Αποξένωση, εγγύτητα και θάλασσα: η σχέση με τη φύση υπό αναγκαία αμφισβήτηση

Άρθρο από την Ηρώ Τσαρμποπούλου-Φωκιανού, υπεύθυνη εκστρατείας για τους ωκεανούς στο ελληνικό γραφείο της Greenpeace

Όσο ξεδιπλώνεται, τα οικοσυστήματα καταρρέουν, τα είδη εξαφανίζονται με τέτοια πρωτοφανή ταχύτητα που πλέον μιλάμε για την μαζική εξαφάνιση της Ανθρωπόκαινου, το κλίμα αλλάζει με τέτοιους ρυθμούς που ολόκληροι πληθυσμοί εκτοπίζονται αναγκαστικά, οι θερμοκρασίες γίνονται όλο και πιο αβιώτες, η επισφάλεια για το νερό και το φαγητό μάς χτυπούν την πόρτα. Τα τραγικά αυτά φαινόμενα που έχουν γίνει καθιερωμένο κομμάτι της ζωής μας οδηγούν στο περιβαλλοντικό άγχος (eco anxiety). Όχι μόνο γιατί οι απειλές για το μέλλον μας είναι προφανείς, αλλά, ίσως ακόμη περισσότερο, γιατί ως ζώσα ύλη αυτού του πλανήτη, με εκατομμύρια χρόνια παράλληλη και αλληλένδετη με τα άλλα είδη εξέλιξη στην πλάτη, η καταστροφή του σπιτιού μας- της Γης- “χτυπάει” μέσα μας.

Το πένθος για τον πλανήτη, τα φυτά και τα ζώα του δεν είναι μια μαθημένη συμπεριφορά- αντίθετα, είναι η οργανική φυσιολογική μας αντίδραση όταν καταφέρουμε να “ξεμάθουμε” την κατασκευασμένη αποξένωση από τα άλλα είδη που μαζί μας συνθέτουν την ζωή στον πλανήτη. Και αν αυτό δεν είναι αυταπόδεικτο από την ίδια την φύση- η οποία θεμελιώνεται στις πολύπλοκες σχέσεις μέσω της βιοποικιλότητας με τρόπο που κανένα είδος δεν είναι ανεξάρτητο από τα άλλα- αποδεικνύεται από τις συνέπειες της αποξένωσής μας. Η μοναξιά του είδους (species loneliness) αναφέρεται στην απώλεια της συλλογικής οικολογικής ταυτότητας που προκύπτει από τον σύγχρονο, αστικοποιημένο τρόπο ζωής. Η δομική αυτή συνθήκη, σε συνδυασμό με μια τάση ανθρώπινου εξαιρετισμού και ανθρωποκεντρικού τρόπου σκέψης, έχει οδηγήσει σε μια τραγική απομάγευση αλλά και έλλειψη αναγνώρισης των άλλων ειδών. Μια βόλτα στο πάρκο γίνεται μια παθητική διαδικασία αντί ένας τόπος συνάντησης με άλλα είδη. Η επαφή με τα ζώα συντροφιάς καθίσταται μονομερής σχέση, αντί για μια ευκαιρία για συν-βρίσκεστε και επικοινωνία. Ο σημερινός άνθρωπος καταφέρνει να νιώθει μόνος του μέσα σε ένα δάσος, ακόμη και αν περιβάλλεται από δεκάδες είδη φυτών, ζώων, εντόμων τα οποία θα μπορούσε να γνωρίζει, να κατανοεί, να παρατηρεί ενεργητικά, να θαυμάσει. Το έλλειμμα φύσης (nature deficit), η απώλεια επαφής με τη φύση, έχει καταγεγραμμένες συνέπειες στην σωματική και ψυχική υγεία, ακριβώς επειδή η ανθρώπινη ανάγκη το περιβάλλον δεν είναι νοητικό εγχείρημα, είναι φυσική εξέλιξη.

Αυτή η σχεσιακή έλλειψη δεν είναι η απώλεια ενός ρομαντικού ιδεατού. Είναι μια δομική, αφύσικη αποξένωση από τα άλλα πλάσματα με τα οποία τα κοινά μας υπερτερούν των διαφορών μας– διαφορές που σε κάθε περίπτωση είναι ποσότητας, όχι ποιότητας.

Τα ανθρώπινα μωρά ως 9 μηνών μπορούν να αναγνωρίσουν τα πρόσωπα των άλλων πρωτευόντων εξίσου ή και περισσότερο από ότι τα πρόσωπα των ανθρώπων. Η εξέλιξη άλλωστε έχει εξασφαλίσει ταύτιση 99% DNA μεταξύ ημών και μερικών πρωτευόντων, και άρα το ότι η εξειδίκευση στην επεξεργασία χαρακτηριστικών προσώπων είναι εξαρτώμενη από την κοινωνική εμπειρία δεν είναι παράδοξο.

