ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΑ ΤΣΟΥΚΑΛΑ – ΣΤΑΘΑΚΗ: “Ο ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ ΣΗΜΕΡΑ ΚΑΤΑΣΤΡΕΦΕΙ ΤΟ ΠΡΟΪΟΝ ΠΟΥ ΠΟΥΛΑΕΙ”

«Ή θα βγάλω το CD τον Μάη/ να τ’ ακούνε στις κουζίνες της σεζόν». Οι στίχοι του Bloody Hawk που ανοίγουν το βιβλιαράκι προϊδεάζουν τον αναγνώστη ότι το περιεχόμενο της «Σεζόν» είναι ασυνήθιστο. Εδώ δεν υπάρχουν περιγραφές των συνθηκών- συνήθως άθλιων- που αντιμετωπίζει ένας εποχιακός εργαζόμενος στον τουριστικό κλάδο. Ούτε οι αναμενόμενες κι εύκολες καταδίκες του υπερτουρισμού.

Ως εργαζόμενη σε σεζόν και μέλος του Συνδικάτου Επισιτισμού Τουρισμού Αττικής, η Κωνσταντίνα αναλύει με οξυδέρκεια την ουσία της βιομηχανίας του τουρισμού, τις διάφορες εκφάνσεις της, χωρίς όμως να ξεχνάει και τον τουρίστα –επισκέπτη όπως τον περιγράφει- ο οποίος έχει καταντήσει ο αποδιοπομπαίος τράγος που ευθύνεται για τις συνέπειες του υπερτουρισμού.

Η Κωνσταντίνα ήταν φοιτήτρια της Νομικής όταν ξεκίνησε να δουλεύει σε ένα μπαρ στον τόπο καταγωγής της, τη Ζάκυνθο. Και μετά δούλεψε στη ρεσεψιόν ενός ξενοδοχείου στο νησί της και συνέχισε στο τμήμα κρατήσεων ενός μεγάλου ξενοδοχείου στο κέντρο της Αθήνας, κάνοντας το μεταπτυχιακό της στο Tourist Management στο Πανεπιστήμιο Πειραιώς.

«Συνειδητοποιήσα ότι είναι κάτι που μου αρέσει να το κάνω» εξηγεί μιλώντας στο NEWS 24/7.

«Μου αρέσει πάρα πολύ να κανονίζω τα πράγματα ώστε κάποιος άλλος να περάσει καλά. Ότι οργάνωσα κάτι που τον έκανε να νιώθει ικανοποιημένος. Και είναι αλήθεια ότι ο τουρισμός δίνει πολύ εύκολα αυτή την ευκαιρία. Αν σου αρέσει να κοινωνικοποιείσαι με τον άλλον άνθρωπο και να αντιλαμβάνεσαι λίγο τις ανάγκες του. Να έχετε μία αλληλεπίδραση τότε μπορεί να περνάει όντως καλά και να ανακαλύπτει ένα μέρος με τα δικά σου μάτια. Αλλά και το αυτό που είναι τόσο για μένα.

Ευτυχώς το ξενοδοχείο που δούλευα δεν είχε επισκέπτες μόνο πλούσιους οι οποίοι έμεναν πιο πολύ μέσα στο ξενοδοχείο. Είχε και κόσμο που ήθελε να ανακαλύψει το νησί, όχι μόνο να ακολουθήσει την τουριστική πεπατημένη αλλά να δει και το νησί λίγο όπως θα το έβλεπε ένας ντόπιος. Να μην το βλέπει μέσα από έναν τουριστικό οδηγό. Γιατί ο επισκέπτης το μόνο που επιθυμεί είναι να περάσει καλά τις διακοπές του, που είναι ίσως ο πιο πολύτιμός χρόνος μέσα σε μία χρονιά».

Και η ίδια η εργασία στο ξενοδοχείο πως σας φαινόταν;
Ήταν πολύ ενδιαφέρων ο τρόπος που λειτουργεί εσωτερικά ένα ξενοδοχείο. Γιατί οι τόσες πολλές δομές του, η αλληλεπίδραση με τα υπόλοιπα τμήματα, όπως μου θυμίζουν λίγο έναν δήμο, ένα μικρό χωριό που έχει τα αρνητικά του αλλά και τα θετικά του. Οπότε το να είσαι ένα τμήμα μιας κοινότητας ανθρώπων και να συνεισφέρεις και εσύ έτσι ώστε να είναι λειτουργική μου φαίνοταν πάντα πολύ ενδιαφέρον. Δηλαδή πώς μπορούμε να κάνουμε κάτι καλύτερα, πιο γρήγορα, πιο εξυπηρετικά για όλους.

