Ψυχανάλυση και Ψυχαναλυτική Ψυχοθεραπεία: Έχουν μέλλον;

Το Νοέμβριο του 2025 έγινε μια προσπάθεια να περάσει η τροπολογία Νο159 στη Γαλλία, με βάση την οποία, δομές και υπηρεσίες που εμπνέονται από την ψυχαναλυτική θεώρηση, τέχνη και μαστοριά, δεν θα χρηματοδοτούντο πλέον. Ήταν μια ακόμη ψηφίδα στο οικοδόμημα μιας νεοφιλελεύθερης πολιτικής για την ψυχική υγεία. Μιας πολιτικής η οποία δεν θα «σπαταλά», που θα «επαναφέρει/επιδιορθώνει», «πιο γρήγορα, πιο ψηλά και πιο δυνατά» την ψυχική «μηχανή». Μετά από μία μεγάλη κινητοποίηση των επαγγελματιών ψυχικής υγείας και ευρύτερου κόσμου, η τροπολογία Νο159 αποσύρθηκε από τους ίδιους τους Γερουσιαστές που την πρότειναν.

Την ίδια στιγμή, στη Μεγάλη Βρετανία η ψυχική υγεία έχοντας υποστεί εδώ και χρόνια τη λογική που ήθελαν να επιβάλουν οι νεοσυντηρητικοί και στη Γαλλία, πάσχει βαριά, ακριβώς επειδή εφάρμοσε αυτές τις πολιτικές ( βλ. From neoliberalism to the cognitive-behavioral tsunami in Great Britain. Is There Still Time for France to Avoid the British Disaster? του Thomas Rabeyron).

Στη χώρα μας, με το ταμπού του «Ψ» να έχει υποχωρήσει αρκετά αλλά και με τη συνειδητοποίηση από μεγάλο αριθμό ανθρώπων ότι η φροντίδα της ψυχικής υγείας είναι σημαντική και δεν αποτελεί ένα λούσο, έχει αναπτυχθεί ο τομέας της ψυχοθεραπείας. Παράλληλα αναπτύσσονται (ή, μήπως, αναφύονται σα μανιτάρια;) δομές και επαγγελματίες «Ψ υποστήριξης», πολυϊατρεία (πολυκαταστήματα;), κέντρα, ινστιτούτα, πλατφόρμες που υπόσχονται «ευρυθμία», «ευεξία», «ευ ζην» σε χαμηλό κόστος, γρήγορα και, μάλιστα, χωρίς …κόπο κ.ο.κ με την ταμπέλλα της «ψυχοθεραπείας». Αρκετές φορές, κάποιες από τις παραπάνω υπηρεσίες και επαγγελματίες φορούν, επιπλέον, το φύλλο συκής της ψυχαναλυτικής προσέγγισης.

Σε ένα πλούσιο και εμπεριστατωμένο κείμενο, «Η αξιολόγηση και η αποτελεσματικότητα των ψυχαναλυτικών ψυχοθεραπειών και της ψυχανάλυσης», ο Thomas Rabeyron, Καθηγητής κλινικής ψυχολογίας και ψυχοπαθολογίας, στο Πανεπιστήμιο Lorraine, στο Nancy της Γαλλίας, καταδεικνύει με επιχειρήματα, τεκμηρίωση και πλούσια βιβλιογραφία το ό,τι η Ψυχανάλυση και οι Ψυχαναλυτικές Ψυχοθεραπείες ( ΨΨΨ για τη συνέχεια ) είναι αποτελεσματικές και, επίσης, μπορούν να αξιολογηθούν.

