Ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος σήμερα

Α’ Μέρος: Η θέση του Β’ ΠΠ στη σύγχρονη ιστορική συνείδηση 

Η μεταπολεμική ευρωπαϊκή ταυτότητα συγκροτήθηκε, τουλάχιστον στη δυτική Ευρώπη, γύρω από μια σειρά αρνήσεων: ποτέ ξανά φασισμός, ποτέ ξανά πόλεμος μεταξύ ευρωπαϊκών κρατών, ποτέ ξανά γενοκτονία. Η ευρωπαϊκή ενοποίηση απέκτησε ιδιαίτερη νομιμοποίηση μέσα από αυτή την εμπειρία. Ονομάστηκε μεταπολεμική αντιφασιστική συναίνεση.

Δεν ήταν βέβαια ποτέ τόσο ομοιογενής όσο νομίζουμε.

Στη Γαλλία, αποσιωπήθηκε το Βισύ. Στην Ιταλία, ο αντιφασισμός έγινε θεμέλιο της δημοκρατίας, αλλά οι φασίστες ενσωματώθηκαν στο μεταπολεμικό κράτος. Στην Ομοσπονδιακή Γερμανία, η αναμέτρηση με τον ναζισμό, παρά τη Νυρεμβέργη, δεν υπήρξε άμεση. Απαίτησε χρόνο και ήταν συγκρουσιακή. Το γερμανικό «1968», αυτήν αφορούσε.

Τέλος στην Ελλάδα, οι δοσίλογοι ενσωματώθηκαν, και λόγω του εμφυλίου, στο μεταπολεμικό πλέγμα εξουσίας. Η προσχώρηση της χώρας στη μεταπολεμική αντιφασιστική συναίνεση έγινε στη Μεταπολίτευση και με τη αναγνώριση της Αντίστασης το 1982. Στην ίδια εποχή η Ισπανία και η Πορτογαλία, εγκατέλειψαν τον φρανκισμό και τον σαλαζαρισμό, εκδοχές του ιστορικού φασισμού.

Επομένως, χρειάστηκαν είκοσι με τριάντα χρόνια για να γίνει ο πόλεμος από βιωμένη καταστροφή σε κανονιστικό θεμέλιο της μεταπολεμικής Ευρώπης.

Δυστυχώς, σήμερα αυτή η διαδικασία φαίνεται να αντιστρέφεται. Ο Β’ΠΠ δεν παύει να είναι παρών, αλλά η σημασία του αμφισβητείται. Από κοινό θεμέλιο της ευρωπαϊκής πολιτικής κουλτούρας γίνεται ένα συγκρουσιακό γεγονός.

Ποια είναι λοιπόν η θέση του στη σημερινή ευρωπαϊκή ιστορική συνείδηση; Θα αναφερθώ σε τέσσερα ζητήματα:

1. Η διαφοροποίηση δυτικής και την κεντρο-ανατολικής Ευρώπης

Ενώ για τη δυτική Ευρώπη, το 1945 σήμαινε την απελευθέρωση από το ναζισμό, για την κεντρο-ανατολική σημαίνει την επιβολή της σοβιετικής κυριαρχίας. Την «απαγωγή της από τον Στάλιν» (Μίλαν Κούντερα, 1983). Επομένως αν η μια Ευρώπη προβάλλει το σύνθημα «όχι στο Φασισμό», η ανατολική προβάλει το «όχι στον Ολοκληρωτισμό». Τέλος στη Ρωσία, ο «Μεγάλος Πατριωτικός Πόλεμος» αποτελεί κεντρικό στοιχείο της κρατικής ιστορικής αφήγησης, ενώ έχει χρησιμοποιηθεί για να νομιμοποιήσει τη σημερινή επιθετική πολιτική στην Ουκρανία.

Το ερώτημα είναι θα υπάρξει μετατόπιση από την αντιφασιστική στην αντιολοκληρωτική συναίνεση; Η μεταπολεμική συναίνεση είχε ως κεντρικό αρνητικό σημείο αναφοράς τον φασισμό και τον ναζισμό. Θα προστεθεί ο κομμουνισμός; Ένα χαρακτηριστικό τεκμήριο αυτής της μετατόπισης, είναι το ψήφισμα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου της 19ης Σεπτεμβρίου 2019, το οποίο συνδέει την έναρξη του πολέμου με το γερμανοσοβιετικό σύμφωνο του 1939 και καταδικάζει τόσο τον ναζισμό όσο και τον κομμουνισμό.

