ΠΟΥ ΠΗΓΑΝ ΟΙ ΑΝΘΡΩΠΟΙ; ΜΠΗΚΑΜΕ ΣΤΟ “HUMAN IN THE LOOP” ΣΤΟ ONASSIS READY

Σχεδόν κάθε συζήτηση για την τέχνη τον τελευταίο καιρό περιστρέφεται γύρω από το ίδιο σημείο: την τεχνητή νοημοσύνη. Σε ξεναγήσεις, σε συναντήσεις με δημιουργούς, σε πρόβες, σε φουαγιέ και σε συζητήσεις που ξεκινούν από ένα έργο και καταλήγουν στη μεγάλη απορία της εποχής. Πώς θα μας αλλάξει η AI; Πόσο ήδη μας αλλάζει; Και κυρίως, πόσες από τις αλλαγές αυτές ήδη καταλαβαίνουμε ότι συμβαίνουν;

Το “Human in the Loop”, η πρώτη έκθεση ψηφιακής τέχνης ONX Showcase που παρουσιάζει το Onassis ONX στο Onassis Ready στην Αθήνα, μοιάζει να γεννήθηκε ακριβώς μέσα σε αυτή τη συζήτηση. Ανοίγοντας ένα πεδίο εξερεύνησης, έναν χώρο όπου καλλιτέχνες, προγραμματιστές, designers και θεατές δοκιμάζουν να καταλάβουν τι σημαίνει να παραμένεις άνθρωπος μέσα σε συστήματα που σκέφτονται, υπολογίζουν, παράγουν εικόνες και διαμορφώνουν εμπειρίες με τρόπους που ακόμα προσπαθούμε να αποκωδικοποιήσουμε.

Ο Πρόδρομος Τσιαβός, επικεφαλής του τμήματος ψηφιακής ανάπτυξης και καινοτομίας του Ομίλου Ωνάση, και επιμελητής της έκθεσης μας εξηγεί τα πάντα για αυτό το πρότζεκτ που έχει στηθεί για να μας προσφέρει μια… μεθυστική εμπειρία. Τα φώτα έχουν χαμηλώσει και τα έργα έχουν απλωθεί στο χώρο με τη λογική ενός πειραματικού εργαστηρίου – μέσα στο οποίο να μπορείς να χαθείς από τον κόσμο.

Το ONX.Showcase.Athens.2026 αποτελεί την πρώτη μεγάλη παρουσίαση του Onassis ONX στην Ελλάδα. Η παγκόσμια πλατφόρμα του Ιδρύματος Ωνάση για τις ψηφιακές κουλτούρες λειτουργεί από το 2020 στη Νέα Υόρκη και από φέτος απέκτησε μόνιμη βάση και στην Αθήνα. Μέχρι σήμερα έχει υποστηρίξει περισσότερους από 120 καλλιτέχνες, με έργα που έχουν παρουσιαστεί σε Sundance, SXSW, Ars Electronica, Κάννες, Performa, IDFA και Βενετία.

Στην Αθήνα, το ONX φέρνει 16 καλλιτέχνες από το οικοσύστημα των ONX Studios, του Onassis AiR και της Στέγης, παρουσιάζοντας installations, performances, βίντεο, διαδραστικά περιβάλλοντα και νέα έργα που δημιουργήθηκαν ειδικά για την έκθεση. Το ενδιαφέρον εδώ βρίσκεται στον τρόπο που συνδέονται όλα μεταξύ τους. Το ONX δεν λειτουργεί σαν μια ακόμα διοργάνωση ψηφιακής τέχνης. Προσπαθεί να χτίσει υποδομή, κοινότητα, δίκτυα και χώρο πειραματισμού.