Ήταν το πρώτο που με ενέπνευσε να ασχοληθώ και παραπάνω με τον τουρισμό. Γι’ αυτο το λόγο συνέχισα και προσπαθούσα να το εξελίξω με έναν τρόπο και πιο ακαδημαϊκό. Ετσι έκανα και το μεταπτυχιακό καθώς η νομική που τελείωσα ποτέ δεν με κέρδισε σαν κλάδος.

Στη ρεσεψιόν είχατε δυσάρεστες εμπειρίες;
Αναγκαστικά. Είναι αλήθεια ότι όταν κάποιος άνθρωπος θέλει να περάσει τις διακοπές του και έχει στο μυαλό του κάτι συγκεκριμένο ως εμπειρία ή αν προκύψουν προβλήματα κατά διάρκεια των διακοπών του εσύ πρέπει να τα διαχειριστεις όλα αυτά.

Μπορεί να έρθεις σε σύγκουση με τον ίδιο τον επισκέπτη ή με τους συναδέλφους σου. Μπορεί να δεχτείς και πάρα πολύ μεγάλη πίεση καθώς προσπαθείς να ισορροπήσεις τις επιθυμίες ενός ανθρώπου που έρχεται να κάνει διακοπές με την πολιτική του ξενοδοχείου ή με τα πράγματα που πραγματικά μπορεί να κάνει.

Οπότε αυτή η διαχείριση και η συνάντηση διαφορετικών επιθυμιών δεν είναι πάντα ούτε ευχάριστη, ούτε εύκολο να γίνει.

Από τους πολιτικούς μέχρι τους επιχειρηματίες όλοι αποκαλούν τον τουρισμό βαρειά βιομηχανία της χώρας. Ποια είναι η δίκη σας θέση;
Είναι αλήθεια. Απο τη μία συνεισφέρει κατά μεγάλο ποσοστό στο ΑΕΠ (13% το 2025). Από την άλλη απασχολούνται πάρα πολλοί εργαζόμενοι στον τουρισμό κάπου 900.000 με ένα εκατομμύριο. Όλοι αυτοί μπορούν να χαρακτηριστούν βομηχανικοί εργάτες, καθώς δουλεύουν σε αντίξοες συνθήκες με δύσκολα ωράρια και με δύσκολο αντικείμενο εργασίας από την καμαριέρα μέχρι τον συντηρητή, σε ένα ξενοδοχείο που δεν κλείνει ποτέ κατά τη διάρκεια της σεζόν. Αλλά και ενα μεγάλο κομμάτι που βρίσκεται στην πρώτη γραμμή αποτελείται από ανειδίκευτο προσωπικό.

Και η αμοιβή είναι αντίστοιχη της σκληρής εργασίας;
Δυστυχώς δεν αμείβονται καλά. Γι’ αυτό και τα τελευταία χρόνια υπάρχει ενα μεγάλο χάσμα ανάμεσα στην ζήτηση προσωπικού και στην διαθεσιμότητα. Η εργασία στη σεζόν δεν είναι ελκυστική πια, οι μισθοί είναι χαμηλοί, οι υπερωρίες είναι αδήλωτες και το ρεπό- αν υπάρχει -είναι υπό διαπραγμάτευση. Ακόμα, για έξι μήνες η ζωή σου μπαίνει σε παύση, τα εγκαταλείπεις όλα. Και καθώς οι περισσότεροι εργαζόμενοι στη σεζόν δεν έχουν δουλειά το χειμώνα, τους υπόλοιπους έξι μήνες είναι χωρίς μισθό και παίρνουν ενα τρίμηνο επίδομα γύρω στα 500- 600 ευρω. Έτσι κάθε χρόνο προσπαθούν να τα βολέψουν, μία δύσκολη εξίσωση.

Ως μέλος του Συνδικάτου ποιες ενέργειες μπορείτε να κάνετε;
Συμμετέχω στο συνδικάτο της Αθήνας. Εδώ έχουμε να αντιμετωπίσουμε πολλές απολύσεις συναδέλφων και από ξενοδοχεία, αλλά και από χώρους εστίασης. Συνήθως ο λόγος απόλυσης είναι επειδή διεκδικούν τα συνδικαλιστικά τους δικαιώματα. Συχνά χρειάζεται να επέμβουμε για να πληρώνονται σωστά οι συνάδελφοι και για να επαναπροσλαμβάνονται σε περίπτωση που απολύονται άδικα. Η αλληλεγγύη είναι το πιο σημαντικό που προσφέρει ο συνδικαλισμός.