Ποια είναι η πολιτική συνέπεια αυτής της διπλής καταδίκης;

Σύμφωνα με την αντιφασιστική εκδοχή, η πρώτη έννοια προέκυψε από έναν ιστορικά συγκεκριμένο αγώνα, στον οποίο συμμετείχαν φιλελεύθεροι, σοσιαλιστές, κομμουνιστές και συντηρητικοί. Η ΕΣΣΔ ήταν βασικός συντελεστής της ήττας του Άξονα, και τα αντιστασιακά κινήματα στην Ευρώπη εμψυχώθηκαν από κομμουνιστές.

Η δεύτερη εκδοχή προσφέρει ένα διαφορετικό εννοιολογικό πλαίσιο, προβάλλοντας την αντίθεση δημοκρατίας και ολοκληρωτισμού. Επιδιώκει την αναγνώριση του ανατολικοευρωπαϊκού τραύματος από τους δυτικοευρωπαίους, αλλά και ελαφρύνει και την καταδίκη του ιστορικού φασισμού ως αντίπαλου δέους του αριστερού ολοκληρωτισμού.

Και οι δυο αφορούν το σήμερα: ποιοι θεωρούνται κληρονόμοι της δημοκρατικής παράδοσης, ποιοι εμφανίζονται ως απειλές, και ποιες ιστορικές αναλογίες νομιμοποιούνται να προβάλλονται; Και κυρίως θέτει το ζήτημα, που συνδέεται με την επόμενη ενότητα, ποιοι μπορούν να υπερασπίσουν τη δημοκρατία σήμερα;

2. Η άνοδος της Ακροδεξιάς

Το δεύτερο μεγάλο ζήτημα είναι η άνοδος της Ακροδεξιάς. Τα σημερινά ακροδεξιά κόμματα, αν και διαφοροποιούνται μεταξύ τους ως προς την στάση τους, ακολουθούν τις εξής γραμμές:

• Επιδιώκουν να απαλλάξουν την εθνική ιστορία από τη διαρκή αναφορά στην ενοχή και την ευθύνη στον πόλεμο. Ιδίως στη Γερμανία και την Ιταλία.
• Μετατοπίζουν το τραύμα. Και οι θύτες εμφανίζονται ως θύματα. Δίνουν έμφαση στους βομβαρδισμούς των συμμάχων, στους μαζικούς βιασμούς των Ρώσων, στους μεταπολεμικούς εκτοπισμούς και ταπεινώσεις.
• Παρουσιάζουν την ελευθερία, κυρίως ως εθνική ελευθερία. Την αποχωρίζουν από τη δημοκρατία και τα δικαιώματα.
• Τέλος, όπως συμβαίνει στη Γαλλία με την Λεπέν κόρη, έναντι του Λεπεν πατέρα, η καταδίκη του ιστορικού ναζισμού συνυπάρχει με σημερινές ξενοφοβικές και αυταρχικές πολιτικές.
• Παρά τις διαφορές ανάμεσα στον ιστορικό φασισμό και στις σύγχρονες εκδοχές του, υπάρχει ένα κοινό σημείο. Ποιος είναι ο αποδιοπομπαίος τράγος, γύρω από την καταδίωξη και τη θυσία του οποίου οργανώνεται η κοινότητα: τότε ήταν οι Εβραίοι· σήμερα οι μετανάστες και οι πρόσφυγες.

Το ερώτημα είναι: πώς μπορεί όμως να κινητοποιηθούν οι ιστορικές αναλογίες ενάντια στην Ακροδεξιά; Φτάνει να δείχνουμε τα αποτρόπαια εγκλήματα των Ναζί και τον ηρωισμό της Αντίστασης; Δεν φτάνει. Αλλά πώς να μιλήσουμε γι’ αυτά σήμερα και ιδίως στα νέα παιδιά; Το ερώτημα αυτό μας πάει στην επόμενη ενότητα.