Πάντοτε πρέπει να υπάρχει ένας άνθρωπος που πατάει το κουμπί…
Ο άνθρωπος στη λούπα

Η έκθεση – που περιλαμβάνει συνολικά 20 έργα – γεννήθηκε από μια ερώτηση που, όπως περιγράφει ο επιμελητής, προέκυψε σε συζητήσεις γύρω από την τεχνητή νοημοσύνη και την εκπαίδευση: «Ο άνθρωπος πού στο καλό βρίσκεται μέσα σε όλο αυτό;»

Από εκεί προέκυψε και ο τίτλος “Human in the Loop”, ένας όρος που χρησιμοποιείται ήδη από τη δεκαετία του ’40 στα κυβερνητικά και αργότερα στα αλγοριθμικά συστήματα, περιγράφοντας την ανάγκη να υπάρχει πάντα ένας άνθρωπος μέσα στη διαδικασία λήψης αποφάσεων. «Η μία πλευρά είναι η ανάγκη του να υπάρχει ο άνθρωπος και η δεύτερη πλευρά είναι τι συμβαίνει στον άνθρωπο όταν γίνεται μέρος αυτής της λούπας. Γιατί δεν γίνεται χωρίς κόστος αυτό το πράγμα» μας εξηγεί ο Πρόδρομος Τσιαβός.

Οι αρχιτέκτονες της έκθεσης, Λουκάς Μπάκας και Παναγιώτης Χατζηγρηγορίου, αντιμετώπισαν το Onassis Ready σαν έναν ζωντανό οργανισμό που αλλάζει συνεχώς μορφή. «Η έκθεση οργανώθηκε γύρω από αυτά τα μαύρα κουτιά μέσα στα οποία τοποθετούνται τα έργα που είναι ολοκληρωμένα, ενώ στα κενά ενδιάμεσα πλέουν τα seeds, έργα εν εξελίξει.(…) Τα μαύρα διαχωριστικά που σχηματίζουν τους χώρους, δεν σχεδιάστηκαν ως προσωρινά σκηνικά. Δημιουργήθηκαν έτσι ώστε να επαναχρησιμοποιούνται και να μεταβάλλονται ανάλογα με τις ανάγκες των επόμενων projects και residencies», μας εξηγούν.

Η λογική του εργαστηρίου παραμένει παντού παρούσα. Κινούμαστε ανάμεσα σε «μαύρα κουτιά», ανοιχτές ζώνες, ημιφωτισμένους διαδρόμους και μικρά περάσματα που δημιουργούν την αίσθηση ότι η έκθεση συνεχώς επεκτείνεται και ξανασχηματίζεται μπροστά μας. Στόχος: να εμβυθιστούμε στην εμπειρία.

Και έτσι ξεκινάμε την περιήγηση στα έργα, σαν άνθρωποι κι εμείς μέσα στη λούπα. Ο χώρος είναι υποφωτισμένος και οι ήχοι από διάφορα έργα δημιουργούν ένα περιπεπλεγμένο ηχοτοπίο.

Τα έργα που μας τράβηξαν βαθιά στο “Human in the Loop”

Ένα από τα πιο εντυπωσιακά έργα της έκθεσης είναι το “The Deer of Nine Colors” του Andrew Thomas Huang, τον οποίο συναντήσαμε στην ξενάγηση και μας εξήγησε το κόνσεπτ πίσω από αυτή την υβριδική εγκατάσταση – κάτι ανάμεσα σε video art, γλυπτική και sci-fi μύθο. O Αμερικανο-ταϊλανδός καλλιτέχνης και σκηνοθέτης είναι γνωστός για τα έντονα οπτικά, σχεδόν υπνωτιστικά έργα του και έχει συνεργαστεί με καλλιτέχνες όπως η Björk και η FKA twigs. Στον χώρο της έκθεσης μας εξηγεί ότι το έργο του πατά πάνω σε μια βουδιστική ιστορία Jataka, με αφηγήσεις για προηγούμενες ζωές του Βούδα, την οποία μεταφέρει σε ένα σχεδόν μετα-ανθρώπινο, ονειρικό σύμπαν.

Στο κέντρο του έργου βρίσκεται μια γυναίκα από την Ταϊλάνδη που ανακαλύπτει πως σε προηγούμενη ζωή υπήρξε ελάφι. Καθώς ψάχνει το «αληθινό» της όνομα, η αναζήτηση μετατρέπεται σε πράξη αυτογνωσίας και απελευθέρωσης. Το έργο χρησιμοποιεί διακριτικά στοιχεία AI, χωρίς να τα κάνει επίδειξη τεχνολογίας. Η τεχνητή νοημοσύνη λειτουργεί περισσότερο σαν ατμόσφαιρα και εργαλείο μεταμόρφωσης της εικόνας.

