Το δόγμα της καμένης γης: η τελευταία πράξη της Κατοχής

Τα ξημερώματα της 13ης Οκτωβρίου 1944, ενώ οι Γερμανοί ετοιμάζονταν να εγκαταλείψουν τον Πειραιά, ένα ειδικό απόσπασμα του Μηχανικού των SS μπήκε στο εργοστάσιο της Ηλεκτρικής στο Κερατσίνι με εντολή να το ανατινάξει. Δεν τα κατάφερε: εργάτες και μαχητές του ΕΛΑΣ αφόπλισαν τα εκρηκτικά, κι έτσι η Αθήνα ξύπνησε ελεύθερη – και με ρεύμα. Η Ηλεκτρική σώθηκε· τα περισσότερα όμως όχι. Φεύγοντας, οι Γερμανοί άφησαν πίσω τους μια χώρα μεθοδικά ρημαγμένη, εφαρμόζοντας ως την τελευταία ώρα το δόγμα της «καμένης γης».

ΜΕΡΟΣ Α΄ – Οι καταστροφές κατά την αποχώρηση από την Ελλάδα (Σεπτ. – Οκτ. 1944)

Πιεσμένοι από τη σοβιετική προέλαση στα Βαλκάνια και τον φόβο εγκλωβισμού, οι Γερμανοί εφάρμοσαν συστηματικά την τακτική της «καμένης γης»: να μη μείνει όρθια καμία υποδομή αξιοποιήσιμη από Συμμάχους ή ΕΛΑΣ. Την εντολή για την καταστροφή του Πειραιά την έδωσε προσωπικά ο Χέλμουτ Φέλμι (Hellmuth Felmy), διοικητής των γερμανικών δυνάμεων Νότιας Ελλάδας, χαρακτηρίζοντάς την «στρατιωτικά αναγκαία» – χαρακτηρισμός χωρίς επιχειρησιακό αντίκρισμα.

Αθήνα – Πειραιάς

Λιμάνι κατεστραμμένο κατά ~80%. Ανατινάχθηκαν αποθήκες, δεξαμενές καυσίμων, γερανοί, προβλήτες, σιλό σιτηρών, η δεξαμενή Βασιλειάδη, οι αποβάθρες του Αγίου Διονυσίου. Βυθίστηκαν επιτόπου γερμανικά ναρκαλιευτικά/τορπιλοβόλα και ανατινάχθηκαν σκόπιμα τα πλοία Rosandra (ιταλικό) και Brandenburg (γερμανικό). Καταστροφές και στη Shell (Δραπετσώνα/Πέραμα), στους πυλώνες ρεύματος, στο αεροδρόμιο Τατοΐου (ισοπεδώθηκε), στα καζάνια στο Ικόνιο.

Η μάχη της Ηλεκτρικής (Κερατσίνι, 12-13 Οκτ. 1944)

Ο Καπετάνιος του ΕΛΑΣ Νίκανδρος Κεπέσης (6ο Ανεξάρτητο Σύνταγμα ΕΛΑΣ Πειραιά) και ο διοικητής Σωτήρης Κυβέλλος οργάνωσαν την προστασία της Ηλεκτρικής. Το γερμανικό απόσπασμα ήταν ειδικό τμήμα ανατινάξεων του Μηχανικού των SS – 56 βαριά οπλισμένοι άνδρες, 4 μηχανοκίνητα πολυβόλα. Οι εργάτες αφόπλισαν τα εκρηκτικά στις γεννήτριες και μετά από μάχη οι Γερμανοί παραδόθηκαν. Έτσι Αθήνα και Πειραιάς είχαν ρεύμα την ημέρα της απελευθέρωσης.

Απολογισμός: 9 Γερμανοί νεκροί, 16 τραυματίες, ~20 αιχμάλωτοι· 11 νεκροί ΕΛΑΣίτες, 8 τραυματίες. Ανάμεσα σ’ αυτούς που εμπόδισαν την ανατίναξη ήταν και ο Βασίλης Βέγγος, πατέρας του Θανάση Βέγγου -εργάτης στην Ηλεκτρική, μαχητής του ΕΛΑΣ- και οι ποδοσφαιριστές του Ολυμπιακού Νίκος Γόδας και Ανδρέας Μουράτης.

Λαμία (18 Οκτ. 1944)

Το στρατόπεδο Τσαλτάκη (Παλιοί Στρατώνες) στέγαζε τις μεγάλες αποθήκες πυρομαχικών – εκεί γινόταν η μεταφόρτωση στα τρένα προς Στυλίδα. Οι Γερμανοί το καλωδίωσαν για ανατίναξη· άλλοι στόχοι η Ηλεκτρική (οδός Λεωνίδου) και το τηλεφωνικό κέντρο (οδός Αινιάνων). Την πόλη έσωσαν δύο άνθρωποι που έκοψαν τα καλώδια: ο Ιταλός αντιφασίστας αξιωματικός–αιχμάλωτος Ευγένιος Ντε Σιμόνε (ηλεκτρολόγος, που τον είχαν αναγκάσει να τα τοποθετήσει) και ο Αυστριακός σιδηροδρομικός Τζόζεφ Μπλέχινγκερ, σε συνεργασία με το ΕΛΑΝ Μαλιακού.