Όμως είναι δύσκολο να υπάρξει συνδικαλισμός σε τουριστικές περιοχές που ο κόσμος πηγαίνει σε αυτές μόνο για να δουλέψει. Και συχνά ο κόσμος αυτός δεν έχει καμία σχέση με την περιοχή και είναι από άλλη πόλη της Ελλάδας, είτε είναι μετανάστης εκτός Ελλάδας και έρχεται ουσιαστικά μόνο για να εργαστεί εκεί. Και φυσικά όλος αυτός ο κόσμος μπορεί να αλλάξει προορισμό την επόμενη χρονιά.

Οπότε είναι τόσο ρευστό το εργασιακό υποκείμενο ώστε είναι πάρα πολύ δύσκολο να διαμορφωθεί ουσιαστικά κάποια κοινή αντίληψη για το τι μπορεί να γίνει και πως θα διεκδικήσει τα δικαιώματα του. Και είναι νομίζω πως είναι ένα από τα ζητήματα που αντιμετωπίζει και ο κλάδος γιατί αν ήταν δυνατόν με έναν τρόπο να ενταχθούν οι εργαζόμενοι σε πιο συλλογικές δομές θα μπορούσαν να διεκδικήσουν και μια καλύτερη εργασιακή συνθήκη. Αλλά δύσκολο να διεκδικήσεις αυτήν την συνθήκη όταν εναλλάσσεται τόσος κόσμος ο οποίος συμμετέχει στην παραγωγή.

Δεν είναι τρομακτικός ο τρόπος που η βιομηχανία του τουρισμού εξαπλώνεται καταστρέφοντας την φύση, ερημώνοντας νησιά και διώχνοντας τους κατοίκους από τις γειτονιές τους στην Αθήνα;
Προσπαθω να καταλάβω γιατί το προϊόν που πουλάει ο τουρισμός το καταστρέφει ουσιαστικά με τον τρόπο που το κάνει. Αναρωτιέμαι τι νόημα έχουν 50 νέες άδειες για ξενοδοχεία στη Μήλο. Πώς η Σαντορίνη και η Μύκονος δεν είναι πια νησια αλλά μετατράπηκαν σε πελώριες τουριστικές εγκαταστάσεις.

Θεωρώ οτι ο τουρισμός είναι ανάγκη. Καθένας από εμάς έχει ανάγκη να δει έναν άλλο τόπο, πως ζούνε οι άνθρωποι εκεί. Δεν θέλω να καταδικάζουμε τον τουρίστα αλλά να κοιτάξουμε με ποιον τρόπο το μέρος που επισκέπτεται μπορεί να τον δέχεται χωρίς να καταστραφεί η κοινότητα.

Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα αλλοίωσης της ταυτότητας ενός χώρου είναι μία περιοχή στη Ρόδο όπου οι δρόμοι έχουν ονόματα ευρωπαικών πόλεων και ο προορισμός αντιγράφει τον τρόπο διασκέδασης του τουρίστα στον οποίον απευθύνεται. Εκεί είναι γεμάτο βρετανικές παμπ με οθόνες να παιζουν ποδοσφαιρικούς αγώνες ή ποπ βιντεοκλιπ. Ενώ οι σερβιτόρες δεν μιλάνε καν ελληνικά αφού δεν είναι αναγκαίο.

Και η Αθήνα όπου σε σύντομο διάστημα ολόκληρες γειτονιές έγιναν τουριστικά «θερετρα»;
Η άλωση της Αθήνας δεν έγινε απο τα ξενοδοχεία αλλά από τίς εταιρείες που αγόραζαν ολόκληρα κτίρια και τα μετέτρεπαν σε Αirbnb. Το Κουκάκι εξαφανίστηκε, το Κολωνάκι το ιδιο ενώ τα λουκετάκια- σήμα κατατεθέν του Airbnb αυξάνονται με εφιαλτικό ρυθμό. Ενώ ακολουθούν τα μαγαζιά που τώρα αφορούν περισσότερο τον τουρίστα παρά τον κάτοικο. Μου έκανε εντύπωση η μάχη της Νέας Υόρκης ενάντια στο Airbnb που προσφέρει μία λύση. Αν θες να εχεις Airbnb πρέπει να μένεις και ο ίδιος μέσα. Όπως ξεκίνησε δηλαδή η πλατφόρμα. Να μπορεί κάποιος να βγάζει ένα μικρό εισόδημα χωρίς να καταστρεφει την πόλη.

