Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗ “ΡΑΜΣΗΣ”: Η ΜΕΤΑΚΙΝΗΣΗ 83 ΤΟΝΩΝ ΠΟΥ ΕΓΡΑΨΕ ΙΣΤΟΡΙΑ

Μπαίνεις στο Μεγάλο Αιγυπτιακό Μουσείο (GEM) στο Κάιρο και πριν προλάβεις να αναρωτηθείς αν είσαι έτοιμος να περπατήσεις ένα μεγαθήριο γεμάτο χιλιάδες εκθέματα, κάποιος σε έχει ήδη «μετρήσει» με το βλέμμα του. Είναι ο Ραμσής Β΄. Ο γιγάντιος βασιλιάς, ύψους περίπου 11 μέτρων, σκαλισμένος σε κόκκινο γρανίτη, στέκεται στο αίθριο σαν να επιθεωρεί την αιωνιότητα.

Η στάση του είναι η κλασική φαραωνική: το αριστερό πόδι ελαφρώς μπροστά, το σώμα ευθυτενές, τα χέρια κολλημένα στους μηρούς. Φορά το διπλό στέμμα της Άνω και Κάτω Αιγύπτου, σύμβολο ενοποίησης και εξουσίας. Στο πρόσωπο, εκείνη η παράξενη αιγυπτιακή ισορροπία ανάμεσα σε γαλήνη και απόλυτο έλεγχο.

Ο Ραμσής Β΄ κυβέρνησε περίπου 66 χρόνια, από τους μακροβιότερους φαραώ της 19ης Δυναστείας. Έχτισε μνημεία για να θυμίζουν ότι πέρασε από τον κόσμο αυτόν — από το Αμπού Σίμπελ έως το Ραμεσείο, τον νεκρικό ναό του Ραμσή Β΄ στη δυτική όχθη του Νείλου, απέναντι από το Λούξορ, στην περιοχή της αρχαίας Θήβας. Το άγαλμα στην είσοδο του μουσείου λειτουργεί σαν προοίμιο.

Ένας βασιλιάς που έχτιζε για να κατακτήσει τον χρόνο, σήμερα στέκει στην είσοδο ενός σύγχρονου, ενεργειακά σχεδιασμένου μουσείου που φτιάχτηκε ακριβώς για να μεταλαμπαδεύσει την ιδέα της αιωνιότητας στον 21ο αιώνα. Η αρχιτεκτονική συνομιλεί με τις Πυραμίδες· ο Ραμσής συνομιλεί με εμάς.

Το πρώτο βλέμμα ανήκει σε εκείνον. Ακριβώς απέναντι από το άγαλμα υπάρχει ένα μηχάνημα που σου δίνει τη δυνατότητα να τραβήξεις μια φωτογραφία με φόντο τον φαραώ. Πιθανότατα δεν θα τη λάβεις ποτέ στο e-mail σου, όμως εκείνη τη στιγμή έχει μικρή σημασία. Για λίγα δευτερόλεπτα μπαίνεις κι εσύ μέσα στην εικόνα, σαν μια μικρή ψηφίδα σε μια ιστορία που ξεκίνησε χιλιάδες χρόνια πριν από εσένα.

Μετά ξεκινά η περιήγηση.

Ποιος ήταν ο Ραμσής ο Β’

Περίπου το 1274 π.Χ., ο Ραμσής προβάλλει στην ιστορία ως αρχιστράτηγος και φαραώ της 19ης Δυναστείας, με μια εικόνα που καλλιεργήθηκε συστηματικά από τα αιγυπτιακά κείμενα και τα ανάγλυφα: ο ηγεμόνας ως υπεράνθρωπη μορφή, σχεδόν θεϊκή, πάνω σε άρμα, επικεφαλής στρατιάς. Η μεγάλη του αναμέτρηση ήταν το Καντές, οχυρωμένη πόλη στην κοιλάδα του Ορόντη, κρίσιμο σύνορο ανάμεσα στις σφαίρες επιρροής Αιγύπτου και Χετταίων.