Λάρισα (23 Οκτ. 1944)

Φεύγοντας, ανατίναξαν τα υπόλοιπα τόξα της ήδη χτυπημένης γέφυρας του Πηνειού. Στον σιδηροδρομικό σταθμό, ειδικό τρένο ανατινάξεων κατέστρεψε εκατοντάδες κλειδιά, διακλαδώσεις, ράγες – μαζί με γέφυρες και τεχνικά έργα της γραμμής, αχρηστεύοντας τον σιδηρόδρομο για μήνες. Άλλοι ανατίναζαν πυρομαχικά στο Μεζούρλο και στο αεροδρόμιο.

Κέρκυρα (10 Οκτ. 1944)

Πριν περάσουν από τη Λευκίμμη στην Ήπειρο, προκάλεσαν μεγάλης κλίμακας καταστροφές σε λιμενικές και άλλες υποδομές (τα μουράγια) μιας πόλης ήδη μισοκατεστραμμένης από βομβαρδισμούς. Ο ΕΛΑΣ Κέρκυρας, με αντιφασίστες στρατιώτες της κατοχικής δύναμης και με πρωτοβουλία της Οργάνωσης ΚΚΕ Κέρκυρας, έσωσε μέρος των υποδομών.

Διώρυγα / Ισθμός Κορίνθου

Η καταστροφή της Διώρυγας ήταν προσχεδιασμένη και κλιμακωτή – όχι παράπλευρη ζημιά, αλλά μεθοδική φραγή του περάσματος. Το πρώτο δεκαήμερο του Οκτωβρίου 1944 (η καταστροφή του Ισθμού τοποθετείται συνήθως στις 10 Οκτωβρίου, με την εκκένωση της Πελοποννήσου) οι Γερμανοί προχώρησαν σε τέσσερα διαδοχικά χτυπήματα: πρώτα ανατίναξαν τη σιδηροδρομική γέφυρα· ύστερα γκρέμισαν μέσα στο κανάλι βαγόνια και ατμομηχανές για να το φράξουν· μετά την οδική γέφυρα· και τέλος τον προλιμένα. Ανατίναξαν και τα πρανή. Και οι δύο γέφυρες ήταν χαλύβδινες κατασκευές που είχαν στήσει οι ίδιοι μετά το 1941 – η οδική είχε άλλωστε ανατιναχθεί και από τους Βρετανούς το 1941, κατά τη γερμανική εισβολή. Το κανάλι έμεινε φραγμένο ώσπου ξανάνοιξε, με αμερικανική βοήθεια, τον Ιούλιο του 1948.

ΜΕΡΟΣ Β΄ – Η ίδια τακτική σε άλλες χώρες

Δεν ήταν ελληνική ιδιαιτερότητα· ήταν δόγμα της Βέρμαχτ σε κάθε υποχώρηση.

Ιταλία – Φλωρεντία, «Νύχτα των Γεφυρών» (3–4 Αυγ. 1944)

Οι αποχωρούντες Γερμανοί ανατίναξαν όλες τις γέφυρες του Άρνου εκτός από την Ponte Vecchio (ανάμεσά τους και την Ponte Santa Trìnita του Αμμανάτι). Σχεδόν ταυτόχρονα με την Ελλάδα.

Φινλανδία – Λαπωνία (1944)

Ο στρατηγός Λόταρ Ρεντούλιτς (Lothar Rendulic) διέταξε «καμένη γη» ως τιμωρία για την ανακωχή Φινλανδίας–ΕΣΣΔ· καταστροφή του Ροβανιέμι, εκατοντάδες γέφυρες/κτίρια/δρόμοι.

Νορβηγία – Φίνμαρκ, Επιχείρηση Nordlicht (Οκτ. 1944 – Ιαν. 1945)

Η 20ή Ορεινή Στρατιά έκαψε σχεδόν όλα τα κτίρια και τις βάρκες του Φίνμαρκ· κάηκαν ολόκληρες πόλεις (Κίρκενες)· καταστράφηκαν λιμάνια, γέφυρες, τηλεγραφικές γραμμές· βίαιος εκτοπισμός 50.000-75.000 κατοίκων.

Ολλανδία (τέλη 1944) και Γερμανία – Διάταγμα Νέρωνα (19 Μαρ. 1945)

Η ίδια λογική στραμμένη πια προς την ίδια τη Γερμανία: εντολή Χίτλερ να καταστραφεί κάθε υποδομή του Ράιχ. Νωρίτερα, στα τέλη 1944, εντολή «καμένης γης» και για την Ολλανδία. Είναι η «καμένη γη» στην ακραία της κατάληξη: τιμωρία ακόμη και του ίδιου του πληθυσμού.

