Τεχνολογίας της Ακαδημίας Αθηνών, με ενεργό ρόλο σε ιστορικές διαστημικές αποστολές (Voyager, Cassini-Huygens, JUICE).
Οι δυο τους εμπνεύστηκαν την εν λόγω σειρά βιβλίων όταν ήταν ακόμη μεταπτυχιακοί φοιτητές στο Τμήμα Φυσικής του Πανεπιστημίου Αθηνών, όπου και γνωρίστηκαν.
Με αυστηρό peer review (όπως αυτό της Καθηγήτριας Κλιματολογίας του ΑΠΘ, Χριστίνας Αναγνωστοπούλου), η σειρά αποδεικνύει ότι η επιστημονική ακρίβεια μπορεί να συνυπάρξει αρμονικά με τη γλαφυρή αφήγηση. Επίσης τα βιβλία συνοδεύονται από εξαιρετική εικονογράφηση, πίνακες και διαγράμματα, ξεφεύγοντας από την “ακαδημαϊκή” χροιά ανάλογων κυκλοφοριών, ενώ η γλώσσα είναι απόλυτα κατανοητή για το ευρύ αναγνωστικό κοινό.
Ο τίτλος της εμπνέεται δε από το εμβληματικό βιβλίο επιστημονικής φαντασίας Γυρίστε τον Γαλαξία με ωτοστόπ του Ντάγκλας Άνταμς όπου φυσικά ο αριθμός 42 αποτελεί την… απάντηση στο “Μεγάλο Ερώτημα για τη Ζωή, το Σύμπαν και τα Πάντα”.
Αποτελεί αν θέλετε την απάντηση στο νόημα που έψαχνε ή μάλλον, δεν έψαχνε, ο Αλμπέρ Καμύ. Με αυτή την επιλογή ονόματος, οι δημιουργοί του τίτλου θέλουν άλλωστε να αναδείξουν την αξία των σωστών ερωτημάτων, της μεθοδολογίας και της δημιουργικής αμφισβήτησης, ακόμα και απέναντι στις δικές μας βεβαιότητες. Όπως και να’ χει, είτε υπάρχει είτε δεν υπάρχει “υψηλό νόημα”, για να απολαύσουμε το “τώρα” και τη σημασία του και για να διασφαλίσουμε την δυνατότητα απόλαυσης και για τις επόμενες γενιές, καλό είναι να γνωρίσουμε το περιβάλλον και την επιστήμη κάπως καλύτερα. Να έρθουμε σε επαφή με τα λάθη και τα σωστά που μας έφεραν εδώ και να διερευνήσουμε τι πρέπει να κάνουμε διαφορετικά αν εντέλει θέλουμε να αφήσουμε πίσω μας στο αστρικό αποτύπωμά μας σε αυτή τη ζωή.
Διότι στη μεγάλη εικόνα, όπως έλεγε και ο σπουδαίος Διονύσης Σιμόπουλος αλλά και ο David Bowie από τη δική του σκοπιά, όλοι φτιαγμένοι από αστρόσκονη είμαστε. Από το ίδιο υλικό, οι συμπεριφορές και οι αποφάσεις αλλάζουν και οι ευθύνες που αναλαμβάνουμε ή αποφεύγουμε να πάρουμε για εμάς και κυρίως, για τους άλλους.
Επιστρέφοντας στις δύο πρώτες κυκλοφορίες του “42” και στον άτυπο διάλογό τους, δεν θα ήταν υπερβολή να πούμε πως ο αναγνώστης μπορεί να προμηθευτεί τους δύο τίτλους μαζί.
Η κ. Χατζάκη μετατοπίζει το βλέμμα από τις γνωστές τροχιακές παραμέτρους της Γης σε μια ευρύτερη κοσμική κλίμακα. Καθώς το ηλιακό μας σύστημα ταξιδεύει μέσα στον Γαλαξία, διασχίζει πυκνά διαστρικά νέφη που συμπιέζουν την ηλιόσφαιρα, αφήνοντας ενίοτε τη Γη εκτεθειμένη στο μεσοαστρικό περιβάλλον.
Τα γεωλογικά αρχεία μαρτυρούν αυτές τις κοσμικές συναντήσεις:
-
Σίδηρος και Πλουτώνιο που εντοπίστηκαν στα βάθη των ωκεανών αποτυπώνουν αρχαίες εκρήξεις υπερκαινοφανών (supernovae) και συγκρούσεις αστέρων νετρονίων πριν από εκατομμύρια χρόνια.
-
Το Βηρύλλιο που αντιστοίχως εντοπίστηκε φανερώνει περιόδους έντονης αλληλεπίδρασης της γήινης ατμόσφαιρας με κοσμικές ακτίνες.
