Αμβλώσεις: Είναι νόμιμο να αρνηθεί ένας γιατρός;

Το ρεπορτάζ του NEWS 24/7 αποκάλυψε ότι τουλάχιστον 46 νοσοκομεία στην επαρχία και τα νησιά της χώρας αρνούνται στις γυναίκες την πρόσβαση σε δωρεάν και ασφαλή άμβλωση. Συγκεκριμένα από τα 80 νοσοκομεία στα οποία απευθυνθήκαμε, τα 46 από αυτά (57,5%) δήλωσαν πως δεν κάνουν αμβλώσεις, 27 νοσοκομεία (33,7%) ανταποκρίθηκαν θετικά και 7 νοσοκομεία (8,7%) απέφυγαν να απαντήσουν.

Είναι νόμιμο ένας γιατρός να αρνηθεί τη διενέργεια μιας ιατρικής πράξης σε μια ασθενή; Ρωτήσαμε την Κατερίνα Φουντεδάκη, καθηγήτρια Νομικής Σχολής ΑΠΘ και Διευθύντρια του Εργαστηρίου Ιατρικού Δικαίου και Βιοηθικής του ΑΠΘ. Η ίδια εξήγησε ότι ο Κώδικας Ιατρικής Δεοντολογίας περιλαμβάνει ρητή διάταξη σύμφωνα με την οποία ο γιατρός δύναται να αρνηθεί την εκτέλεση ιατρικής πράξης για λόγους συνείδησης. Η πρόβλεψη αυτή υπάρχει ακριβώς για την περίπτωση διακοπής κύησης.

Συνεπώς, «η ατομική άρνηση ιατρού να προχωρήσει σε άμβλωση είναι, κατ’ αρχήν, νόμιμη. Ωστόσο, η άρνηση αφορά τον συγκεκριμένο επαγγελματία υγείας και δεν μπορεί να μετατραπεί σε θεσμική άρνηση του νοσοκομείου. Το δικαίωμα του γιατρού δεν μπορεί να οδηγεί σε πλήρη στέρηση της πρόσβασης της γυναίκας σε νόμιμη ιατρική πράξη στο δημόσιο νοσοκομείο».

Σε ένα μεγάλο δημόσιο νοσοκομείο, όπου υπηρετούν πολλοί μαιευτήρες – γυναικολόγοι, η άρνηση ενός γιατρού δεν σημαίνει αυτόματα ότι η γυναίκα θα στερηθεί την υπηρεσία. Μπορεί να απευθυνθεί σε άλλον ιατρό της ίδιας μονάδας ή, εφόσον χρειαστεί, σε άλλο νοσοκομείο.

Η εικόνα αλλάζει στα επαρχιακά ή νησιωτικά νοσοκομεία. «Αν αυτό είναι και το μοναδικό ρεαλιστικά προσβάσιμο νοσοκομείο για τη γυναίκα, πχ σε ένα νησί, τότε η συνολική άρνηση παροχής της υπηρεσίας εγείρει σοβαρά ζητήματα νομιμότητας» εξηγεί η κ. Φουντεδάκη στο NEWS 24/7. Σε αυτή την περίπτωση, η ευθύνη βαραίνει το ίδιο το κράτος, που οφείλει να διασφαλίζει ότι το δικαίωμα γυναίκας δεν μένει στα χαρτιά, αλλά μπορεί να ασκηθεί στην πράξη.

Η υφιστάμενη “γκρίζα ζώνη”

Το 2017 στο Γενικό Νοσοκομείο Σάμου «Άγιος Παντελεήμων» οι αναισθησιολόγοι του νοσοκομείου αποφάσισαν να πάψουν να χορηγούν αναισθησία σε περιπτώσεις εθελούσιας διακοπής κύησης, εκτός αν υπήρχε συγκεκριμένος ιατρικός λόγος που να απειλεί τη ζωή ή την υγεία της εγκύου.

Τότε, ο Συνήγορος του Πολίτη, με Πόρισμά του, τόνισε ότι η ελευθερία της εγκύου να προσφεύγει σε τεχνητή διακοπή κύησης δεν μπορεί να υπόκειται σε αδικαιολόγητους περιορισμούς ή εξωθεσμικούς όρους, ιδίως στα δημόσια νοσοκομεία και εντός των πρώτων 12 εβδομάδων κύησης. Παράλληλα, ο Συνήγορος υπογράμμισε ότι η επίκληση της αντίρρησης συνείδησης οφείλει να ασκείται νόμιμα και να μη λειτουργεί ως μέσο περιορισμού ή χειραγώγησης των επιλογών της γυναίκας.

