Η ακρίβεια “γονάτισε” το καθεστώς: Το παρασκήνιο των αιματηρών διαδηλώσεων στο Ιράν

Τέσσερις εβδομάδες μετά το κλείσιμο των καταστημάτων στο μεγάλο παζάρι της Τεχεράνης από τους εμπόρους, σε ένδειξη διαμαρτυρίας για την καταρρέουσα οικονομία, οι διαδηλώσεις, που είχαν εξελιχθεί σε μαζικές κινητοποιήσεις κατά της κληρικής εξουσίας, έχουν προς το παρόν κοπάσει.

Οι εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι που κατέβηκαν στους δρόμους μετά τη διαμαρτυρία των εμπόρων φέρεται πλέον να παραμένουν στα σπίτια τους, μετά τον θάνατο και τη σύλληψη πολλών διαδηλωτών.

Η κυβέρνηση του Ιράν δεν έχει ανακοινώσει επίσημο αριθμό νεκρών και οι εκτιμήσεις για τα θύματα των διαδηλώσεων διαφέρουν. Ωστόσο, η οργάνωση Human Rights Activists News Agency (HRANA), με έδρα τις ΗΠΑ, ανέφερε την Τετάρτη ότι ο αριθμός των νεκρών ανέρχεται στους 2.615. Η ιρανική κυβέρνηση υποστηρίζει ότι τα στοιχεία αυτά είναι υπερβολικά.

Οι εντάσεις με τις ΗΠΑ κλιμακώθηκαν αυτή την εβδομάδα, όταν ο πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ απείλησε με ανάληψη δράσης αν συνεχιστούν οι δολοφονίες. Ωστόσο, το βράδυ της Τετάρτης φάνηκε να υποχωρεί, λέγοντας ότι έλαβε διαβεβαιώσεις από την Τεχεράνη πως οι δολοφονίες θα σταματήσουν και ότι δεν θα πραγματοποιηθούν εκτελέσεις συλληφθέντων διαδηλωτών.

Όμως, παρότι οι διαδηλωτές μπορεί προς το παρόν να έχουν σιγήσει, τα προβλήματά τους παραμένουν άλυτα. Η απειλή αμερικανικής παρέμβασης παραμένει υπαρκτή, ενώ –το κυριότερο– οι δραματικές οικονομικές συνθήκες που πυροδότησαν τις πρώτες διαμαρτυρίες στα τέλη του 2025 έχουν επιδεινωθεί.

AP Vahid Salemi

Γιατί ξέσπασαν διαδηλώσεις για την οικονομία στο Ιράν

«Οι πρόσφατες αναταραχές είχαν αναμφίβολα τις ρίζες τους στην οικονομική δυσπραγία», δήλωσε στο Al Jazeera ο Χασάν Χακιμιάν, ομότιμος καθηγητής Οικονομικών στο SOAS. «Δεκαετίες χρόνιας διαφθοράς και εκτεταμένης κακοδιαχείρισης της οικονομίας επιδεινώθηκαν από τις διεθνείς κυρώσεις, προσθέτοντας βάσανα σε μεγάλα τμήματα του πληθυσμού».

Πέραν αυτών, όπως σημείωσε, το Ιράν αντιμετώπισε τους τελευταίους μήνες σοβαρά περιβαλλοντικά προβλήματα – «κρίσιμες ελλείψεις νερού, διακοπές ρεύματος και ασφυκτική ατμοσφαιρική ρύπανση», δημιουργώντας «μια τέλεια οικονομική καταιγίδα».

Η αξία του ιρανικού ριάλ, η σχεδόν κατάρρευση του οποίου στις 28 Δεκεμβρίου –όταν έφτασε σε ιστορικό χαμηλό έναντι του δολαρίου– πυροδότησε τις διαδηλώσεις, παραμένει σε πολύ χαμηλά επίπεδα.

Τα τραπεζικά ΑΤΜ δεν λειτουργούν, ενώ οι πτήσεις και οι συναλλαγές συναλλάγματος παραμένουν περιορισμένες, ως αποτέλεσμα της διακοπής του Εθνικού Δικτύου Πληροφόρησης, του κρατικά ελεγχόμενου εσωτερικού διαδικτύου του Ιράν.

«Αν θεωρήσουμε ότι το μπλακάουτ διαρκεί περίπου έναν μήνα, μπορούμε να πούμε ότι η ιρανική οικονομία λειτουργούσε περίπου στο 50% της δυναμικότητάς της αυτό το διάστημα», δήλωσε ο Τζαβάντ Σαλέχι-Ισφαχανί, καθηγητής Οικονομικών στο Virginia Tech. «Αν αυτό συνεχιστεί για έναν μήνα, μιλάμε για απώλεια περίπου του ενός δέκατου του ΑΕΠ της χώρας. Σε δολάρια, αυτό πιθανότατα κυμαίνεται μεταξύ 20 και 90 δισ. δολαρίων».