Παράλληλα, το βιβλίο απομυθοποιεί τη σύγχρονη κλιματική κρίση, ξεκαθαρίζοντας ότι το όριο του 1,5°C δεν είναι αυθαίρετο πολιτικό σύνθημα, αλλά φυσικό και χημικό κατώφλι επιπτώσεων στα οικοσυστήματα και στις ανθρώπινες κοινωνίες.
Ο κ. Κοντογιάννης εστιάζει από τη δική του μεριά στη μηχανή που συντηρεί τη ζωή μας: τον Ήλιο και την αστρική του οικογένεια. Μέσα από σύγχρονες διαστημικές αποστολές όπως το Parker Solar Probe και το Solar Orbiter, που «αγγίζουν» σχεδόν την ηλιακή ατμόσφαιρα, αποκαλύπτεται ο δυναμικός και ευμετάβλητος χαρακτήρας των άστρων.
Η μελέτη του Ήλιου δεν αφορά μόνο το μακρινό μέλλον όταν αυτός εξαντλήσει τα καύσιμά του, αλλά το άμεσο παρόν. Οι καθημερινές διακυμάνσεις του διαστημικού καιρού επηρεάζουν δορυφόρους, τηλεπικοινωνίες, δίκτυα ενέργειας, αεροπλοΐα και μελλοντικές επανδρωμένες αποστολές – τομείς από τους οποίους εξαρτάται η σύγχρονη διαβίωση δισεκατομμυρίων ανθρώπων. Επίσης, οι ηλιακές καταιγίδες αποκτούν άλλη σημασία σε μια εποχή που διέπεται από την ψηφιακή τεχνολογία – την οποία και επηρεάζουν άμεσα – καθώς και από τις αλλαγές στην κατάσταση της ατμόσφαιράς μας, η οποία ακολούθως επηρεάζεται από τον ίδιο τον άνθρωπο.
Διαβάζουμε στο βιβλίο της κ. Χατζάκη:
“Μέχρι σήμερα, η μελέτη των αστρονομικών επιδράσεων στα κλίματα του παρελθόντος περιορίζεται σε μεγάλο βαθμό στις μεταβολές της θέσης της Γης σε σχέση με τον Ήλιο. Όμως, καθώς ο Ήλιος και, κατ’ επέκταση, ολόκληρο το ηλιακό σύστημα, κινούνται μέσα στον Γαλαξία μας, συναντούν πολύ διαφορετικά περιβάλλοντα και, ενίοτε, διασχίζουν πυκνά διαστρικά νέφη, δηλαδή περιοχές με υψηλή συγκέντρωση ύλης. Τα μοντέλα μάς δείχνουν ότι τέτοια νέφη είναι ικανά να συρρικνώσουν την ηλιόσφαιρα, τη «φυσαλίδα» που δημιουργεί η αλληλεπίδραση του ηλιακού ανέμου με το μεσοαστρικό μαγνητικό πεδίο και υλικό και μέσα στην οποία βρισκόμαστε, σε τέτοιο βαθμό ώστε η Γη να μπορεί να βρεθεί εκτεθειμένη στο μεσοαστρικό περιβάλλον. Επιπρόσθετα, η διαστημική αποστολή Gaia του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Διαστήματος (ESA) επιτρέπει πλέον την ανακατασκευή της τροχιάς του Ήλιου στον Γαλαξία και τον εντοπισμό, με αξιοσημείωτη ακρίβεια, των διαστρικών δομών που πιθανότατα συναντήσαμε τα τελευταία δέκα εκατομμύρια χρόνια.
Ταυτόχρονα, στο γεωλογικό αρχείο έχουν καταγραφεί μεταβολές που δεν μπορούν να εξηγηθούν ικανοποιητικά με τις καθιερωμένες θεωρήσεις για τις αστρονομικές επιδράσεις στο κλίμα της Γης. Οι καταγραφές αυτές αφορούν αυξημένες συγκεντρώσεις σιδήρου-60 (Fe), ένα στοιχείο που θεωρείται ενδεικτικό εκρήξεων υπερκαινοφανών αστέρων, των λεγόμενων supernovae, καθώς και αυξήσεις στις συγκεντρώσεις πλουτωνίου-244 (244Pu), το οποίο παράγεται κυρίως σε συγκρούσεις αστέρων νετρονίων (περισσότερες πληροφορίες για τη φυσική των αστέρων μπορείτε να βρείτε στο βιβλίο του Γ. Κοντογιάννη Ανάμεσα σε γίγαντες και νάνους). Τέτοια γεγονότα, τα οποία έχουν αποτυπωθεί σε ιζήματα που εντοπίζουμε στα βάθη των ωκεανών, φαίνεται να έλαβαν χώρα πριν από 2-3 και 6-7 εκατομμύρια χρόνια.