Η εγκατάσταση συνδυάζει μυθολογία, queer futurism, οικολογική αγωνία και την ιδέα της μετενσάρκωσης. Το ελάφι γίνεται σύμβολο μνήμης, εξαφάνισης και ταυτότητας μέσα σε έναν κόσμο που μοιάζει ολοένα πιο διαμεσολαβημένος από οθόνες και τεχνολογία. Στη μέση της αίθουσας στέκει το κεφάλι ενός ελαφιού, που είναι μαριονέτα! O καλλιτέχνης βάζει μέσα της τα χέρια του και την μετακινεί, λέγοντάς μας ότι ο ίδιος ξεκίνησε ως χειριστής μαριονέτας. Μάλιστα, αποκαλεί το 24λεπτο sci-fi video art έργο του με τις λέξεις: «χειροποίητο ψηφιακό». Το συγκεκριμένο πρότζεκτ έκανε πρεμιέρα στην Thailand Biennale στο Πουκέτ το 2025 και στη συνέχεια παρουσιάστηκε στη Νέα Υόρκη, στο Onassis ONX.

Το έργο “Golden Key” των Marc Da Costa και Matthew Niederhauser λειτουργεί σαν ένα παραμύθι που δεν τελειώνει ποτέ. Βασισμένο σε συλλογές ευρωπαϊκών μύθων του περασμένου αιώνα, το έργο χρησιμοποιεί generative AI για να δημιουργεί ασταμάτητα νέες αφηγήσεις και εικόνες. «Δεν είναι βίντεο. Αυτό που βλέπετε είναι ένας αλγόριθμος που εκτελείται διαρκώς και μια ιστορία που δεν τελειώνει ποτέ». Εισάγοντας μια δική σου φράση στο σύστημα, η ιστορία “παίζεται” αλλιώς.

Στο έργο “Kiss/Crash” του Adam Cole ο καλλιτέχνης μάς εξηγεί ότι μετατρέπει συγκρούσεις αυτοκινήτων σε φιλιά. Το έργο περιστρέφεται γύρω από την εικόνα του κινηματογραφικού φιλιού, μόνο που εδώ το φιλί αποδομείται και μετατρέπεται σε κάτι αμήχανο, σχεδόν απειλητικό. Στο κεντρικό βίντεο, ένα τροχαίο δυστύχημα μετασχηματίζεται εμμονικά σε ρομαντικό φιλί, σαν η ίδια η AI να αδυνατεί να ξεχωρίσει την τρυφερότητα από τη σύγκρουση. Σε άλλο μέρος της εγκατάστασης, ο καλλιτέχνης φιλά τον ίδιο του τον εαυτό, δημιουργώντας μια εικόνα ναρκισσισμού, μοναξιάς και ψηφιακής αυτο-αναπαραγωγής.

Το πιο ενδιαφέρον στοιχείο είναι το διαδραστικό κομμάτι της εγκατάστασης: οι θεατές πατούν ένα πεντάλ και επιταχύνουν ένα τηλεοπτικό φιλί, συμμετέχοντας οι ίδιοι στη μηχανή παραγωγής επιθυμίας. Η δράση γίνεται τόσο επιθετικά γρήγορη, που αντιλαμβάνεσαι την επίδραση του καταιγισμού των εικόνων που δεχόμαστε στη σύγχρονη εποχή. Ο Cole τοποθετεί την AI μέσα στη συνέχεια των τεχνολογιών που ιστορικά κατασκεύαζαν φαντασιώσεις και ομογενοποιούσαν το τι θεωρείται ελκυστικό, αποκαλύπτοντας πώς οι αλγόριθμοι μπορούν να παραμορφώσουν ακόμη και τις πιο προσωπικές εμπειρίες.