Πώς επηρέασαν οι κυρώσεις την ιρανική οικονομία

Η οικονομία του Ιράν σήμερα δεν θυμίζει σε τίποτα εκείνη της εποχής της Ισλαμικής Επανάστασης του 1979, καθώς πόλεμοι, κυρώσεις και μεταβαλλόμενες οικονομικές προτεραιότητες την έχουν επιβραδύνει δραστικά, σύμφωνα με ειδικούς.

Το Ιράν είναι μία από τις χώρες με τις πιο βαριές κυρώσεις στον κόσμο. Οι οικονομικές κυρώσεις, που ξεκίνησαν με εκείνες των ΗΠΑ αμέσως μετά την επανάσταση και ενισχύθηκαν με κυρώσεις του ΟΗΕ το 2006 λόγω του πυρηνικού προγράμματος, έχουν διαδραματίσει καθοριστικό ρόλο στην αποδυνάμωση της οικονομίας. Η επίθεση του Ισραήλ τον Ιούνιο του περασμένου έτους, που οδήγησε σε 12ήμερο πόλεμο, υπονόμευσε περαιτέρω την εμπιστοσύνη.

Οι ΗΠΑ επέβαλαν για πρώτη φορά κυρώσεις το 1979, πάγωσαν εισαγωγές πετρελαίου και δέσμευσαν 12 δισ. δολάρια ιρανικών περιουσιακών στοιχείων. Ακολούθησαν νέες κυρώσεις τη δεκαετία του 1990, κυρώσεις του ΟΗΕ το 2006, το πυρηνικό συμφωνητικό του 2015 (JCPOA) και η αποχώρηση των ΗΠΑ από αυτό το 2018 με επαναφορά όλων των κυρώσεων.

Σήμερα, σχεδόν όλα τα έσοδα από το πετρέλαιο παραμένουν παγωμένα, το εμπόριο είναι περιορισμένο και οι τράπεζες στοχοποιούνται. Η Κίνα αγοράζει πάνω από το 80% του ιρανικού πετρελαίου, σύμφωνα με στοιχεία του 2025, μεγάλο μέρος του οποίου μεταφέρεται από «σκιώδη στόλο» δεξαμενόπλοιων.

Πώς επηρεάστηκαν οι πολίτες

Ακόμη και πριν από τη σύγκρουση με το Ισραήλ πέρυσι, πολλοί οικονομολόγοι χαρακτήριζαν την ιρανική οικονομία παγιδευμένη σε «στασιμοπληθωρισμό». Η αγοραστική δύναμη των Ιρανών έχει μειωθεί κατά πάνω από 90% τα τελευταία οκτώ χρόνια, ενώ οι τιμές των τροφίμων αυξήθηκαν κατά μέσο όρο 72% σε έναν χρόνο.

Τον Δεκέμβριο του 2025, το δολάριο έφτασε τα 1,36 εκατ. ριάλ και τον Ιανουάριο εκτινάχθηκε στα 1,42 εκατ., σημειώνοντας πτώση 56% σε μόλις έξι μήνες. Σχεδόν ένας στους πέντε νέους είναι άνεργος.

Τι θα συμβεί από εδώ και πέρα

«Οι διαδηλώσεις έχουν κοπάσει τις τελευταίες δύο-τρεις ημέρες λόγω του τεράστιου αριθμού των νεκρών», δήλωσε κάτοικος της Τεχεράνης στο Al Jazeera. Ωστόσο, η οργή για την οικονομική κατάσταση παραμένει.

«Η πραγματικότητα είναι ότι το καθεστώς δεν έχει κάποια γρήγορη λύση για να αμβλύνει τη δραματική κατάσταση που αντιμετωπίζει αυτή τη φορά. Ακόμη κι αν καταφέρει να καταστείλει τις διαδηλώσεις με ωμή βία, τα βαθύτερα προβλήματα δεν πρόκειται να εξαφανιστούν», δήλωσε ο Χακιμιάν, καθηγητής Οικονομικών.

Η εξωτερική παρέμβαση από δυνάμεις όπως οι ΗΠΑ είναι απίθανο να βοηθήσει, πρόσθεσε.

«Όσοι τάσσονται υπέρ της στρατιωτικής δράσης παραβλέπουν το κακό ιστορικό της στην περιοχή και την πιθανότητα να περιπλέξει ακόμη περισσότερο μια ήδη δύσκολη κατάσταση, είτε μέσω παράπλευρων απωλειών στο Ιράν είτε μέσω μιας ευρύτερης περιφερειακής σύγκρουσης».