Παράλληλα, πρόσφατες μελέτες δείχνουν ότι περίπου πριν από 10 εκατομμύρια χρόνια παρατηρείται αύξηση του βηρυλλίου-10 (‘°Be), το οποίο παράγεται στη Γη από την αλληλεπίδραση των κοσμικών ακτίνων με την ατμόσφαιρα. Το εξαιρετικά ενδιαφέρον είναι πως οι αυξήσεις στις συγκεντρώσεις αυτών των ραδιοϊσοτόπων στο γεωλογικό αρχείο συμπίπτουν χρονικά με τις πιθανές διελεύσεις του Ήλιου μέσα από πυκνά διαστρικά νέφη, όπως δείχνουν τα αστρονομικά δεδομένα.
Τέλος, προσομοιώσεις σύγχρονων κλιματικών μοντέλων (θα συζητήσουμε για τα κλιματικά μοντέλα στο Κεφάλαιο 5) δείχνουν πως η συνάντηση της Γης με τα διαστρικά νέφη μπορεί να τροποποιήσει τη χημεία και τη δυναμική της ανώτερης ατμόσφαιρας. Επιπλέον, η αυξημένη ροή κοσμικών ακτίνων και διαστρικής σκόνης προς την ατμόσφαιρα και την επιφάνεια της Γης ενδέχεται να έχει επιπτώσεις στο κλίμα και στη βιοποικιλότητα.
Συνολικά, οι πρόσφατες εξελίξεις στην αστρονομία, τη φυσική του διαστήματος και την παλαιοκλιματολογία δημιουργούν μια άνευ προηγουμένου ευκαιρία για τη διερεύνηση της σύζευξης μεταξύ του Ήλιου, της ηλιόσφαιρας και του κλίματος της Γης. Ωστόσο, οι επιπτώσεις αυτών των διεργασιών στη μακροχρόνια συμπεριφορά του κλίματος αποτελούν αντικείμενο ενεργής επιστημονικής συζήτησης και βρίσκονται σήμερα στην αιχμή της έρευνας”.
Αυτό μόνο για να πάρετε μια πρώτη γεύση και να αντιληφθείτε με παραδείγματα πως οι συγγραφείς ήδη “συνομιλούν” μεταξύ τους, κάτι που αναμένουμε με ενδιαφέρον να δούμε πώς θα συνεχιστεί στη συνέχεια της σειράς “42” η οποία αναμένεται να λειτουργήσει διαλεκτικά, με τρόπο εκλαϊκευμένο.
Και πράγματι, σε μια εποχή που οι εξελίξεις σε τεχνολογία, επιστήμη, πολιτική είναι καταιγιστικές, αν χρειαζόμαστε κάτι αυτό είναι ο σοβαρός και κατανοητός από το ευρύ κοινό επιστημονικός διάλογος, ώστε να μην αναλωθούμε στη στυγνή και ελιτίστικη επιστημοσύνη που αντί να παράγει λύσεις μέσα από συναινέσεις, απλώς θεωρητικοποιεί.
Είναι αυτό που θέτει δηλαδή και ο Γιάννης Κοντογιάννης ως εξής:
“Η δραματική κατάληξη της Γης και των πλανητών όταν ο Ήλιος οδηγηθεί στο τέλος της ζωής του είναι ένα τρομακτικό αλλά ασύλληπτα μακρινό σενάριο. Αντίθετα, οι καθημερινές μεταβολές της ηλιακής ατμόσφαιρας, μιας αστρικής ατμόσφαιρας, μολονότι δεν απειλούν την ύπαρξη του πλανήτη και του ανθρώπου, έχουν άμεσες επιπτώσεις.
Αυτές ξεκίνησαν να μας αποκαλύπτονται εδώ και μερικούς αιώνες, αλλά μόλις τις τελευταίες δεκαετίες αντιληφθήκαμε το πλήρες φάσμα τους, όταν αρχίσαμε να εδραιώνουμε την παρουσία μας στο κοντινό μας διάστημα. Αν στο μέλλον η ανθρωπότητα εκτελεί επανδρωμένες διαστημικές πτήσεις, τότε θα είμαστε ακόμα πιο ευάλωτοι στις επιπτώσεις των μεταβολών του Ήλιου. Επομένως, η συνύπαρξή μας με ένα αστέρι απαιτεί τη διαρκή του παρακολούθηση και μελέτη, έναν στόχο που έχει τεθεί από ινστιτούτα, πανεπιστήμια, κράτη και διεθνείς οργανισμούς, όπως η αμερικανική (National Aeronautics and Space Administration – NASA) αλλά και η ευρωπαϊκή (European Space Agency – ESA) υπηρεσία διαστήματος.