Ποιοί τουρίστες επισκέπτονται την Αθήνα;
Πολλά είναι τα είδη των τουριστών. Άλλοι έρχονται για τα αξιοθέατα, άλλοι με το πακέτο greek tour το προϊόν που στήνει ο τουριστικός πράκτορας για να ζήσει ο τουρίστας την ελληνική εμπειρία. Δηλαδή Ακρόπολη, ταβέρνα και δυό σουβενίρ. Δεν ξέρω ποιος φταίει γι’ αυτήν την εικόνα: ο πράκτορας που διαμορφώνει την επιθυμία, ο επισκέπτης που έχει δει στα social media το τρίπτυχο αρχαία, μουσακάς, συρτάκι, πάντως κάπως έτσι βιώνουν την πόλη.

Για παράδειγμα, αν κάνουμε μια βόλτα στην Πλάκα, σήμερα, ο κόσμος που συρρέει, το κάνει πραγματικά για να δει τα συγκεκριμένα αρχαία, να φάει σε συγκεκριμένες ταβέρνες, να βγάλει συγκεκριμένες φωτογραφίες. Δυστυχώς, ο πυρήνας όλων αυτών είναι, ας πούμε, η κλασική, με έναν τρόπο η παραδοσιακή εικόνα της Ελλάδας, που είναι το φαγητό, ο Παρθενώνας, ο αρχαίος ελληνικός πολιτισμός κτλ. Σαν προϊόν, παραμένει αναλοίωτο. Μπορεί να εκσυγχρονίζεται σε κάποιες εκφάνσεις του, αλλά πάντα υπάρχει. Είμαστε κάπως καταδικασμένοι.

Εκεί που θεωρώ ότι υπάρχει μεγάλη διαφορά σε σχέση με το παρελθόν, είναι ότι παλιότερα, αν όχι στην Αθήνα, σε άλλες περιοχές της Ελλάδας, μπορούσε να βιώσει ο τουρίστας την αυθεντική εμπειρία. Δηλαδή να νιώθεις ότι ο άνθρωπος που σε υποδέχεται είναι όντως φιλόξενος και θέλει να σου δώσει το κάτι παραπάνω, να συμβουλέψει, να μιλήσει, να σε κάνει να δεις το πως πραγματικά ζει.

Ποιο είναι το μέλλον του τουρισμού, τα resort που είδαμε στο White Lotus;
Το θέμα είναι πώς τα resort προσπαθούν να δομήσουν ουσιαστικά την εξωτερική τους λειτουργία για να προσφέρουν την εμπειρία στους επισκέπτες χωρίς αυτές τις να βγαίνουν έξω από αυτά. Υπάρχουν επισκέπτες, ειδικά όσοι πληρώνουν πολλά χρήματα, που θέλουν τα πάντα να είναι αυθεντικά, αλλά ασφαλή. Αυθεντικά, αλλά σε κουτάκια. Nα μην χρειαστεί να νιώσει ότι παίρνει κάποιο ρίσκο για παράδειγμα πηγαίνοντας να ζυμώσει μια παραδοσιακή πίτα με μια κυρία από την περιοχή. Οπότε υπάρχει αυτός ο τουρίστας του White Lotus που θέλει να ζήσει όλη αυτή την εμπειρία που έχει να προσφέρει το resort αλλά θέλει να την βιώσει έναν τρόπο στον ασφαλή του χώρο.

Έτσι κάποια ξενοδοχεία προσπαθούν να εγκολπώσουν την αυθεντική εμπειρία της περιοχής μέσα σε αυτό, είτε επιτυχημένα είτε αποτυχημένα. Να δημιουργήσουν μια φούσκα γύρω από τον επισκέπτη. Και αφού το έχουν αντιληφθεί και τα ξενοδοχεία και οι πράκτορες αντίστοιχα, όλα πηγαίνουν στον επισκέπτη με τέτοιον τρόπο ώστε να μην χρειάζεται να πάει στο χωριό δίπλα που θα έπινε καφέ σε έναν καφενέ παλιότερα και μπορεί να μίλαγε και με την κυρία και να του δείχνει πως γίνεται τελικά η πίτα.

Έτσι η συμμετοχή του άλλου στην παραγωγή της εμπειρίας του, έχει γίνει πραγματικά ένα προϊόν που πουλιέται. Και αυτό θα συνεχίζει να αυξάνεται ραγδαία.