Αυτό φαίνεται έντονα και στο “Cutlery Rain Maker” του Gregor Kuschmirz. Ένας τεράστιος μηχανισμός με μαγνήτες σηκώνει και αφήνει να πέσουν ασταμάτητα μαχαιροπίρουνα πάνω από ένα άδειο οικογενειακό τραπέζι. Ο ήχος γεμίζει τον χώρο σαν τελετουργικό. Ο καλλιτέχνης μας λέει ότι εργαζόταν πάνω στην ιδέα για δύο ολόκληρα χρόνια. Το τραπέζι μένει εκεί, στρωμένο και έρημο, σαν ανάμνηση μιας οικογενειακής ζωής που εξαφανίστηκε. Και ο θόρυβος από τα σπασίματα μας ακολουθεί σε όλη τη διαδρομή μας στον χώρο.

Σε άλλο σημείο της έκθεσης,  ο Ali Santana, με το “IKHET”, δημιουργεί ένα ηχητικό και φωτιστικό περιβάλλον βασισμένο σε field recordings της Νέας Υόρκης. Σε ένα μικρό δωμάτιο, καθόμαστε σε έναν δονούμενο καναπέ, φοράμε τρισδιάστατα γυαλιά, και βυθιζόμαστε σε μια εμπειρία που θυμίζει ταυτόχρονα club culture, installation και τελετουργία. «Η Πυραμίδα του Φωτός έχει ως στόχο να μας βάλει σε μια κατάσταση τρανς με την οποία θα πάμε σε έναν άλλο κόσμο».

Τα έργα του ONX Seeds είναι ίσως τα πιο άμεσα και πολιτικά της έκθεσης.

Ο Γιάννης Κρανιδιώτης, στο “Photosynthesis of Absence: Feed the Algorithm or Feed Life”, μετατρέπει τα κινητά των θεατών σε πηγή ενέργειας για ένα φυτό. Όσο περισσότερες συσκευές αφήνονται να φορτίζουν, τόσο περισσότερο «τρέφεται» το installation. Το δίλημμα είναι απλό και αφοπλιστικό: δίνουμε ενέργεια στο οικοσύστημα ή στον αλγόριθμο;

Ο Διονύσιος, στο “ALTAR 1”, στήνει έναν ολόχρυσο αλγοριθμικό βωμό. Ένας αυτόματος πωλητής ζητά tokens-κέρματα και επιστρέφει «ιερά λείψανα» σαν σύγχρονη μηχανή χρησμών. Εισάγεις τα tokens όπως σε οποιοδήποτε σύστημα τεχνητής νοημοσύνης. Για να λειτουργήσει πρέπει να βάλεις κάποιο token και μετά παίρνεις το λείψανο της επιλογής σου! Η AI παρουσιάζεται σαν μια νέα μορφή πίστης, όπου κάθε απάντηση απαιτεί αντάλλαγμα, κάθε επιθυμία περνά μέσα από μηχανές και κάθε εμπειρία μετατρέπεται σε input και output.

Ο Γιώργος Παπαφίγκος παρουσιάζει μαλακά πλάσματα που μοιάζουν ταυτόχρονα με μέδουσες και χειροβομβίδες. Οι αισθητήρες αντιλαμβάνονται την παρουσία των επισκεπτών και τα γλυπτά αρχίζουν να «αναπνέουν», φουσκώνοντας – ξεφουσκώνοντας. «Μια ψυχολογική κατάσταση όπου περιμένουμε να συμβεί κάτι αλλά τίποτα δεν συμβαίνει», μας λέει ο ίδιος για το έργο του.

Η φράση δίνει αμέσως στο έργο μια υπόγεια ένταση. Τα γλυπτά μοιάζουν διαρκώς έτοιμα να αντιδράσουν, να εκραγούν ή να επιτεθούν, αλλά παραμένουν μετέωρα μέσα σε μια παρατεταμένη αναμονή. Το έργο λειτουργεί τελικά σαν ένα περιβάλλον νευρικής αναμονής. Ένας χώρος όπου τα αντικείμενα μοιάζουν έτοιμα να αποκτήσουν συναίσθημα ή βία, ενώ ο θεατής βρίσκεται παγιδευμένος ανάμεσα στην περιέργεια και την αμηχανία.