Το διακύβευμα δεν ήταν μόνο εδαφικό. Ο πατέρας του, Σέθις Α΄, είχε κατακτήσει το Καντές έπειτα από δεκαετίες αποτυχημένων εκστρατειών, όμως η πόλη άλλαξε ξανά υποταγή. Για τον Ραμσή, η νέα εκστρατεία ήταν υπόθεση κύρους και συνέχειας της δυναστείας. Η πορεία προς τη Συρία κράτησε περίπου έναν μήνα: από το ανατολικό Δέλτα, μέσα από το Σινά, κατά μήκος της Χαναάν και των υψιπέδων της Μεγιδδώ, ως τα δάση έξω από το Καντές.

Λίγο πριν από τη μάχη, παραπλανητικές πληροφορίες τον έκαναν να πιστέψει ότι ο Χετταίος βασιλιάς Μουβατάλι βρισκόταν μακριά. Το στρατόπεδο στήθηκε με σχετική ασφάλεια, μέχρι που αποκαλύφθηκε η ενέδρα. Χετταϊκά άρματα, βαριά και οργανωμένα, χτύπησαν το εκτεθειμένο αιγυπτιακό πεζικό. Το χάος που ακολούθησε είναι το σημείο όπου η ιστορία και η προπαγάνδα αρχίζουν να μπλέκονται.

Στο Ποίημα του Πένταουρ, του Αιγύπτιου ποιητή που αφηγείται τη μάχη του Καντές ανάμεσα στον Ραμσή Β΄ και τους Χετταίους, ο Ραμσής παρουσιάζεται να βγαίνει μόνος, πάνοπλος, και να ανατρέπει την έκβαση της μάχης. Η σκηνή αυτή χαράχτηκε σε ναούς από το Λούξορ έως το Αμπού Σιμπέλ και διαμόρφωσε τον μύθο του «Μέγα». Οι σύγχρονοι αιγυπτιολόγοι διαβάζουν το επεισόδιο πιο ψύχραιμα: η μάχη κατέληξε σε αδιέξοδο και χρόνια αργότερα οι δύο δυνάμεις υπέγραψαν ειρηνευτική συμφωνία, μία από τις αρχαιότερες γνωστές διεθνείς συνθήκες.

Ο Ραμσής, όμως, κατάλαβε κάτι θεμελιώδες: η εξουσία δεν κατοχυρώνεται μόνο στο πεδίο της μάχης αλλά και στην εικόνα. Με βασιλεία 66 ετών, γέμισε την Αίγυπτο με το πρόσωπό του. Και κατα΄τούτο οι ιστορικοί λένε συχνά ότι ο Ραμσής Β΄ έκανε το πιο επιτυχημένο «μάρκετινγκ» της αρχαιότητας. Αγάλματα, ανάγλυφα, ναοί, επιγραφές λειτουργούσαν σαν πέτρινες δηλώσεις εξουσίας που κάθε ταξιδιώτης μπορούσε να διαβάσει χωρίς λέξεις. Η βασιλική πόλη Περ-Ραμεσού, πολιτική πρωτεύουσα και μεγάλο διοικητικό κέντρο, αποτυπώνει την κλίμακα της φιλοδοξίας του. Το Αμπού Σιμπέλ, με τους τέσσερις κολοσσούς στην πρόσοψη, είναι η καθαρότερη δήλωση αυτοθέωσης.

Ο ρόλος του φαραώ στην αρχαία Αίγυπτο δεν ήταν διακοσμητικός. Ήταν στρατιωτικός ηγέτης, πολιτικός κυβερνήτης και θρησκευτικός μεσάζων, υπεύθυνος για τη διατήρηση της μα’άτ, της κοσμικής τάξης και αρμονίας. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η αυτοπροβολή του Ραμσή δεν ήταν απλώς ματαιοδοξία· ήταν πολιτικό πρόγραμμα.

