Εσύ ξέρεις τι ήταν η Ratline;

Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, εκατομμύρια άνθρωποι ζητούσαν δικαιοσύνη και την παραδειγματική τιμωρία των εγκληματιών πολέμου. Όμως, την ίδια στιγμή, χιλιάδες από τους υπεύθυνους των ναζιστικών εγκλημάτων εξαφανίζονταν. Και η εξαφάνισή τους δεν ήταν τυχαία. Η διαφυγή τους είχε ένα όνομα: Ratline.

Η Ratline* ήταν το ανεπίσημο όνομα που δόθηκε στα μυστικά(;) δίκτυα διαφυγής που οργανώθηκαν από τα τελευταία χρόνια του Β΄Παγκοσμίου Πολέμου (ήδη από τα τέλη του 1944) και λειτούργησαν εντατικά αμέσως μετά το 1945, με στόχο τη φυγάδευση ναζί αξιωματικών και εγκληματιών πολέμου ώστε να αποφύγουν τις δίκες και τη λογοδοσία.

Η μεθόδευση δεν βασιζόταν σε μία κεντρική «υπεροργάνωση», αλλά σε ένα πλέγμα από τοπικούς διαμεσολαβητές, πρώην αξιωματικούς, καθολικούς κληρικούς, διπλωματικά κανάλια, διακινητές και κρατικές και παρακρατικές υπηρεσίες, που παρείχαν πλαστά έγγραφα, χρήματα και ασφαλείς διαδρομές. Η κλασική διαδρομή ξεκινούσε από τη Γερμανία ή την Αυστρία, περνούσε από Ιταλία (κυρίως Ρώμη και Γένοβα) ή Ισπανία, και κατέληγε μέσω Ατλαντικού στη Λατινική Αμερική, με βασικό προορισμό την Αργεντινή και δευτερεύοντες προορισμούς όπως τη Βραζιλία, τη Χιλή, την Παραγουάη, τη Βολιβία , την Κολομβία, την Ουρουγουάη και το Μεξικό.

Εκτός από τις γνωστές χώρες της Λατινικής Αμερικής, μερικοί φυγάδες κατέληξαν επίσης σε Ηνωμένες Πολιτείες και Ελβετία αλλά και στον Καναδά και την Αυστραλία.

Οι διαδρομές ratline συνετέλεσαν ώστε πρώην μέλη των ναζιστικών δυνάμεων να βρουν «καταφύγιο» σε κράτη με πιο πολύπλοκες διαδικασίες έκδοσης ή όπου μπορούσαν να κρύψουν την ταυτότητά τους για πολύ καιρό.

Υπολογίζεται ότι περισσότεροι από 10.000 Γερμανοί στρατιωτικοί, συμπεριλαμβανομένων πολλών υπόπτων ή καταζητούμενων για εγκλήματα πολέμου, χρησιμοποίησαν το δίκτυο των ratlines μετά τον πόλεμο.

Η λειτουργία των ratlines εντάχθηκε γρήγορα στο πλαίσιο του αναδυόμενου Ψυχρού Πολέμου, όπου ο αντικομμουνισμός θεωρήθηκε από τις δυτικές δυνάμεις προτεραιότητα ανώτερη της άμεσης απόδοσης δικαιοσύνης. Αποχαρακτηρισμένα έγγραφα δείχνουν ότι αμερικανικές και άλλες δυτικές υπηρεσίες πληροφοριών γνώριζαν και σε ορισμένες περιπτώσεις αξιοποίησαν ή προστάτευσαν φυγάδες, θεωρώντας τους χρήσιμους ως πληροφοριοδότες ή αντικομμουνιστικά εργαλεία. Χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν ο Klaus Barbie, που χρησιμοποιήθηκε από την αμερικανική αντικατασκοπία πριν διαφύγει στη Βολιβία, καθώς και ο Adolf Eichmann και ο Josef Mengele, οι οποίοι έζησαν για χρόνια ανενόχλητοι στη Λατινική Αμερική μέσω των ίδιων δικτύων. Έζησαν δεκαετίες με ψεύτικες ταυτότητες, αποδεικνύοντας ότι η Ratline δεν ήταν μια περιθωριακή εξαίρεση, αλλά μια σκοτεινή, συστηματική πλευρά της μεταπολεμικής τάξης πραγμάτων, όπου η γεωπολιτική σκοπιμότητα υπερίσχυσε της δικαιοσύνης.

Ο ρόλος της Αργεντινής και της κυβέρνησης Περόν

Η αργεντίνικη κυβέρνηση του Juan Domingo Perón διευκόλυνε ενεργά τη ροή φυγάδων και έστελνε πράκτορες στην Ευρώπη για να τους βοηθήσουν ενώ τους παρείχε ταξιδιωτικά έγγραφα και σε πολλές περιπτώσεις κάλυπτε και τα έξοδα μετακίνησης.

