Στην έκθεση για τη Frida Kahlo: Ένας βωμός λατρείας στη γυναίκα πίσω από τον μύθο

Μετά τον Salvador Dalí και τον Vincent van Gogh, των οποίων οι ζωές ξεδιπλώθηκαν μπροστά μας μέσα από διαδραστικές παραγωγές στην Αθήνα, το βλέμμα στρέφεται τώρα στη Μεξικανή ζωγράφο Frida Kahlo. Η έκθεση–εμπειρία «Beyond the Icon – The Immersive Experience», που παρουσιάζεται στο Κέντρο Πολιτισμού «Ελληνικός Κόσμος», επιχειρεί κάτι πιο σύνθετο από μια ακόμη εικαστική αναδρομή: ανοίγει ένα πέρασμα στο εσωτερικό τοπίο της Kahlo, εκεί όπου ο μύθος συναντά τη βιογραφία και τη βαθιά προσωπική της διαδρομή.

Η αφήγηση για τη Frida Kahlo κινείται πέρα από το εμβληματικό της πρόσωπο και τα φρύδια που έγιναν σήμα κατατεθέν. Ανασυνθέτει μια ζωή σημαδεμένη από σωματικό πόνο, θυελλώδεις έρωτες, πολιτική στράτευση και μια ακατάπαυστη ανάγκη αυτοπροσδιορισμού. Το αποτέλεσμα μεταφέρει τη συζήτηση από την εικόνα στο βίωμα και από το σύμβολο στην ίδια τη γυναίκα και την παρακαταθήκη της.

Στον βωμό της Frida Kahlo

Κυριακή στο Κέντρο Πολιτισμού «Ελληνικός Κόσμος» και είναι ευχάριστη έκπληξη το πόσος κόσμος επιλέγει να βολτάρει με φίλους ή/και με παιδιά για να δει τέχνη. Μπαίνοντας στην έκθεση, το σύμπαν της Frida Kahlo σε απορροφά σταδιακά. Διαβάζεις, κοιτάς, σταματάς μπροστά στις προβολές και αφήνεις τον χρόνο να κυλήσει αλλιώς. Παντού η αίσθηση ότι περπατάς μέσα στις σελίδες του ημερολογίου της – ότι για λίγο η ζωή της άνοιξε μπροστά σου χωρίς φίλτρα, με το βάρος και το χρώμα της.

Φωτισμένα επεξηγηματικά πάνελ σε καθοδηγούν στον χώρο. Γύρω από τη Frida έχει οικοδομηθεί μια σχεδόν λατρευτική μυθολογία. Αυτή η καθαρή, άμεση παράθεση στοιχείων επανατοποθετεί την καλλιτεχνική της πρακτική μέσα στο κοινωνικοπολιτικό πλαίσιο της εποχής της, καθώς και σε σχέση με το προσωπικό, σωματικό της τραύμα.

Το δυστύχημα που τη σημάδεψε στα 18 της χρόνια, η μακρά σχέση της με το «κρεβάτι του πόνου», ο θυελλώδης έρωτας και οι γάμοι με τον Diego Rivera, οι πολιτικές της πεποιθήσεις, η εμμονή της με τη μεξικανική ταυτότητα, η μόδα ως δήλωση, τα ταξίδια, η εμπειρία της ως δασκάλα – όλα τα “κεφάλαια” της ζωής της απλώνονται μπροστά σου με χρονολογική και συναισθηματική ακρίβεια.

Ένα μεταλλικό κιγκλίδωμα διαπερνά το σώμα της

Το πρώτο έργο που συναντά κανείς, εύστοχα τιτλοφορημένο «The Incident», είναι ένα πολυεπίπεδο ολόγραμμα που αναπαριστά το τροχαίο ατύχημα, το οποίο συνέτριψε τη λεκάνη και τη σπονδυλική της στήλη. Το σώμα της αιωρείται σχεδόν φασματικό μέσα σε ένα πεδίο θρυμματισμένου γυαλιού. Το θέαμα είναι υπνωτιστικό, σχεδόν ακατανόητο.

Στις 17 Σεπτεμβρίου 1925, η δεκαοκτάχρονη Frida Kahlo επιβιβάζεται σε ένα λεωφορείο στην Πόλη του Μεξικού. Ένα τραμ συγκρούεται μαζί του. Η σύγκρουση διαλύει το όχημα. Ένα μεταλλικό κιγκλίδωμα διαπερνά το σώμα της. Η λεκάνη και η σπονδυλική της στήλη συντρίβονται, το δεξί της πόδι τραυματίζεται σοβαρά, πλευρά και κλείδα σπάνε. Κάποιοι είπαν ότι έζησε από θαύμα.

Ακολουθούν δεκάδες χειρουργεία, μήνες ακινησίας, γύψινοι και δερμάτινοι κορσέδες. Το κρεβάτι γίνεται “εργαστήριο” ζωγραφικής. Η μητέρα της προσαρμόζει έναν καθρέφτη στο ταβάνι και εκεί, ξαπλωμένη, η Frida αρχίζει να ζωγραφίζει τον εαυτό της. Η αυτοπροσωπογραφία δεν είναι ναρκισσισμός· είναι ανάγκη επιβίωσης, τρόπος να κρατήσει συνοχή, όταν το σώμα έχει “σπάσει”.