ΕΣΣΔ – «καμένη γη» μεγάλης κλίμακας (1943–44)

Από το 1943, με τις μεγάλες υποχωρήσεις της Βέρμαχτ από τη Ρωσία, η verbrannte Erde έγινε χαρακτηριστική πρακτική στο ανατολικό μέτωπο.

ΜΕΡΟΣ Γ΄ – Η συνολική καταστροφή της χώρας: Έκθεση Δοξιάδη (1947)

Το μέγεθος της συνολικής καταστροφής δεν είναι εκτίμηση μεταγενέστερων ιστορικών· το κατέγραψε το ίδιο το ελληνικό κράτος αμέσως μετά τον πόλεμο, στην Έκθεση Δοξιάδη (1947).

Τα νούμερα μιλούν μόνα τους.

Ο σιδηρόδρομος είχε ουσιαστικά πάψει να υπάρχει: αχρηστεύτηκε το 75% της γραμμής Πειραιά–Πλατύ, το σύνολο των γραμμών Θεσσαλονίκης–Φλώρινας και Θεσσαλονίκης-Ειδομένης, το 23% της Θεσσαλονίκης-Αλεξανδρούπολης και το 97% του δικτύου ΣΠΑΠ· έπεσαν το 80% των σταθμών, το 40% των γεφυρών και το 35% των σηράγγων, ενώ από 7.708 τεμάχια τροχαίου υλικού απέμειναν μόλις 607. Στο οδικό δίκτυο καταγράφηκαν ζημιές σε 14.721 χιλιόμετρα και καταστράφηκαν γέφυρες συνολικού μήκους 15 χιλιομέτρων. Η ζημιά στα λιμάνια αποτιμήθηκε σε 4,7 εκατομμύρια δολάρια για τον Πειραιά, 1,3 για τον Βόλο, 1,2 για τη Θεσσαλονίκη – και 860.000 για τη Διώρυγα της Κορίνθου.

Οι τηλεπικοινωνίες είχαν αποκεφαλιστεί: κομμένες όλες οι εναέριες γραμμές, κατεστραμμένα τα υποβρύχια καλώδια, το 70% του εξοπλισμού μεταφερμένο στη Γερμανία – Ηράκλειο, Πρέβεζα, Άρτα, Κέρκυρα, Πάτρα και Θεσσαλονίκη έμειναν αποκομμένα. Γερμανοί και Βούλγαροι είχαν διαλύσει τα μεγάλα υδραυλικά και αρδευτικά έργα στους κάμπους Θεσσαλονίκης και Σερρών. Ο εμπορικός στόλος είχε χάσει 434 από τα 583 πλοία του -το 73% της χωρητικότητας- ενώ είχαν καταστραφεί 409.000 κτίρια, σχεδόν το ένα τέταρτο του προπολεμικού αποθέματος, και περίπου το 25% των δασών, με την Αττική να χάνει τα τρία τέταρτα.

Η συνολική αξίωση της χώρας ανήλθε σε 17,8 δισεκατομμύρια δολάρια του 1938. Η Ελλάδα έλαβε γύρω στα 300 εκατομμύρια το 1946.

Η χώρα που ρημάχτηκε ως την τελευταία μέρα έλαβε για όλα αυτά περίπου το 1% όσων διεκδίκησε. Και οι άνθρωποι που εμπόδισαν την καταστροφή -ο Βέγγος (ο πατέρας) απολύθηκε, ο γιος του στη Μακρόνησο, ο Κεπέσης 22 χρόνια σε φυλακές, ο Γόδας στο εκτελεστικό απόσπασμα του Λαζαρέτου- τιμωρήθηκαν από το ίδιο κράτος για το οποίο είχαν σώσει ό,τι σώθηκε. Όσο για τους εντολείς των ανατινάξεων; Ο Φέλμι καταδικάστηκε στη Δίκη των Ομήρων το 1948 – όχι για τις καταστροφές, αλλά για τις εκτελέσεις ομήρων· πήρε 15 χρόνια, που έγιναν 10, και βγήκε ελεύθερος το 1951.

ΠΗΓΕΣ

Hellmuth_Felmy, en.wikipedia.org

Ν. Κεπέσης, «Ο Δεκέμβρης του 1944», Σύγχρονη Εποχή 1979

18 Οκτωβρίου 1944: Η απελευθέρωση της Λαμίας από τη ναζιστική κατοχή, https://www.ilamia.gr/

Κωνσταντίνος Δοξιάδης, «Θυσίες της Ελλάδος: Αιτήματα και επανορθώσεις στον Β΄ Παγκόσμιο πόλεμο» (Υπουργείο Ανοικοδομήσεως, Αθήναι 1947· σώζεται στην Εθνική Βιβλιοθήκη).