Πώς η όσφρηση μάς προστατεύει από άνοια και Αλτσχάιμερ

Η απώλεια ή η σημαντική εξασθένηση της όσφρησης συγκαταλέγεται στα πρώτα προειδοποιητικά σημάδια παθήσεων όπως η νόσος Αλτσχάιμερ και η νόσος Πάρκινσον.

Σε ορισμένες περιπτώσεις, μάλιστα, εμφανίζεται έως και δέκα χρόνια πριν από τα υπόλοιπα συμπτώματα που οδηγούν σε διάγνωση.

Επιστημονική ανασκόπηση που δημοσιεύτηκε το 2021 στην επιστημονική επιθεώρηση Ageing Research Reviews, έδειξε ότι οσφρητική δυσλειτουργία παρουσιάζει περίπου το 90% των ασθενών με πρώιμη νόσο Πάρκινσον και το 85% εκείνων που βρίσκονται στα αρχικά στάδια της νόσου Αλτσχάιμερ.

Για τον λόγο αυτό, αρκετοί ερευνητές θεωρούν ότι η όσφρηση θα μπορούσε να λειτουργήσει ως ένας σχετικά απλός και οικονομικός δείκτης της εγκεφαλικής υγείας. Η ένταξη των οσφρητικών δοκιμασιών στους τακτικούς προληπτικούς ελέγχους θα μπορούσε, κατά την άποψή τους, να βοηθήσει στον έγκαιρο εντοπισμό γνωστικών διαταραχών.

Ο Ντέιβιντ Βανς, ψυχολόγος και καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Αλαμπάμα στο Μπέρμιγχαμ, παρομοιάζει την πολύ κακή όσφρηση με το καναρίνι που χρησιμοποιούσαν παλαιότερα στα ορυχεία ως προειδοποίηση κινδύνου. «Μπορεί να αποτελεί ένδειξη ότι αργότερα θα εμφανιστούν γνωστικά προβλήματα», επισημαίνει.

Μια παραμελημένη αλλά καθοριστική αίσθηση

Παρά τη σημασία της, η όσφρηση εξακολουθεί να θεωρείται η λιγότερο πολύτιμη από τις πέντε βασικές αισθήσεις. Σε σχετικές έρευνες, αρκετοί άνθρωποι δηλώνουν ότι θα προτιμούσαν να χάσουν την όσφρησή τους παρά το κινητό τους τηλέφωνο, τα μαλλιά τους ή ακόμη και ένα μικρό δάχτυλο του ποδιού τους.

Αντίστοιχα περιορισμένη είναι και η θέση της όσφρησης στην επιστημονική έρευνα, η οποία επί δεκαετίες έδινε μεγαλύτερη έμφαση στην όραση και στην ακοή.

Η αδιαφορία αυτή οφείλεται εν μέρει στο γεγονός ότι χρησιμοποιούμε την όσφρησή μας αδιάκοπα, χωρίς να το αντιλαμβανόμαστε.

Ο Νίκολας Ρόουαν, ωτορινολαρυγγολόγος και αναπληρωτής καθηγητής στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Johns Hopkins, εξηγεί ότι πρόκειται για μια αίσθηση που λειτουργεί στο παρασκήνιο από τη γέννησή μας. Μόνο όταν χαθεί, γίνεται αντιληπτό πόσο σημαντική είναι για την καθημερινή ζωή.

Χωρίς όσφρηση, το φαγητό μοιάζει άγευστο, ενώ δυσκολευόμαστε να αντιληφθούμε κινδύνους όπως ο καπνός, η διαρροή αερίου ή ένα αλλοιωμένο τρόφιμο. Το γεγονός αυτό έγινε ιδιαίτερα αισθητό κατά την πανδημία, όταν εκατομμύρια άνθρωποι έχασαν προσωρινά ή για μεγάλο διάστημα την όσφρησή τους εξαιτίας της λοίμωξης από κορωνοϊό.

Η ανθρώπινη όσφρηση, άλλωστε, είναι πολύ ισχυρότερη από όσο πιστευόταν παλαιότερα. Η αντίληψη ότι είναι φτωχή σε σύγκριση με εκείνη των ζώων αποτελεί κατάλοιπο του 19ου αιώνα.

Σύγχρονες μελέτες δείχνουν ότι ο άνθρωπος μπορεί να διακρίνει από δεκάδες χιλιάδες έως και ένα τρισεκατομμύριο διαφορετικές οσμές, ορισμένες μάλιστα σε εξαιρετικά χαμηλές συγκεντρώσεις. Σε συγκεκριμένα αρώματα, οι άνθρωποι μπορούν ακόμη και να ξεπεράσουν τους σκύλους.

Η ιδιαίτερη σχέση της όσφρησης με τον εγκέφαλο οφείλεται και στην ανατομία της. Οι πληροφορίες από την όραση και την ακοή περνούν πρώτα από τον θάλαμο, ένα είδος κεντρικού σταθμού αναμετάδοσης, πριν φτάσουν στις αντίστοιχες περιοχές του εγκεφαλικού φλοιού.

Τα οσφρητικά ερεθίσματα, αντίθετα, μεταδίδονται σχεδόν απευθείας σε περιοχές που σχετίζονται με τη μνήμη, το συναίσθημα και τη σκέψη, όπως ο ιππόκαμπος και η αμυγδαλή.

Αυτό εξηγεί γιατί μια μυρωδιά μπορεί να ανακαλέσει αιφνίδια μια ξεχασμένη εικόνα, ένα πρόσωπο ή μια έντονη συναισθηματική εμπειρία.