Και έτσι επιστρέφουμε στο άγαλμα που δεσπόζει στην είσοδο του GEM. Ένας ηγεμόνας που έμαθε να σκηνοθετεί τη δύναμή του στέκεται σήμερα σε ένα μουσείο που σκηνοθετεί την ιστορία του. Το βλέμμα του, σμιλεμένο στον γρανίτη, λειτουργεί σαν υπενθύμιση ότι η Αίγυπτος γνώριζε καλά πως η αιωνιότητα δεν είναι μόνο ζήτημα χρόνου, αλλά και αφήγησης.

Η διαδρομή του αγάλματος

Το κολοσσιαίο άγαλμα των περίπου 83 τόνων δεν μετακινήθηκε… έτσι απλά. Η μεταφορά του σχεδιάστηκε σαν στρατιωτική επιχείρηση ακριβείας.

Το άγαλμα του Ραμσή Β΄ δεν έφτασε αλώβητο στον 21ο αιώνα. Το 1820 εντοπίστηκε στο Μιτ Ραχίνα, κοντά στην αρχαία Μέμφιδα, σπασμένο σε έξι κομμάτια, παρατημένο στη σιωπή της ερήμου για δεκαετίες.

Το 1955, ύστερα από αποτυχημένες προσπάθειες αποκατάστασης επί τόπου, ο Γκαμάλ Άμπντελ Νάσερ – ο δεύτερος πρόεδρος της Αιγύπτου, από το 1956 μέχρι το θάνατό του – αποφάσισε τη μεταφορά του στο κέντρο του Καΐρου.

Τα θραύσματα του αγάλματος συναρμολογήθηκαν στην πλατεία Μπαμπ Αλ-Χαντίντ, μπροστά από τον κεντρικό σιδηροδρομικό σταθμό, που σύντομα μετονομάστηκε σε Πλατεία Ραμσή. Τραγική ειρωνεία ότι η συγκεκριμένη πλατεία “πνίγηκε” στον κόσμο στην … κηδεία και το τελευταίο “αντίο” στον Νάσερ.

Το άγαλμα υψώθηκε στο πλήρες μέγεθός του πάνω σε τρίμετρο βάθρο, σταθεροποιημένο με εσωτερικές σιδερένιες ράβδους, και για δεκαετίες έγινε σημείο αναφοράς μιας πόλης που μεγάλωνε γύρω του με ταχύτητα και θόρυβο.

Η πόλη, όμως, δεν “συγχωρεί” την πέτρα. Η ρύπανση, οι δονήσεις από την κυκλοφορία και το μετρό άρχισαν να απειλούν το μνημείο. Το 2006 η αιγυπτιακή κυβέρνηση αποφάσισε τη μεταφορά του. Η επιχείρηση, που σχεδιαζόταν από το 2002, αντιμετώπισε αντιδράσεις για το κόστος και την επιλογή της νέας τοποθεσίας. Κατασκευάστηκε ακόμη και αντίγραφο του αγάλματος για δοκιμή της διαδρομής.

Στις 25 Αυγούστου 2006 ο κολοσσός μετακινήθηκε τελικά ως ενιαίο σύνολο. Τυλιγμένος με αφρώδες καουτσούκ, μεταφέρθηκε σε κατακόρυφη θέση επί δέκα ώρες, πάνω σε δύο φορτηγά με επίπεδη καρότσα που σήκωσαν το βάρος των 83 τόνων και των μεταλλικών υποστηρίξεων. Πρώτος σταθμός, το Οροπέδιο της Γκίζας.

Το 2018, ύστερα από εργασίες συντήρησης, μετακινήθηκε για τελευταία φορά – μόλις 400 μέτρα – στην κεντρική αίθουσα εισόδου του Μεγάλου Αιγυπτιακού Μουσείου. Λίγο πριν είχε μεταφερθεί μία ρέπλικα του αγάλματος για να εξασφαλίσουν ότι μία τέτοια μεταφορά ήταν εφικτή.

Ο Ραμσής Β΄ μας υποδέχτηκε στο Μουσείο σήμερα, προστατευμένος, μα με το ίδιο βλέμμα. Ένας βασιλιάς που σχεδιάστηκε για να αντέξει την αιωνιότητα και χρειάστηκε τεχνολογία αιχμής για να διασχίσει την ίδια του την πόλη.