Αυτό έδειξε ότι η Αργεντινή δεν ήταν απλώς ένας τυχαίος προορισμός, αλλά κρατικά υποστηριζόμενος κόμβος των ratlines για μεγάλο μέρος των φυγάδων εκείνης της περιόδου.

Σύμφωνα με τα πρόσφατα στοιχεία που επικαλείται ο πρόεδρος της Αργεντινής Javier Milei και αναφέρονται από δημοσιογραφικές πηγές του 2025, εκτιμάται ότι περίπου 5.000 πρώην ναζί ή συνεργάτες τους είτε εγκαταστάθηκαν είτε πέρασαν από την Αργεντινή μεταξύ 1945 και 1955. Αυτό περιλαμβάνει επισήμως επιβεβαιωμένες περιπτώσεις, μαζί με εκείνους που εντοπίστηκαν στα πρόσφατα αποχαρακτηρισμένα κρατικά αρχεία.

Το Μπαριλότσε και ο ρόλος του στο δίκτυο διαφυγής

Το San Carlos de Bariloche, στην Παταγονία της Αργεντινής, εξελίχθηκε μετά το 1945 σε έναν από τους πιο γνωστούς και συμβολικούς τόπους εγκατάστασης ναζί φυγάδων, όχι τυχαία αλλά λόγω συνδυασμού γεωγραφικών, κοινωνικών και πολιτικών παραγόντων. Η πόλη είχε ήδη από τον Μεσοπόλεμο ισχυρή γερμανόφωνη κοινότητα, αρχιτεκτονική που θύμιζε Κεντρική Ευρώπη και κοινωνικό περιβάλλον φιλικό προς Ευρωπαίους μετανάστες, γεγονός που επέτρεπε στους φυγάδες να ενσωματωθούν χωρίς να ξεχωρίζουν. Παράλληλα, η απόστασή της από το Μπουένος Άιρες και τα μεγάλα αστικά κέντρα προσέφερε χαμηλή ορατότητα και περιορισμένο κρατικό έλεγχο, ενώ το καθεστώς Περόν παρείχε για χρόνια πολιτική κάλυψη και διοικητική ανοχή. Εκεί εγκαταστάθηκαν πρόσωπα όπως ο Erich Priebke, ο οποίος έζησε επί δεκαετίες ως σεβαστό μέλος της τοπικής κοινωνίας, γεγονός που αποκαλύπτει πόσο βαθιά είχε ριζώσει αυτή η παρουσία. Αν και είναι δύσκολο να δοθεί ακριβής αριθμός, οι ιστορικοί συγκλίνουν στο ότι στο Μπαριλότσε και την ευρύτερη περιοχή της Παταγονίας εγκαταστάθηκαν μερικές εκατοντάδες πρώην ναζί και συνεργάτες.

Τα γνωστά ονόματα που αναφέρονται συχνά είναι μόνο η κορυφή του παγόβουνου· η πραγματική σημασία του Μπαριλότσε δεν βρίσκεται στους «δέκα γνωστούς», αλλά στο ότι αποτέλεσε υπόδειγμα επιτυχημένης, μαζικής και μακροχρόνιας απόκρυψης, όπου εγκληματίες πολέμου έζησαν επί δεκαετίες ως «κανονικοί πολίτες», χωρίς να ενοχληθούν μέχρι πολύ αργά — ή ποτέ.

Η ιστορία των ratlines δεν αφορά μόνο το παρελθόν. Αφορά τον τρόπο με τον οποίο οικοδομήθηκε η μεταπολεμική τάξη πραγμάτων, τις επιλογές που έγιναν στο όνομα της γεωπολιτικής σκοπιμότητας και το πώς η δικαιοσύνη υποχώρησε μπροστά στον αντικομμουνισμό και τον Ψυχρό Πόλεμο. Οι λίστες ονομάτων που γνωρίζουμε είναι ελάχιστες μπροστά στους χιλιάδες που δεν καταγράφηκαν ποτέ. Και αυτό ακριβώς καθιστά τη Ratline όχι μια ιστορική παρένθεση, αλλά μια από τις πιο σκοτεινές και αποκαλυπτικές σελίδες της σύγχρονης Ιστορίας.

*Ratline. Γιατί ονομάστηκε έτσι; Ο όρος ratline προέρχεται από τη ναυτική ορολογία. Στα ιστιοφόρα, ratlines ονομάζονται τα οριζόντια σχοινιά του καταρτιού, που σχηματίζουν κάτι σαν σκάλα και επιτρέπουν την άνοδο προς τα πάνω.
Στην καθημερινή ναυτική γλώσσα υπήρχε και μια πιο σκοτεινή χρήση του όρου: όταν ένα πλοίο βουλιάζει, πρώτοι ανεβαίνουν από τα ratlines οι αρουραίοι για να σωθούν. Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, αυτή η εικόνα έγινε μεταφορά.

ΠΗΓΕΣ:

Matt Lebovic, Argentine president opening files on Nazi ‘ratlines’ that trafficked Eichmann, Mengele, timesofisrael.com/

Nazi Ratlines: Escape to South America, pilotguides.com