TΑ ΜΟΝΟΠΑΤΙΑ ΚΟΥΒΑΛΟΥΝ ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΤΗΣ ΥΠΑΙΘΡΟΥ – ΓΙΑΤΙ ΔΕΝ ΤΑ ΠΕΡΠΑΤΑΜΕ;

Πριν το αυτοκίνητο αλλάξει τον τρόπο μετακίνησης στην ελληνική ύπαιθρο, τα μονοπάτια ήταν οι αρτηρίες της καθημερινής ζωής. Οι ντόπιοι τα γνώριζαν “απ’ έξω”, αφού από εκεί πήγαιναν τα παιδιά στο σχολείο, οι αγρότες στα χωράφια και οι οικογένειες στις κοντινές πόλεις για να πουλήσουν την πραμάτεια τους.

Όταν, όμως, άρχισαν να φτιάχνονται οι δρόμοι και όλο και περισσότεροι άνθρωποι εγκατέλειπαν την επαρχία, τα περάσματα έπαψαν να χρησιμοποιούνται και τα αγριόχορτα σκέπασαν σταδιακά τα ίχνη τους.

Ο Φοίβος Τσαραβόπουλος διαμόρφωσε από παιδί μια ιδιαίτερη σχέση με αυτό το τοπίο, επηρεασμένος από τον πατέρα του, τον αρχαιολόγο Άρη Τσαραβόπουλο. Κοντά του έμαθε να παρατηρεί τη φύση και να “διαβάζει” στο έδαφος τα σημάδια του παρελθόντος.

Χρόνια αργότερα, αναζητώντας παλιούς δρόμους στα Κύθηρα, βρέθηκε μπροστά σε ξεχασμένα περάσματα που οδηγούσαν σε δυσπρόσιτες γωνιές του νησιού. Κατάλαβε πως, αν τα μονοπάτια χάνονταν οριστικά, θα έσβηνε μαζί τους και η ζωντανή ιστορία των ανθρώπων που βάδιζαν σε αυτά.

Έτσι, ίδρυσε το 2010 το Paths of Greece, για να διασώσει αυτή την κληρονομιά. Σήμερα, το έργο της ομάδας εκτείνεται σε περισσότερα από 2.000 χιλιόμετρα διαδρομών σε όλη τη χώρα, ενώ μέσα από τη Hike Greece οργανώνει πεζοπορικά ταξίδια, με ή χωρίς συνοδό, στα ελληνικά βουνά και νησιά.

Οι χάρτες δεν είναι πάντα αρκετοί

“Εμείς κατά βάση ψάχνουμε παλιά μονοπάτια για να τους δώσουμε μια δεύτερη ζωή“, λέει ο Τσαραβόπουλος. “Δεν θέλουμε να ξεχάσουμε ότι υπάρχουν και να πάμε να χαράξουμε καινούργια. Αυτά τα μονοπάτια κουβαλούν πολλές μνήμες“.

Η ομάδα επισκέπτεται καφενεία και σπίτια, αναζητώντας τους “ανθρώπους που θα μας ξεκλειδώνουν τα μονοπάτια”, εξηγεί ο ίδιος. Ένας από αυτούς ήταν ο κύριος Τζίμης στα Κύθηρα, ο οποίος τους οδήγησε σε ένα από τα σημαντικότερα παλιά περάσματα του νησιού, το οποίο δεν υπήρχε σε κανέναν χάρτη. Τα αγκάθια είχαν κλείσει το μονοπάτι και όλοι αναγκάστηκαν να περπατήσουν πάνω στην ξερολιθιά που το οριοθετούσε.

Ο κύριος Τζίμης, σχεδόν 80 ετών, ισορροπούσε πάνω στις πέτρες “σαν κατσίκι”, όπως θυμάται ο Τσαραβόπουλος. Κάποια στιγμή σταμάτησε και τους είπε: “Αυτήν εδώ την ξερολιθιά την είχε φτιάξει ο πατέρας μου. Ήταν από τα πιο συγκινητικά πράγματα που έχω ζήσει σε αυτές τις αναζητήσεις”, λέει.