Άλλο ένα έργο που σε κάνει να σταθείς είναι το [OP]erator – Playfool των Daniel Coppen και Saki Maruyama. Δεκάδες Android κινητά συνδέονται γύρω από μία κεντρική συσκευή, το λεγόμενο “master device”. Αυτό το κεντρικό τηλέφωνο συντονίζει τη δραστηριότητα όλων των υπόλοιπων, όπως συμβαίνει στα πραγματικά δίκτυα bots που χρησιμοποιούνται για spam, ψεύτικα views, engagement ή χειραγώγηση περιεχομένου online.

Στην εγκατάσταση, οι επισκέπτες μπορούν προσωρινά να πάρουν τον έλεγχο του συστήματος, να πληκτρολογήσουν τη δική τους φράση. Μέσα από την αλληλεπίδραση ενεργοποιούν διαδικασίες, επηρεάζουν τη συμπεριφορά των συσκευών και ουσιαστικά «παίζουν» με τους ίδιους μηχανισμούς που σήμερα καθορίζουν την online ορατότητα.

Το ενδιαφέρον είναι ότι το έργο δεν προσομοιώνει απλώς το ίντερνετ, το υλοποιεί φυσικά στον χώρο. Τα κινητά γίνονται σώμα ενός αλγοριθμικού οργανισμού. Οι συσκευές ανταλλάσσουν δεδομένα, συγχρονίζονται και λειτουργούν σαν ένα συλλογικό σύστημα επιρροής. Έτσι, κάτι που συνήθως παραμένει αόρατο – οι μηχανισμοί πίσω από likes, trends, bots και amplification – αποκτά ξαφνικά υλική μορφή μπροστά στον θεατή.

Στην ξενάγηση τονίζεται επίσης ότι το έργο σχολιάζει την ψευδαίσθηση ελέγχου που έχουμε ως χρήστες. Για λίγα λεπτά ο επισκέπτης νιώθει πως ελέγχει το σύστημα, όμως στην πραγματικότητα βρίσκεται ήδη μέσα σε μια δομή σχεδιασμένη από αλγορίθμους, interfaces και κανόνες που προϋπάρχουν.

Και τέλος, ανάμεσα στα AI systems, τις immersive projections και τα kinetic installations, εμφανίζονται και έργα της συλλογής Onassis, όπως οι γλυπτικοί καναπέδες του Ανδρέα Αγγελιδάκη. Η παρουσία τους λειτουργεί σχεδόν σαν φυσική παύση μέσα στην έκθεση: σώματα που ξαπλώνουν, κάθονται, αγγίζουν, παραμένουν υλικά μέσα σε ένα περιβάλλον που μιλά διαρκώς για αλγορίθμους και ψηφιακές υποδομές. Δεν είναι τυχαίο ότι ο Πρόδρομος Τσιαβός μιλά παράλληλα για μια ανάγκη επιστροφής “στο πιο αργό, το μη αλγοριθμικό, το απτικό, το χειροποίητο, το αναλογικό”.

Τριγύρω βιβλία σε προσκαλούν να καθίσεις και να διαβάσεις αλά παλαιά!

Η τελευταία σκέψη μας στο “Human in the Loop”

Ανάμεσα στα έργα, τις performances και τις συζητήσεις που ανοίγουν μέσα στον χώρο, το “Human in the Loop” καταλήγει να θυμίζει κάτι ουσιαστικό: η τεχνολογία από μόνη της δεν παράγει πολιτισμό.

Χρειάζονται καλλιτέχνες με φαντασία και άνθρωποι πρόθυμοι να πάρουν ρίσκο. Χρειάζονται χώροι που αντέχουν τον πειραματισμό, την αβεβαιότητα και ακόμη και την αποτυχία. Χρειάζονται τεχνική γνώση, υποδομές, χρόνος, χρηματοδότηση και διεθνείς συνεργασίες που επιτρέπουν στις ιδέες να ξεφύγουν από το στάδιο της δοκιμής και να αποκτήσουν μορφή.

Το πιο ενδιαφέρον στο “Human in the Loop” βρίσκεται ακριβώς εκεί. Στο ότι δημιουργεί έναν χώρο όπου το μέλλον είναι κάτι που δοκιμάζεται μέσα από τον άνθρωπο. Κάτι που αμφισβητείται, μεταβάλλεται και αποκτά σχήμα μπροστά στα μάτια μας.