Από την άλλη μεριά, συνεχώς επανεφευρίσκουμε τον τροχό, ανακαλύπτοντας με σοκ ότι τα άλλα είδη, και αυτά προϊόντα χιλιετιών εξέλιξης που θεμελιώνονται σε σχέσεις, προσαρμοστικότητα κ.ο.κ, επιδεικνύουν συμπεριφορές που θεωρούμε αποκλειστικά ανθρώπινες. Σήμερα ξέρουμε ότι τα πρωτεύοντα, αλλά και τα κοράκια, χρησιμοποιούν εργαλεία. Ξέρουμε ότι ζώα όπως οι όρκες και οι ελέφαντες οργανώνονται με βάσει τις συγγενικές σχέσεις και την κοινωνική μάθηση. Ότι πολλές φάλαινες εκφράζουν αλτρουιστικές συμπεριφορές τόσο προς άλλα είδη όσο και προς ανθρώπους. Στους φυσητήρες, χάρη και στην χρήση των συστημάτων ΑΙ, έχουμε καταφέρει να καταγράψουμε και εν μέρει να αποκωδικοποιήσουμε την δομή γλώσσας τους, η οποία υπάγεται σε κανόνες και νοήματα. Οι όρκες και οι μεγάπτερες φάλαινες αναπτύσσουν και εκφράζουν πολιτισμικές πρακτικές και απίστευτη συμπεριφορική διαφοροποίηση. Τα κητώδη σε αιχμαλωσία πέφτουν σε κατάθλιψη, αυτοκτονούν, και αναζητούν με κάθε μέσο την ελευθερία τους- το συμφέρον να ζήσουν καλύτερα, έννοια που έχει καθορίζει τη δικαιωματική προσέγγιση, είναι αδιαπραγμάτευτα αποδεδειγμένο.

Προσφάτως παρακολουθήσαμε στον Αμβρακικό ένα ρινοδέλφινο σε μια πρακτική requiem-post-mortem, μια ένδειξη θρήνου, με τη μητέρα να αρνείται να εγκαταλείψει το μωρό της μετά το θάνατό του. Η ίδια συμπεριφορά έχει παρατηρηθεί και στα μαυροδέλφινα, με μέλη της οικογένειας να μεταφέρουν τα νεκρά μωρά στο στόμα τους για μέρες ή εβδομάδες. Οι πένθιμες συμπεριφορές, οι συμπεριφορές χαράς, το άγχος, είναι όλα εκφράσεις της ίδιας γκάμας συναισθημάτων, κοινωνικών συμπεριφορών, επιθυμίας για ζωής που έχουμε και εμείς.

Γιατί έχουν σημασία αυτά; Γιατί επιμένουμε σε αυτά τα παραδείγματα, αν τα θεωρούμε τόσο αυτονόητα;

Γιατί χάνουμε- ή τέλος πάντων δεν κερδίζουμε κατά πολύ. Η προστασία του περιβάλλοντος, αν και καταλαμβάνει περισσότερο χώρο στη δημόσια σφαίρα από ποτέ, παρότι έχει πίσω της δεκαετίες αναμφίβολης επιστημονικής γνώσης, παρότι είναι καίρια, δεν είναι εκεί που θα έπρεπε. Ζούμε σε μια εποχή που βλέπουμε πισωγυρίσματα στις πολιτικές προστασίας του θαλάσσιου περιβάλλοντος, αμφισβήτηση της επιστήμης, υποβάθμιση του ρόλου του δικαίου, αναδίπλωση στον συντηρητισμό, τον αναχωρητισμό. Τα αίτια πολλαπλά, και μεταξύ τους η ιστορική μας αδυναμία να προσεγγίσουμε την προστασία του περιβάλλοντος με μια έναν τρόπο που να ανταποκρίνεται πραγματικά στην φύση. Μια ζωοκεντρική και οικοσυστημική προσέγγιση που έχει στο κέντρο της τα ζώα, τα ενδιαιτήματά τους, το δικαίωμά τους για μια ποιοτική ζωή. Νομοθεσίες για τη θάλασσα που δε βλέπουν τα άλλα είδη ως αριθμούς, αλλά ως πρόσωπα. Που δεν στοχεύουν στην επιβίωση των ειδών, αλλά στην εξασφάλιση μιας ποιοτικής ζωής για αυτά- τη διασφάλιση του δικαιώματός τους να υπάρχουν σε έναν καθαρό, ήσυχο, πλούσιο, υγιή ωκεανό. Που δεν βλέπουν τα θαλάσσια είδη ως νούμερα προς αποστασιοποιημένη διαχείριση, αλλά ως καίριο διακύβευμα για την υγεία του πλανήτη μας, της φυσικής του ιστορίας, του πολιτισμού του. Το να θυμόμαστε την θέση μας ως κομμάτι της φύσης – a part, not apart- , δίπλα στα άλλα είδη με τα οποία μοιραζόμαστε τόσα πολλά, το να “ξεμαθαίνουμε” τον ανθρώπινο εξαιρετισμό και να φέρνουμε στο προσκήνιο τις ανάγκες των άλλων ειδών όμοια με μια ανθρώπινη διεκδίκηση, είναι η στροφή που πρέπει να κάνουμε στο μέλλον των διεκδικήσεων μας. Η ουσιαστική ζωοκεντρική και οικοσυστημική προσέγγιση, που αντί να μειώνει τα άλλα είδη σε κάτι που δεν είναι, τα βλέπει για όλα όσα είναι, μπορεί να καθορίσει τον τρόπο που διεκδικούμε προστασία της θάλασσας, θαλάσσιες προστατευόμενες περιοχές, μέτρα προστασίας, ουσιαστική διαχείριση. Η εναλλακτική πάντως δεν φαίνεται καλή…

Το ελληνικό γραφείο της Greenpeace και το WWF Ελλάς ενώνουν τις δυνάμεις τους για την επίτευξη του στόχου 30Χ30 και τη διαφύλαξη και επέκταση των Θαλάσσιων Προστατευόμενων Περιοχών στην Ελλάδα. Μαζί με το Vouliwatch και την στήριξη 10 ακόμη οργανώσεων, έφτιαξαν το παρατηρητήριο We Sea You το πρώτο ψηφιακό εργαλείο για την θαλάσσια περιβαλλοντική πολιτική στην Ελλάδα, με στόχο να μαθαίνουμε, να διαβάζουμε, να ενημερωνόμαστε, να ενδιαφερόμαστε για τη θάλασσα και τη θέση της στην πολιτική ατζέντα.