“Δεν μπορείς να περάσεις απαθής από ένα μονοπάτι”

Για όποιον περνά από το ίδιο σημείο χωρίς να γνωρίζει την ιστορία της, η ξερολιθιά μπορεί να μοιάζει απλώς με μια σειρά από πέτρες. Το αν θα αντιληφθεί όσα κρύβονται πίσω της εξαρτάται από τον τρόπο με τον οποίο αναδεικνύεται το μονοπάτι.

Αν η πεζοπορία παρουσιαστεί μόνο ως αθλητική δραστηριότητα, είναι πολύ πιθανό να διασχίσει κάποιος μια περιοχή χωρίς να αισθανθεί τίποτα. “Αν προσπαθήσεις να αναδείξεις όλα τα σημεία ενδιαφέροντος, από το πιο ταπεινό ρετσινόλακο ή ασβεστοκάμινο μέχρι την πιο εντυπωσιακή βυζαντινή εκκλησία, τον αρχαίο ναό ή ακόμη και τον αρχαιολογικό χώρο, θα καταλάβεις τον κόπο των ανθρώπων που έζησαν σε έναν διαφορετικό πολιτισμό από σένα”.

“Δεν περπατάς με ρόδες. Κοπιάζεις και κατακτάς το μονοπάτι βήμα βήμα. Αυτό σε ευαισθητοποιεί”, συνεχίζει. Το βλέμμα προλαβαίνει να σταθεί στο μυρμήγκι που κουβαλά ένα ψίχουλο, στο μικρότερο λουλούδι στην άκρη του δρόμου και στις πεζούλες που κάποτε καλλιεργούσαν οι κάτοικοι. “Νομίζω ότι σε καλλιεργεί το μονοπάτι. Δεν μπορείς να περάσεις από αυτό και να μείνεις τελείως απαθής”.

Αυτή η παρατηρητικότητα φέρνει στην επιφάνεια όχι μόνο την ομορφιά, αλλά και τις πληγές του τοπίου. Στα “Μονοπάτια Αναγέννησης” της Πεντέλης, πάνω στα οποία δουλεύει το Paths of Greece μαζί με τη WWF Ελλάς και τον Δήμο Διονύσου, οι περιπατητές διασχίζουν περιοχές όπου εναλλάσσονται καμένες και εκτάσεις που δεν έχουν πληγεί από την πυρκαγιά. Στην πορεία, ειδικές πινακίδες εξηγούν πώς αναγεννάται το δάσος μετά τη φωτιά. “Χρησιμοποιούμε αυτή την αντίθεση ώστε ο κόσμος να συνειδητοποιήσει, έστω και με σοκ, το αποτέλεσμα μιας πυρκαγιάς”.

Μια χαμένη ευκαιρία

Από το φαράγγι της Σαμαριάς, που προσελκύει επισκέπτες από όλο τον κόσμο, μέχρι τα μονοπάτια που διασχίζουν βουνά και νησιά, η Ελλάδα διαθέτει διαδρομές για πολύ διαφορετικούς πεζοπόρους. “Δεν ταιριάζουν τα ίδια μονοπάτια σε όλους”, λέει ο Τσαραβόπουλος.

Κάποιοι αναζητούν απαιτητικές αναβάσεις και να “φλερτάρουν με πολύ υψηλές κορυφές”. Ο ίδιος προτιμά ένα μονοπάτι “σαν μπαλκόνι”, που κινείται περίπου στο ίδιο ύψος και του επιτρέπει να παρατηρεί το τοπίο από ψηλά, “σαν να βρίσκεται σε αεροπλάνο”. Άλλοι θέλουν λίγο απ’ όλα. Στα νησιά κάθε στροφή μπορεί να ανοίγει μια διαφορετική θέα προς τη θάλασσα.

Αυτή η ποικιλομορφία θα μπορούσε να φέρνει κόσμο στους προορισμούς και μετά το τέλος του καλοκαιριού, αλλά η χώρα χάνει ένα σημαντικό μέρος αυτής της ευκαιρίας.