Το δυστύχημα γίνεται θεμέλιο της εικαστικής της γλώσσας. Στον πίνακα «Η Σπασμένη Στήλη» το σώμα ανοίγει και στη θέση της σπονδυλικής στήλης στέκεται μια ιωνική κολόνα που ραγίζει. Τα καρφιά στο δέρμα θυμίζουν τον διαρκή σωματικό πόνο. Η εικόνα της Frida συνδέεται έκτοτε με τη δύναμη της αντοχής: ένα σώμα που διαλύθηκε και μια συνείδηση που αρνήθηκε να σιωπήσει.

Στην immersive αίθουσα που χτυπάει η καρδιά της Kahlo

Σε άλλο σημείο της διαδρομής, στεκόμαστε μπροστά σε έναν βωμό για την Día de Muertos – ένα σκηνικό που αγγίζει τον μεξικανικό συμβολισμό με έντονα στοιχεία φολκλόρ. Το δωμάτιο με το κρεβάτι, εκεί όπου «γεννήθηκε» η ζωγραφική της μέσα από την ακινησία, μεταφέρει εύστοχα την ιδέα ότι η δημιουργία της υπήρξε πράξη επιβίωσης.

Τα φορέματά της, αντίγραφα των εμβληματικών Tehuana συνόλων, έχουν μικρότερη δυναμική από όση θα περίμενε κανείς. Η Φρίντα ως fashion icon παραμένει ισχυρή ιδέα· η υλοποίηση εδώ δεν απογειώνεται. Αντίθετα, η διαδραστική εμπειρία, η οθόνη που σε «Φριντοποιεί» και το AI portrait booth, έχουν μια παιχνιδιάρικη γοητεία. Μπαίνεις στον πειρασμό να μπεις κι εσύ στο κάδρο. Και τελικά, αυτό μοιάζει να είναι το κεντρικό μήνυμα: «Είμαστε όλοι Φρίντα».

Εκεί όπου αυτή η βιωματική έκθεση ανεβάζει πραγματικά τον πήχη είναι στην ενσωματωμένη εμπειρία VR (εικονικής πραγματικότητας), όπου ο επισκέπτης καλείται να φορέσει το headset και να εισέλθει στον κόσμο της ζωγράφου. Η διαδρομή ξεκινά από το σημείο όπου, για την ίδια, ξεκινούσαν σχεδόν τα πάντα – το κρεβάτι της.

Ο θεατής παρατηρεί το δωμάτιό της σαν να αναρρώνει δίπλα της και, σταδιακά, περνά πέρα από τους τοίχους, ώσπου μεταφέρεται μέσα στους ίδιους της τους πίνακες. Η εμπειρία είναι φορτισμένη με έντονα χρώματα και ένα υπνωτιστικό ηχητικό τοπίο, τόσο σουρεαλιστική όσο και τα έργα της· οικεία και ταυτόχρονα φαντασιακή.

Στον κόσμο της, η ταυτότητα ήταν έργο τέχνης

Πρόθεση της έκθεσης είναι να μην περιοριστεί στην τραγικότητα του μύθου της Frida Kahlo. Επιμένει στη ζωή. Και αυτό είναι το δυνατό της σημείο. Για όσους ήδη γνωρίζουν λεπτομέρειες από τη ζωή της ζωγράφου, τα αναλυτικά κείμενα ίσως φανούν κουραστικά, όμως περιλαμβάνουν ενδιαφέρουσες “εικόνες” από έναν περιπετειώδη και τραγικό βίο. Το δυνατό σημείο της έκθεσης είναι οι ασπρόμαυρες φωτογραφίες της Frida πολλές από τις οποίες βλέπουμε για πρώτη φορά. 

Η έκθεση δεν φέρνει καινούρια εικαστική γνώση για όσους έχουν μελετήσει σε βάθος το έργο της Frida Kahlo. Προσφέρει όμως μια ενδιαφέρουσα, πολυμεσική αφήγηση της ζωής της, με σεβασμό και τεχνική αρτιότητα. Περισσότερο βιογραφική εμπειρία παρά εικαστική ανακάλυψη.

Η Kahlo μετέτρεψε τον προσωπικό της πόνο σε παγκόσμιο εικαστικό λεξιλόγιο και η έκθεση το θυμίζει με σαφήνεια: πίσω από την εικόνα-σύμβολο υπήρξε μια γυναίκα που κατασκεύασε τον εαυτό της με πείσμα, πολιτική συνείδηση και αισθητική ακρίβεια. Δεν περίμενε να την ερμηνεύσουν άλλοι. Αφηγήθηκε τις ιστορίες του πόνου, της αντοχής, της διπλής ταυτότητας, της γυναικείας επιθυμίας μέσα από τις αυτοπροσωπογραφίες της. Έλεγξε τη δική της εικόνα. Δεν ήταν παθητικό σύμβολο. Ήταν ενεργή σκηνοθέτις του εαυτού της. Στον κόσμο της, η ταυτότητα ήταν έργο τέχνης. Και αυτό παραμένει επίκαιρο!