Φωτιές: Γιατί δεν φταίει μόνο η κλιματική αλλαγή – Τα κενά της ΕΕ

Ακόμα ένα καλοκαίρι, που η Ευρώπη είχε προετοιμαστεί για τις δασικές πυρκαγιές που την κατακαίνε και που τελικά άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους στις φλόγες, κάηκαν εκατομμύρια στρέμματα στη γηραιά ήπειρο και χάθηκαν περιουσίες που χτίστηκαν με κόπο.

Τι συμβαίνει και τελικά τα σχέδια της ΕΕ και το οπλοστάσιό της για τις πυρκαγιές δεν επαρκούν;

Τα στοιχεία του Ευρωπαϊκού Συστήματος Πληροφοριών για τις Δασικές Πυρκαγιές (EFFIS) αποτυπώνουν την τραγική εικόνα: έως τις 30 Ιουλίου 2026 είχαν ήδη γίνει στάχτη περισσότερα από 4,34 εκατομμύρια στρέμματα.

Οι 1.407 εστίες που καταγράφηκαν μέχρι εκείνη τη στιγμή απελευθέρωσαν στην ατμόσφαιρα περίπου 17,98 εκατομμύρια τόνους διοξειδίου του άνθρακα.

«Αυτές οι πυρκαγιές ξεπερνούν τις επιχειρησιακές μας δυνατότητες», ομολογεί στέλεχος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, περιγράφοντας μια κατάσταση όπου τα μέτωπα καλπάζουν ταχύτερα από την όποια δυνατότητα πρόσβασης και κατάσβεσης.

Τα τελευταία δύο χρόνια, όπως γράφει το Euronews, η ΕΕ προσπαθεί να συγκροτήσει μια ολοκληρωμένη και πιο σοβαρή στρατηγική: εξασφάλισε νέους πόρους, συγκρότησε νέο εναέριο στόλο, δημιούργησε έναν επιχειρησιακό κόμβο στην Κύπρο και, από τον Μάρτιο του 2026, υιοθέτησε μια νέα φιλοσοφία που θέτει την πρόληψη πάνω από την καταστολή. Αντέχουν όμως αυτά τα μέσα υπό το βάρος των φετινών πύρινων μετώπων;

Το οπλοστάσιο της ΕΕ για τις πυρκαγιές

Μηχανισμός Πολιτικής Προστασίας: Αποτελεί τον πυρήνα του συστήματος. Βασίζεται στην αλληλεγγύη των κρατών μελών, παρέχοντας τη δυνατότητα σε μια χώρα που δοκιμάζεται να ζητήσει συνδρομή. Η ενεργοποίησή του δεν γίνεται αυτόματα, αλλά απαιτεί επίσημο αίτημα από το κράτος που διαπιστώνει ότι οι εθνικές του δυνάμεις δεν επαρκούν.

Κέντρο Συντονισμού Ανταπόκρισης Εκτάκτων Αναγκών (ERCC): Εδρεύει στις Βρυξέλλες και λειτουργεί επί εικοσιτετραώρου βάσεως. Αναλαμβάνει να συντονίσει τις προσφορές σε αεροσκάφη, επίγειες δυνάμεις και εξοπλισμό, καλύπτοντας παράλληλα μέρος του κόστους μεταφοράς.

rescEU & Ευρωπαϊκή Δεξαμενή: Το rescEU συνιστά την κεντρική ευρωπαϊκή εφεδρεία σε αεροπλάνα και ελικόπτερα για τις περιπτώσεις που εξαντλούνται οι εθνικοί πόροι. Πλαισιώνεται από την Ευρωπαϊκή Δεξαμενή Πολιτικής Προστασίας, η οποία απαρτίζεται από μέσα που έχουν προδεσμεύσει τα ίδια τα κράτη μέλη.

Copernicus & EFFIS: Το δορυφορικό σύστημα Copernicus παρέχει σε πραγματικό χρόνο χάρτες των πληγεισών περιοχών και των υποδομών που απειλούνται. Παράλληλα, το EFFIS προσφέρει εκτιμήσεις κινδύνου με ορίζοντα δεκαημέρου και παρακολουθεί την εξέλιξη των μετώπων ανά τακτά χρονικά διαστήματα.

Νέες δομές (2026): Η δημιουργία του πυροσβεστικού σταθμού στην Κύπρο επιτρέπει την προληπτική στάθμευση έξι αεροσκαφών, ενώ μια ειδική ομάδα υποστήριξης ενισχύει το ERCC καθ’ όλη τη διάρκεια της θερινής περιόδου.

Για τη συνδρομή της τρέχουσας περιόδου, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έθεσε σε ετοιμότητα 22 πυροσβεστικά αεροπλάνα, 5 ελικόπτερα, 777 πυροσβέστες από 14 χώρες και 21 πιστοποιημένες ομάδες διασποράς σε 12 κράτη.

Γαλλία: Έλαβε 7 αεροπλάνα και 4 ελικόπτερα, αντλώντας πληρώματα και αεροσκάφη από Τσεχία, Κροατία, Γερμανία, Πορτογαλία, Σλοβακία, Σουηδία, Τουρκία και Καναδά.

Ισπανία: Ενισχύθηκε με 6 αεροπλάνα και 3 επίγειες ομάδες, με τη βοήθεια να καταφθάνει από την Ελλάδα, την Ιταλία, την Πορτογαλία, την Τουρκία και τον Καναδά.