Το κράτος δεν έχει κάνει βήματα για να επιλύσει αυτή τη «σύγκρουση» δικαιωμάτων. «Θα μπορούσε να έχει εκδοθεί ερμηνευτική εγκύκλιος, ιδίως μετά το σχετικό πόρισμα του Συνηγόρου του Πολίτη» εξηγεί η κ. Φουντεδάκη. «Το ζήτημα δεν έχει αντιμετωπιστεί με ειδική νομοθετική ρύθμιση. Δεν υπάρχει διάταξη που να ρυθμίζει ρητά τις περιπτώσεις στις οποίες η άρνηση συνείδησης οδηγεί σε ουσιαστική αδυναμία πρόσβασης».

«Επίσης, οι προτάσεις της Εθνικής Επιτροπής Βιοηθικής θα μπορούσαν να αξιοποιηθούν για την οργάνωση λύσεων, ιδίως στα επαρχιακά νοσοκομεία» πρόσθεσε η καθηγήτρια νομικής ΑΠΘ.

Οι προτάσεις που είχε προτείνει η Εθνική Επιτροπή Βιοηθικής περιλάμβαναν:

• πρόβλεψη διενέργειας της πράξης από ιδιώτες ιατρούς με επιβάρυνση της δημόσιας ασφάλισης

•  πρόβλεψη μετάβασης ιατρού από άλλο δημόσιο νοσοκομείο για τη διενέργεια της πράξης στο νοσοκομείο του τόπου κατοικίας της ενδιαφερομένης

•  διευκόλυνση μεταφοράς της τελευταίας σε άλλο δημόσιο νοσοκομείο για τη διενέργεια της ιατρικής πράξης, ιδίως όταν η περιοχή που κατοικεί η ενδιαφερόμενη είναι απομακρυσμένη.

“Η άμβλωση σε ιδιωτικό ιατρείο είναι παράνομη”

Σύμφωνα με το άρθρο 304 παρ. 4 του Ποινικού Κώδικα, η διακοπή κύησης πρέπει να πραγματοποιείται σε οργανωμένη νοσηλευτική μονάδα.

«Εάν γιατρός που εργάζεται σε δημόσιο νοσοκομείο αρνηθεί να διενεργήσει την πράξη εκεί και προτείνει στη γυναίκα να μεταβεί στο ιδιωτικό του ιατρείο, η πρακτική αυτή είναι παράνομη. Μπορεί να στοιχειοθετεί ποινική ευθύνη, καθώς η πράξη δεν τελείται στο προβλεπόμενο πλαίσιο. Δεν είναι νόμιμη ούτε για τον γιατρό ούτε για τη γυναίκα – και είναι και επικίνδυνη» εξήγησε η κ. Φουντεδάκη.

Μαιευτική βία και ψυχολογική πίεση

Από τα 80 νοσοκομεία σε όλη την Ελλάδα με τα οποία μίλησε το NEWS 24/7, καταγράφηκαν αρκετές περιπτώσεις όπου γιατροί ασκούσαν ψυχολογική πίεση, μιλούσαν προσβλητικά και τόνιζαν τη δική τους ηθική ανωτερότητα. Κάποιοι μάλιστα ρωτούσαν τη γυναίκα αν έχει άλλα παιδιά, με χαρακτηριστικό παράδειγμα τον διευθυντή μαιευτικής σε νοσοκομείο του Ιονίου που προσπάθησε να αλλάξει τη γνώμη της γυναίκας λέγοντας: «Δεν είναι ό,τι καλύτερο για εμάς να κάνουμε διακοπή κύησης. Ελάτε από κοντά να συζητήσουμε. Πώς χωρίς παιδιά καταλήγετε σε αυτή την απόφαση, να πούμε;».

Τέτοιες συμπεριφορές μπορούν να αποτελέσουν αντικείμενο πειθαρχικής αναφοράς, σύμφωνα με την κ. Φουντεδάκη. καθώς δεν συνάδουν με το λειτούργημα του γιατρού. «Επιτρέπονται μόνο υποδείξεις ιατρικού χαρακτήρα, πχ μην καπνίζετε, και όχι ηθικολογικού». Εκφράσεις όπως «γιατί δεν το θέλετε;» ή «ξανασκεφτείτε το» υπερβαίνουν την παροχή ουδέτερης ιατρικής ενημέρωσης και αποτελούν μαιευτική βία.

«Ως μαιευτική βία», σύμφωνα με την καθηγήτρια, «μπορεί να θεωρηθεί η ηθικολογική ή ψυχολογική πίεση, η προσπάθεια αποτροπής της νόμιμης επιλογής της γυναίκας, η έμμεση μορφή εξαναγκασμού, όπως η υποχρεωτική παραπομπή σε κοινωνική υπηρεσία με σκοπό την αλλαγή απόφασης».

Σε περιπτώσεις παράνομης ή καταχρηστικής συμπεριφοράς, η γυναίκα μπορεί να υποβάλει πειθαρχική αναφορά ή να προσφύγει στον Συνήγορο του Πολίτη. Σε κάποιες περιπτώσεις μπορεί να τεθεί και ζήτημα παράβασης καθήκοντος.