Η εξάσκηση της μύτης ίσως «γυμνάζει» και τον εγκέφαλο

Το αισιόδοξο στοιχείο είναι ότι η όσφρηση μπορεί να βελτιωθεί με εξάσκηση. Η λεγόμενη οσφρητική εκπαίδευση βασίζεται στην επαναλαμβανόμενη και συνειδητή έκθεση σε διαφορετικές μυρωδιές, ακόμη και όταν δεν υπάρχει κάποια διαγνωσμένη διαταραχή.

Προκαταρκτικές μελέτες δείχνουν ότι αυτή η διαδικασία δεν ενισχύει μόνο την ικανότητα αναγνώρισης των οσμών, αλλά ενδέχεται να επηρεάζει θετικά και τη λειτουργία του εγκεφάλου. Έχουν καταγραφεί βελτιώσεις στη λεκτική μάθηση, στη μνήμη και στην προσοχή, τόσο σε υγιείς ηλικιωμένους όσο και σε ασθενείς με άνοια.

Παράλληλα, ορισμένες μελέτες νευροαπεικόνισης έχουν εντοπίσει αυξημένη δραστηριότητα ή ακόμη και μεγαλύτερο όγκο σε εγκεφαλικές περιοχές που συνδέονται με την όσφρηση και τη γνωστική λειτουργία.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι το οσφρητικό νεύρο είναι το μοναδικό κρανιακό νεύρο με δυνατότητα αναγέννησης. Η οσφρητική εκπαίδευση επιχειρεί ουσιαστικά να αξιοποιήσει αυτή τη βιολογική ιδιότητα, διεγείροντας επανειλημμένα το σχετικό νευρωνικό δίκτυο.

Οι επιστήμονες, ωστόσο, αποφεύγουν τα βιαστικά συμπεράσματα. Οι περισσότερες σχετικές έρευνες βρίσκονται ακόμη σε πρώιμο στάδιο και συχνά περιλαμβάνουν μικρό αριθμό συμμετεχόντων. Δεν έχει αποδειχθεί ότι η εξάσκηση της όσφρησης μπορεί να αποτρέψει την άνοια ή άλλη νευροεκφυλιστική νόσο.

Τα ευρήματα, πάντως, κρίνονται αρκετά ενδιαφέροντα ώστε να δικαιολογούν περαιτέρω έρευνα. Όπως λέει ο Ρόουαν, «κανείς δεν πρόκειται να γίνει Αϊνστάιν, αλλά ίσως μπορέσει να περιορίσει ορισμένες από τις ανεπιθύμητες συνέπειες της γήρανσης».

Πρακτικοί τρόποι ενίσχυσης της όσφρησης

Η οσφρητική ικανότητα διαφέρει σημαντικά από άνθρωπο σε άνθρωπο. Κατά κανόνα, οι γυναίκες εμφανίζουν καλύτερες επιδόσεις από τους άνδρες και οι νεότεροι από τους ηλικιωμένους. Επομένως, μια μέτρια επίδοση σε ένα τεστ όσφρησης δεν αποτελεί από μόνη της λόγο ανησυχίας.

Αντίθετα, η ξαφνική απώλεια της όσφρησης χρειάζεται διερεύνηση. Το ίδιο ισχύει όταν η σταδιακή εξασθένησή της συνοδεύεται από προβλήματα μνήμης, δυσκολίες στην κίνηση ή άλλες νευρολογικές μεταβολές. Σε τέτοιες περιπτώσεις, είναι σκόπιμη η επικοινωνία με γιατρό.

Όσοι επιθυμούν να βελτιώσουν την όσφρησή τους μπορούν να χρησιμοποιήσουν ειδικά κιτ ή απλά αιθέρια έλαια.

Δεν υπάρχει ένα μοναδικό, καθιερωμένο πρωτόκολλο, ωστόσο σε πολλές μελέτες οι συμμετέχοντες μυρίζουν τέσσερα διαφορετικά αρώματα για 10 έως 20 δευτερόλεπτα το καθένα, μία ή δύο φορές την ημέρα. Οι συνηθέστερες επιλογές είναι το τριαντάφυλλο, ο ευκάλυπτος, το γαρίφαλο και το λεμόνι.

Η διαδικασία διαφέρει από την αρωματοθεραπεία, επειδή απαιτεί ενεργή προσοχή. Δεν αρκεί να υπάρχει μια μυρωδιά στον χώρο· χρειάζεται να εστιάζουμε σε αυτήν, να προσπαθούμε να την αναγνωρίσουμε και να συγκρατούμε τα χαρακτηριστικά της.

Καθοριστική είναι και η συνέπεια. Όπως δεν μπορεί κανείς να μάθει μια γλώσσα με αποσπασματική μελέτη, έτσι και η όσφρηση χρειάζεται τακτική εξάσκηση επί αρκετές εβδομάδες. Παράλληλα, πρέπει να αποφεύγεται η συστηματική έκθεση σε καπνό, χημικές ουσίες και άλλους ερεθιστικούς παράγοντες που μπορεί να βλάψουν τη μύτη.

Δεν είναι, πάντως, απαραίτητος κάποιος ειδικός εξοπλισμός. Η καθημερινότητά μας είναι γεμάτη οσμές: τα φρούτα στο παντοπωλείο, το χώμα μετά τη βροχή, τα φύλλα, τα μπαχαρικά ή ένα φλιτζάνι πρωινού καφέ. Αρκεί να σταματήσουμε για λίγο και να τις προσέξουμε.

Η όσφρηση δεν αποτελεί αποδεδειγμένη ασπίδα απέναντι στην άνοια. Μπορεί, όμως, να προσφέρει έναν ακόμη τρόπο παρακολούθησης της εγκεφαλικής υγείας και ίσως ένα απλό μέσο καθημερινής νοητικής διέγερσης.