Η Επίτροπος Χάτζα Λαμπίμπ παραδέχθηκε ότι ο μηχανισμός πιέζεται στα όριά του, υποστήριξε ωστόσο ότι στην πράξη αποδίδει.

Μια στρατηγική που μένει στα χαρτιά

Τον Μάρτιο, η Κομισιόν παρουσίασε μια πρόταση για την ολοκληρωμένη διαχείριση του κινδύνου, αντιμετωπίζοντας την πρόληψη, την ετοιμότητα, την καταστολή και την αποκατάσταση ως ένα ενιαίο σύνολο. Παραδέχθηκε έτσι ότι η Ευρώπη επί χρόνια αντιμετώπιζε τα συμπτώματα και όχι τα αίτια, ρίχνοντας το βάρος στην κατάσβεση ολοένα μεγαλύτερων πυρκαγιών αντί να προστατεύει την ύπαιθρο από τη συσσώρευση καύσιμης ύλης.

Ωστόσο, τέσσερις μήνες μετά, ελάχιστα έχουν αλλάξει σε θεσμικό επίπεδο. Η Επίτροπος Περιβάλλοντος Τζέσικα Ρόσβαλ ξεκαθάρισε στους υπουργούς Γεωργίας ότι δεν προβλέπονται νέες πρωτοβουλίες ή δεσμευτικές οδηγίες για τη διαχείριση των δασών.

Η σχετική σύσταση που εγκρίθηκε στα τέλη Ιουνίου δεν έχει υποχρεωτικό χαρακτήρα, καθώς η δασική πολιτική παραμένει στην αποκλειστική αρμοδιότητα των κρατών μελών. Μια συμπαγής ομάδα χωρών (με κύριους εκφραστές τη Σουηδία, τη Φινλανδία και τη Γαλλία) μπλοκάρει σταθερά την εκχώρηση αρμοδιοτήτων στις Βρυξέλλες — στάση που οδήγησε στο πάγωμα του Νόμου για την Αποκατάσταση της Φύσης και στην παραπομπή της νομοθεσίας για τη Δασική Επιτήρηση.

«Δεν φταίει μόνο η κλιματική αλλαγή»

Ο Αλεξάντερ Χελντ, ειδικός του Ευρωπαϊκού Ινστιτούτου Δασών με εικοσιπενταετή εμπειρία στο πεδίο, επισημαίνει ότι ο κίνδυνος εκδηλώνεται πλέον ταυτόχρονα σε ολόκληρη την ήπειρο — από την Ισλανδία και τη Γροιλανδία μέχρι τον Αρκτικό Κύκλο.

«Η κλιματική αλλαγή δημιουργεί τις συνθήκες, αλλά δεν είναι η μόνη υπεύθυνη. Η εγκατάλειψη της υπαίθρου, οι μονοκαλλιέργειες πεύκου και ευκάλυπτου και τα παραμελημένα δάση αυξάνουν δραματικά την ευφλεκτότητα του τοπίου. Είναι πολύ πιο εύκολο να αγοράζεις πυροσβεστικά μέσα παρά να επενδύεις στην πρόληψη και στη συμβίωση με τη φωτιά».

Ο Χελντ φέρνει ως θετικό παράδειγμα την Πορτογαλία, η οποία διοχετεύει το 50% του προϋπολογισμού της στη διαχείριση των δασικών εκτάσεων, και προτείνει για κάθε ευρώ που δαπανάται στην κατάσβεση να επενδύεται άλλο ένα στην ανθεκτικότητα των οικοσυστημάτων.

Είναι τελικά αρκετά αυτά τα μέτρα;

Η εκπρόσωπος της Επιτροπής, Άννα-Καΐσα Ίτκονεν, υπογραμμίζει ότι η Ευρώπη είναι η θερμότερη και ταχύτερα αστικοποιούμενη ήπειρος, θυμίζοντας ότι το 2025 κάηκαν περισσότερα από 10 εκατομμύρια στρέμματα. Η ίδια αναφέρθηκε στις πρωτοβουλίες που προετοιμάζονται για το 2027, καθώς και στους πόρους των Ταμείων Συνοχής για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή.

Παρ’ όλα αυτά, το σύστημα παραμένει ευάλωτο:

• Ο μόνιμος ιδιόκτητος στόλος του rescEU δεν θα είναι πλήρως επιχειρησιακός πριν από το 2030.
• Τα διαθέσιμα μέσα ανήκουν στα κράτη μέλη, τα οποία διστάζουν να τα παραχωρήσουν όταν αντιμετωπίζουν τα ίδια πύρινα μέτωπα.
• Η έλλειψη επιχειρησιακού συντονισμού, η γήρανση του προσωπικού και οι διπλωματικές κυρώσεις (που καθηλώνουν ελικόπτερα ρωσικής κατασκευής) περιορίζουν ακόμη περισσότερο τις δυνατότητες παρέμβασης.

Τα τεχνικά εργαλεία της ΕΕ είναι υπαρκτά, δοκιμασμένα και εξελίσσονται. Το κρίσιμο ερώτημα όμως παραμένει: θα μπορέσει η Ευρώπη να επενδύσει έγκαιρα στη θωράκιση της υπαίθρου ή θα συνεχίσει να κυνηγά τις φλόγες κάθε καλοκαίρι;