Το κείμενό του, την ίδια στιγμή που παίρνει σαφώς θέση υπέρ των ΨΨΨ, δεν μπαίνει σε στείρες και δογματικές αντιπαραθέσεις με άλλες μορφές ψυχοθεραπείας, ιδιαίτερα με τις Γνωσιακές- Συμπεριφορικές ( ΓΣΘ για τη συνέχεια ). Οι ΓΣΘ – με μια συρρικνωμένη και κακοποιημένη μορφή – κυριαρχούν στο ΕΣΥ της Μεγάλης Βρετανίας, με σοβαρές αρνητικές επιπτώσεις και για τους ασθενείς και για τους θεραπευτές ( βλ. ανωτέρω ). Ο Rabeyron παρουσιάζει την άποψή του, εμπερικλείοντας όλες τις μορφές ψυχοθεραπείας καθώς και τη συμβολή της φαρμακοθεραπείας, προσπαθώντας να συνθέσει και όχι να διαχωρίσει. Με έναν ψυχαναλυτικό τρόπο τραγουδά το «εμείς δεν τραγουδάμε για να ξεχωρίσουμε απ’ τον κόσμο αδελφέ μου, εμείς τραγουδάμε για να σμίξουμε τον κόσμο»﮲ η ψυχανάλυση είναι, και, ποίηση/τέχνη, όπως είναι και επιστήμη και μαστοριά. Ο Thomas Rabeyron, χωρίς κόμπλεξ ούτε υποκύπτοντας σε μια κακώς εννοούμενη συναδελφική «αλληλεγγύη», κάνει κριτική σε εκείνες τις ψυχαναλυτικές ομάδες και ψυχαναλυτές, που αντιμετώπιζαν επί δεκαετίες με καχυποψία τις προσπάθειες αξιολόγησης και τεκμηρίωσης της αποτελεσματικότητας των ΨΨΨ. Αυτή η καχυποψία, όπως εξηγεί, ήταν, εν μέρει, δικαιολογημένη εξαιτίας μιας υπερβολικά θετικιστικής, μηχανιστικής προσέγγισης του ψυχισμού, αγγλοσαξονικής (και νεοφιλελεύθερης) κυρίως προέλευσης. Όμως, η καχυποψία αυτή προερχόταν και από μια, ναρκισσιστικού τύπου, ακαμψία και υπεράσπιση μιας φροϋδικής «ορθοδοξίας», αλλά και, κατά τη γνώμη μου, από την «περιφρούρηση» μικροεξουσιών και πελατείας, σε αντιδιαστολή με το βαθιά επαναστατικό πνεύμα της ψυχαναλυτικής διαδικασίας.

Ευτυχώς, τα πράγματα αλλάζουν εδώ και αρκετά χρόνια με πολυάριθμες, πλέον, μελέτες αξιολόγησης και των ΨΨΨ..

Η συμμαχία θεραπευτή και θεραπευόμενου:

Πριν μιλήσουμε αποκλειστικά για τις ΨΨΨ, να αναφέρουμε ότι υπάρχει ένας κοινός παράγοντας σε όλες τις μορφές ψυχοθεραπείας: η θεραπευτική συμμαχία, που είναι ο παράγοντας με τη μεγαλύτερη συσχέτιση με την αποτελεσματικότητα της θεραπείας. Η συμμαχία αυτή αναφέρεται, όπως υποδηλώνει το όνομά της, στην ικανότητα του θεραπευτή να εγκαθιδρύει μια ποιοτική σχέση με τον ασθενή. Αποτελεί έναν δυναμικό παράγοντα, ο οποίος εξελίσσεται κατά τη διάρκεια της θεραπείας και του οποίου η επιρροή φαίνεται σημαντικότερη από την θεωρητική προσέγγιση.

Η μετρήσιμή αποτελεσματικότητα των ΨΨΨ

Βάσει των διαθέσιμων εμπειρικών δεδομένων, τα αντικαταθλιπτικά έχουν μέγεθος επίδρασης 0,31, οι Γνωσιακές- Συμπεριφορικές – Θεραπείες 0,68 και οι ψυχοδυναμικές ψυχοθεραπείες 0,97. [ το μέγεθος επίδρασης είναι ένα στατιστικό αποτέλεσμα και συνήθως κυμαίνεται μεταξύ 0 και 1 ] [1]

Το όνειρο του Φρόυντ πραγματοποιείται.

Ο Φρόυντ, ως νευρολόγος αλλά κυρίως ως παιδί του θετικισμού του 19ου αιώνα, ήλπιζε ότι κάποια στιγμή, τα αποτελέσματα της ψυχαναλυτικής τεχνικής θα μπορέσουν να αποδειχτούν και με τον « κλασσικό » χειροπιαστό τρόπο, δηλαδή με εργαστηριακές μεθόδους. Όντως, στην εποχή μας, τα αποτελέσματα των ΨΨΨ μπορούν να αντικειμενοποιηθούν μέσω νευροαπεικόνισης [2-4], η οποία δείχνει, μεταξύ άλλων, αλλαγές σε περιοχές του μεταιχμιακού και του προμετωπιαίου συστημάτων μετά από ψυχαναλυτική θεραπεία [5].
Ας μιλήσουμε, και, για οικονομία.

Μιας και το ..χρήμα αποτελεί το Ύψιστο και Συντριπτικό Επιχείρημα, που ελπίζουν να καταφέρουν οι Θανατοφάγοι ( βλ. Χάρυ Πόττερ ) του νεοφιλελευθερισμού στο κεφάλι των « γραφικών » και « οπισθοδρομικών » υποστηρικτών της άποψης ότι είναι εφικτή μια ανθρώπινη ζωή και στον τομέα της ψυχικής υγείας, οι μελέτες αποδεικνύουν ότι η χρήση ΨΨΨ, είναι και πιο …. οικονομική !