Το Paths of Greece δέχθηκε αίτημα από ένα μικρό γκρουπ που ήθελε να περάσει τα Χριστούγεννα κάνοντας πεζοπορία στα Κύθηρα. Ο καιρός ήταν ήπιος και το νησί, μακριά από την πολυκοσμία του καλοκαιριού, έμοιαζε ιδανικό. Το πρόβλημα δεν ήταν τα μονοπάτια.  “Δεν είχαν πού να μείνουν. Δεν είχαν πού να φάνε. Ήταν κλειστά όλα“, λέει.

Ο πεζοπορικός τουρισμός μπορεί να στηρίξει την τοπική οικονομία τους μήνες που η κίνηση πέφτει. Ωστόσο, για να συμβεί αυτό, κάποιος πρέπει να ανοίξει πρώτος. “Είναι δύσκολο να πείσεις έναν ξενοδόχο να μείνει ανοιχτός σε περίπτωση που του έρθει μια κράτηση. Θέλει πρώτα να έρθει το αίτημα και μετά να αποφασίσει. Αλλά, αν είναι κλειστός, δεν θα του έρθει κράτηση. Είναι μια αλυσίδα”.

Το κατάλυμα είναι μόνο η μία πλευρά του προβλήματος. Σε αρκετούς προορισμούς, η χρήση των ΚΤΕΛ συχνά προϋποθέτει γνώση ελληνικών και τα τοπικά δρομολόγια είναι λιγοστά ή ανύπαρκτα. Ένας επισκέπτης καταλήγει έτσι να ξοδεύει μεγάλα ποσά σε ταξί ή να νοικιάζει αυτοκίνητο, μόνο και μόνο για να το αφήσει σταθμευμένο όσο περπατά.

“Πρέπει εμείς ως χώρα να είμαστε ανοιχτοί, να είμαστε έτοιμοι και θα έρθει η ζήτηση”, επιμένει ο Τσαραβόπουλος. “Αν περιμένουμε πρώτα να έρθει, δεν πρόκειται να γίνει”.

Οι Έλληνες άργησαν να πάρουν τα βουνά – και τα νησιά

Στη Γαλλία, η πλειονότητα των πεζοπόρων είναι Γάλλοι. Στην Ελλάδα συμβαίνει το αντίθετο. “Είμαστε μια πολύ τουριστική χώρα με μονοπάτια, αλλά η συντριπτική πλειονότητα όσων τα περπατούν είναι ξένοι”, λέει ο Τσαραβόπουλος.

Ο ίδιος συνδέει αυτή τη διαφορά με την αστυφιλία, αλλά και με μια παλιότερη αντίληψη που ήθελε το περπάτημα στην επαρχία να θυμίζει περισσότερο κόπωση παρά αναψυχή. “Οι Έλληνες ακόμη δεν περπατάμε σε τέτοιο βαθμό. Ο κόσμος τώρα, σιγά σιγά, αρχίζει να αναζητά πώς μπορεί να βγει από την πόλη και δεν θεωρεί πια ότι είναι ντροπή να πάει στην επαρχία για να περπατήσει ένα μονοπάτι”.

Την αισιοδοξία του ενισχύει το αυξανόμενο ενδιαφέρον ανθρώπων που γεννήθηκαν και μεγάλωσαν στις πόλεις. “Πώς θα πάω να περπατήσω εκεί; Πού βρίσκεται; Θα βρω χάρτη; Είναι καθαρό το μονοπάτι;”. Τέτοιες ερωτήσεις, λέει, ακούει όλο και συχνότερα. Η επιθυμία να βρεθούν στη φύση υπάρχει και αυτό που συχνά τους λείπει είναι η εξοικείωση που χρειάζεται για να ξεκινήσουν.

Η πρώτη εξόρμηση μπορεί να αρχίσει ακόμη και από ένα story ή ένα βίντεο στο TikTok. Ακόμη κι έτσι, η εμπειρία μπορεί να του δώσει έναν λόγο να επιστρέψει. “Η χαρά και η απόλαυση που θα πάρει θα τον κάνουν να θέλει να ξαναπάει. Στο τέλος, το μονοπάτι σε κατακτά, αντί να το κατακτήσεις εσύ“, καταλήγει.