3. Η γενεακή απομάκρυνση

Καθώς περνούν τα χρόνια και οι γενιές που βίωσαν τον πόλεμο εκλείπουν, η μνήμη του πολέμου μετατρέπεται, σχεδόν ολοκληρωτικά, από ζωντανή σε μαθημένη μνήμη. Γίνεται πολιτισμική μνήμη. Βασίζεται σε σχολικά βιβλία, μουσεία, μνημεία, επετείους, κινηματογράφο, ντοκιμαντέρ, λογοτεχνία, και γενικότερα αναπαραστάσεις. Χάνεται η οικογενειακή μνήμη. Ο μνημονικός ορίζοντας του πολέμου απομακρύνεται, αλλά δεν εξαφανίζεται. Επενδύεται μάλιστα με νέα νοήματα, συναισθήματα και εντάσεις.

Αυτή η γενεακή μεταβολή βασίζεται όχι μόνο σε ηλικιακά κριτήρια, αλλά σε μια μείζονα νοοτροπιακή ανατροπή. Κάποτε αντιμετωπίζαμε το μέλλον με ελπίδα, τώρα το φοβόμαστε. Κάποτε λέγαμε ότι το αύριο θα είναι καλύτερα από χτες. Τώρα το αντίθετο. Επομένως στρεφόμαστε στο παρελθόν σαν απόθεμα ελπίδων, καθαρών γραμμών, αμιγών συναισθημάτων, απραγματοποίητων ή προδομένων ελπίδων. Το παρελθόν γίνεται ένα φάντασμα που μας καταδιώκει. Γίνεται ο φαντασιακός τόπος εμμονών.

4. Ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος ως παγκόσμιος

Η ευρωπαϊκή ιστορική συνείδηση έχει ενσωματώσει τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, ως καταστροφή και ως μεταπολεμική ανασυγκρότηση. Αλλά ο πόλεμος ήταν παγκόσμιος. Το λέει και τ’ όνομά του. Επομένως οι συνέπειές του δεν περιορίστηκαν στην Ευρώπη.

Η κατάρρευση των ευρωπαϊκών αυτοκρατοριών, η αποαποικιοποίηση, η ανάδυση των ΗΠΑ και της Σοβιετικής Ένωσης ως υπερδυνάμεων, η μεταβολή της θέσης της Κίνας και η ανασύνθεση του διεθνούς συστήματος ήταν συνέπειες του πολέμου.

Αν ανοίξει το κεφάλαιο της αποικιοποίησης στα 1939-45, η εικόνα που θα προκύψει δεν θα είναι καθόλου κολακευτική για τους Συμμάχους. Θα αναγνωριστούν οι θυσίες των αποικιακών λαών στα ευρωπαϊκά και ασιατικά μέτωπα, αλλά και τα εγκλήματα των συμμαχικών αποικιακών δυνάμεων. Πώς να μιλήσει η Ευρώπη για Ολοκαύτωμα και αντιφασισμό, αν δεν αναγνωρίσει τα δικά της αποικιακά εγκλήματα στην Αφρική και στην Ασία;

Η αναγνώριση αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία στη σημερινή Ευρώπη. Γιατί πώς προσλαμβάνουν τον πόλεμο οι νέες γενιές Ευρωπαίων με οικογενειακές καταγωγές από την Αφρική, την Ασία ή τη Μέση Ανατολή; Είναι το 1945 γι’ αυτούς το ίδιο ιδρυτικό γεγονός που υπήρξε για τις μεταπολεμικές γενιές των Γάλλων, Γερμανών ή Ιταλών, ή η αιματηρή επιστροφή των αποίκων, όπως λ.χ. στην Κωνσταντίνη της Αλγερίας το 1945; ;

Και τι θα σήμαινε μια ευρωπαϊκή ιστορική συνείδηση που θα ενσωμάτωνε τον πόλεμο όχι μόνο ως το τέλος μιας ευρωπαϊκής αυτοκαταστροφής, αλλά και ως την αρχή της αποδυνάμωσης της ευρωπαϊκής παγκόσμιας κυριαρχίας και της από-αποικιοποίησης;

Θα συνεχίσουμε με το δεύτερο μέρος, που αφορά τον Β’ΠΠ και τα σημερινά διλήμματα, την 28η Οκτωβρίου.