« Οι ασθενείς που είχαν κάνει ψυχοθεραπεία (ψυχοδυναμική), σε σύγκριση με την ομάδα ελέγχου, παρουσίασαν σημαντική μείωση του αριθμού των νοσηλειών, των επισκέψεων στο γενικό ιατρό ή νοσηλεύτρια, της λήψης φαρμάκων και της ανάγκης για υποστήριξη από τους οικείους τους» ([6], σ. 522). Μια άλλη μελέτη έδειξε ότι επιτυγχανόταν οικονομία 2.450 ευρώ το χρόνο, για ασθενείς με κατάθλιψη όταν μία ψυχοδυναμική ψυχοθεραπεία εντασσόταν στην αντιμετώπιση της [7]. Ομοίως, μια ψυχοδυναμική ψυχοθεραπεία σε ασθενείς με σωματικά προβλήματα που προσήλθαν στα επείγοντα οδήγησε σε μείωση 69 % του ποσοστού επίσκεψης στα επείγοντα και οικονομία 910 δολαρίων το χρόνο ανά ασθενή [8]. Μια μετα-ανάλυση από τους Abbass et al. [10] σε 23 μελέτες ανέδειξε οικονομία 77,8 % των δαπανών, όταν οι ασθενείς παρακολουθούνταν στο πλαίσιο ψυχοδυναμικής ψυχοθεραπείας.

Το οικονομικό κριτήριο δεν θα χρειαζόταν να συζητείται, μιας και η ανθρώπινη ευτυχία και η ψυχική υγεία είναι πέρα από το Χρήμα.

Όμως, είναι διασκεδαστικό να μπορείς να καταδείξεις ότι ένα κοστοβόρο, βραχυπρόθεσμα, εγχείρημα έχει επιτυχίες και στον τομέα του κόστους.

Το πλήρες κείμενο υπάρχει μεταφρασμένο στην ιστοσελίδα του ΙΨΥΠΕ.

[1] Shedler J. The efficacy of psychodynamic psychotherapy. American Psychologist 2010;65:98–109.
[2] Abbass AA, Nowoweiski SJ, Bernier D, Tarzwell R, Beutel ME. Review of psychodynamic psychotherapy neuroimaging studies. Psychother Psychosom 2014;83:142–7.
[3] Beutel ME, Stern E, Silbersweig DA. The Emerging Dialogue Between Psychoanalysis and Neuroscience: Neuroimaging Perspectives. J Am Psychoanal Assoc 2003;51:773–801.
[4] Marini S, Tizio LD, Dezi S, Armuzzi S, Pelaccia S, Valchera A, et al. The bridge between two worlds: psychoanalysis and fMRI. Reviews in the Neurosciences 2016;27:219–29.
[5] Buchheim A, Viviani R, Kessler H, Kächele H, Cierpka M, Roth G, et al. Changes in prefrontal-limbic function in major depression after 15 months of long-term psychotherapy [online]. PloS One 2012;7 (3): e33745. Available from: doi: 10.1371/journal.pone.0033745.
[6] Guthrie E, Moorey J, Margison F, Barker H, Palmer S, McGrath G, et al. Costeffectiveness of brief psychodynamic-interpersonal therapy in high utilizers of psychiatric services. Archives of General Psychiatry 1999;56:519–26.
[7] Abbass A, Katzman JW. The cost-effectiveness of intensive short-term dynamic psychotherapy. Psychiatric Annals 2013;43:496–501
[8] Burnand Y, Andreoli A, Kolatte E, Venturini A, Rosset N. Psychodynamic Psychotherapy and Clomipramine in the Treatment of Major Depression. Psychiatric Services 2002; 53(5):585-90.
[9] Roggenkamp H, Abbass A, Town JM, Kisely S, Johansson R. Healthcare cost reduction and psychiatric symptom improvement in posttraumatic stress disorder patients treated with intensive short-term dynamic psychotherapy [online] . European Journal of Trauma & Dissociation 2019: Available from : https://doi.org/10.1016/j.ejtd.2019.100122
[10] Abbass A, Kisely S, Kroenke K. Short-term psychodynamic psychotherapy for somatic disorders. Psychotherapy and Psychosomatics 2009;78:265–74.

*Ο Δημήτρης Οικονομίδης είναι ψυχίατρος-ψυχοθεραπευτής, μέλος του ΔΣ του ΙΨΥΠΕ Π. Σακελλαρόπουλος