Τώρα στο υπόλοιπο κομμάτι του τουρισμού το πιο μαζικό πρέπει κάπως ο κάθε προορισμός να αποφασίσει για τον εαυτό του κατά πόσο θα είναι στο έλεος του υπερτουρισμού. Να αποφασίσει κατά πόσο μπορούν να ξαναδομηθούν οι κοινωνίες που βρίσκονται εκεί πέρα.

Δηλαδή;
Για παράδειγμα, δεν μπορεί στη Σαντορίνη να μην υπάρχει σπίτι να νοικιάσει ένας δάσκαλος μέσα στο χειμώνα. Γιατί τα σπίτια δεν νοικιάζονται πια. Αυτό σημαίνει ότι υπάρχει ένα πρόβλημα τόσο μεγάλο στον προορισμό και τόσο βαθύ που δεν μπορεί να το λύσει ένας ξενοδόχος επειδή δεν θα κάνει αίτηση για νέο ξενοδοχείο.

Μόνο μία κυβέρνηση μπορεί να το λύσει. Καθώς δεν γίνεται να υπάρχουν περιοχές της Ελλάδας οι οποίες έχουν τόσο μεγάλο πρόβλημα κοινωνικής αναπαραγωγής τους και συνεχίζουν ουσιαστικά να επιδιώκουν να προσελκύουν κι άλλους τουρίστες. Πρέπει να μπει ένα όριο στη τουριστικοποίηση αυτών των περιοχών και να δοθούν και βήματα και πρωτοβουλίες στον κόσμο που δεν θέλει να ασχοληθεί με τον τουρισμό γιατί υπάρχουν και αυτοί ακόμα σε αυτούς τους προορισμούς και κάπως αυτοί οι άνθρωποι πρέπει να στηριχτούν και να συνεχίζουν να ζουν στον τόπο τους.

Αυτό είναι λίγο ευχολόγιο βέβαια. Αλλιώς όμως θα μιλάμε μετά για ερημωμένα νησιά που λειτουργούν μόνο τις μέρες που έχουν τουρίστες και τον χειμώνα δεν υπάρχουν στο χάρτη. Το οποίο δεν είναι κάποιο τρομακτικό σενάριο. Είναι η πραγματικότητα.

Τελικά μπορεί οι περισσότεροι βαυκαλιζόμαστε ότι είμαστε ταξιδιώτες όχι τουρίστες. Αλλά στην ουσία τουρίστες είμαστε όλοι.
Πραγματικά. Είναι αλήθεια ότι η έννοια του ταξιδιώτη με την έννοια του τουρίστα για μένα κακώς διαφοροποιούνται τόσο πολύ και προσπαθούμε να βγάλουμε κακό τον τουρίστα και καλό τον ταξιδιώτη. Είναι λίγο μια ηθικολογία για να κάνει να αισθανόμαστε καλά όταν πηγαίνουμε ένα ταξίδι.

Εγώ παραδέχομαι στον εαυτό μου ότι ναι υπάρχω και ως τουρίστρια αναγκαστικά. Όταν επισκέπτομαι μια ξένη πόλη και δεν έχω πάει για σπουδές ή για εργασία για παραδείγμα, είμαι τουρίστρια. Εκεί που ίσως έχει έχει ενδιαφέρον μια διαφοροποίηση είναι στο με ποιον τρόπο επισκέπτεσαι αυτή την περιοχή. Δηλαδή αν το κάνεις μέσω κάποιου οργανωμένου πακέτου ως προϊόντος, ή επισκέπτεσαι το μέρος με τους δικούς σου όρους. Τώρα με το ίντερνετ στη ζωή μας είναι πολύ πιο εύκολο να ψάξεις να βρεις, να συλλέξεις όλη αυτή η πληροφορία.

Έτσι μπορείς να γίνεις όχι ταξιδιώτης αλλά ένας τουρίστας που να μπορεί να ζήσει μια πιο αυθεντική εμπειρία της περιοχής.

Απλά αυτό χρειάζεται χρόνο, μια έρευνα και ένα ψάξιμο την οποία καταλαβαίνω ότι κάποιος μπορεί να μην θέλει να μπει στην διαδικασία να το κάνει. Και εκεί έρχεται ο ενδιάμεσος τρίτος ο ταξιδιωτικός πράκτορας που έχει φτιάξει το πακέτο ήδη για τον ενδιαφερόμενο επισκέπτη και το πουλάει ως τουριστικό προϊόν.