Η προσπάθεια υπερβαίνει τα όρια μιας επιστημονικής κοινότητας, απαιτεί τον συντονισμό δεκάδων ειδικοτήτων και αφορά όχι μόνο κλάδους όπως η διαστημική τεχνολογία, η αεροπορία, η ενέργεια και οι τηλεπικοινωνίες, αλλά και δισεκατομμύρια ανθρώπων των οποίων η καθημερινότητα εξαρτάται από αυτούς τους κλάδους”.
Εν κατακλείδι, η πρωτοβουλία της Διόπτρας και των συντελεστών της εκδοτικής προσπάθειας “42” υπενθυμίζει ότι η κατανόηση του σύμπαντος και του γήινου κλίματος δεν αποτελεί πολυτέλεια για λίγους. Είναι το απαραίτητο εφόδιο για να κατανοήσουμε το παρόν, να αξιολογήσουμε τα “στραβά” μας και να λάβουμε τις καίριες αποφάσεις για το κοινό μας μέλλον, όσο ζούμε στο δικό μας “αστρόπλοιο” που είναι η πληγωμένη Γη.
Και μάλλον αυτή είναι – αν όχι η μοναδική – μία από τις Απαντήσεις στο Μεγάλο Ερώτημα του Σύμπαντος την οποία και έχουμε ανάγκη πιο πολύ από ποτέ. Να θέσουμε δηλαδή τα σωστά ερωτήματα εκλαϊκεύοντάς τα και να πιέσουμε περισσότερο για τις αποφάσεις που έχουμε καθυστερήσει.
Μαρία Χατζάκη – συγγραφέας του Η Μπλε τελεία
Η Μαρία Χατζάκη είναι Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Κλιματολογίας στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών (ΕΚΠΑ) και μελετά ένα ευρύ φάσμα ζητημάτων που διαμορφώνουν το κλίμα: από τη δυναμική της Μεσογείου και τα ατμοσφαιρικά συστήματα μεγάλης κλίμακας έως την επίδραση του Ήλιου και του μεσοαστρικού υλικού στο κλίμα της Γης κατά το γεωλογικό παρελθόν, αλλά και το αποτύπωμα της ανθρώπινης δραστηριότητας στο παρόν. Σπούδασε Φυσική στο ΕΚΠΑ και εκπόνησε τη διδακτορική της διατριβή στην Ατμοσφαιρική Φυσική και Κλιματολογία. Έχει συνεργαστεί με ερευνητικούς φορείς και πανεπιστήμια, όπως το Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών, το Πανεπιστήμιο της Μελβούρνης και το SHIELD DRIVE Science Center του Πανεπιστημίου της Βοστόνης. Παράλληλα, συμμετέχει σε ερευνητικά έργα που αφορούν την ανθρωπογενή κλιματική αλλαγή, τις επιπτώσεις της, καθώς και την ανθεκτικότητα των κοινωνιών και των οικοσυστημάτων.
Γιάννης Κοντογιάννης – συγγραφέας του Ανάμεσα σε γίγαντες και νάνους
Ο Γιάννης Κοντογιάννης είναι Εντεταλμένος Ερευνητής στο Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών. Τα ερευνητικά του ενδιαφέροντα εκτείνονται στη φυσική του Ήλιου, στα εκρηκτικά του φαινόμενα και στη συγκριτική μελέτη τουΉλιου με άλλους αστέρες. Είναι φυσικός, διδάκτωρ Αστροφυσικής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, και έχει εργαστεί ως μεταδιδακτορικός ερευνητής στην Ελλάδα (Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών, Ακαδημία Αθηνών), στη Γερμανία (AIP) και στην Ελβετία (ETH Zurich, IRSOL).Παράλληλα, δραστηριοποιείται επαγγελματικά στον χώρο της επικοινωνίας της επιστήμης, έχοντας συμμετάσχει στον σχεδιασμό και στην υλοποίηση παρουσιάσεων, πειραμάτων και εκπαιδευτικών δράσεων για μαθητές, το ευρύ κοινό, φεστιβάλ επιστήμης και τηλεοπτικές εκπομπές. Υπήρξε μέλος της συντακτικής ομάδας του ένθετου ΠΡΙΣΜΑ για τις επιστήμες, την τεχνολογία και την κοινωνία και έχει συγγράψει δεκάδες άρθρα διάχυσης. Είναι επίσης μουσικός και ασχολείται με τη στιχουργική και τη μουσική σύνθεση.