Νέα τάξη πραγμάτων; Ο σώζων εαυτόν σωθήτω

Ο Κόφι Ανάν είχε μια αγαπημένη ατάκα για να αποστομώνει όσους επιχειρούσαν να υποστηρίξουν ότι ένας αυταρχικός ηγέτης θα μπορούσε να αποτελεί τη σωστή λύση για ένα αδύναμο ή ταραγμένο κράτος. «Αυτά τα λέει ο Johnnie Walker…», συνήθιζε να λέει, ανακαλώντας τον τρόπο με τον οποίο ο ίδιος και οι φίλοι του απαντούσαν στην Γκάνα, όταν μεγάλωνε, σε όποιον διατύπωνε έναν εξωφρενικό ισχυρισμό.

Πίστευε ότι τα αυταρχικά καθεστώτα είναι «χτισμένα στην άμμο»· ότι ο μόνος τρόπος για να ευδοκιμήσει ένα έθνος είναι η χρηστή διακυβέρνηση· και ότι απλώς πρέπει να συνεχίζεις να εργάζεσαι γι’ αυτήν.

Άκουσα τον αείμνηστο γενικό γραμματέα του ΟΗΕ να δίνει αυτή την ήπια «απάντηση Johnnie Walker» σε ένα ταξίδι στην Τανζανία πριν από 15 χρόνια. Ήταν μια εποχή κατά την οποία η μεταψυχροπολεμική τελεολογία της ελπίδας είχε εξαντλήσει τη δυναμική της. Κι όμως, ένα ελπιδοφόρο αεράκι δημοκρατίας φυσούσε σε μεγάλο μέρος του αναπτυσσόμενου κόσμου.

Πόσο αποκαρδιωμένος θα ήταν σήμερα ο Ανάν. Ο αυταρχισμός, βέβαια, βρίσκεται σε άνοδο στις μεγάλες δυνάμεις, όπως η Κίνα και η Ρωσία, εδώ και περισσότερο από μία δεκαετία, αλλά και στις «μεσαίες δυνάμεις», από την Τουρκία και τα κράτη του Κόλπου έως την Ινδία, και πιο πρόσφατα — και με ιδιαίτερη ταχύτητα — στην Ινδονησία.

Όμως, τώρα που η Αμερική αποφάσισε να αποσυρθεί από τον ρόλο της υπεράσπισης της δημοκρατίας, αρχίζει μια ευρύτερη ανοιξιάτικη εποχή για τους τυράννους.

Από τη Ζιμπάμπουε έως τη Μιανμάρ, οι αυταρχικές κυβερνήσεις που επιβάλλονται με τη βία μοιάζουν να έχουν αποθρασυνθεί, ώστε να κάνουν σχεδόν ό,τι θέλουν χωρίς να φοβούνται ούτε καν μια ρητορική επίπληξη.

Στην Τανζανία, οι αρχές μόλις ανέστειλαν την έκδοση μιας εφημερίδας επειδή τόλμησε να δημοσιεύσει πληροφορίες για πιθανές εντάσεις εντός της κυβέρνησης. Πριν από μία δεκαετία, μια τέτοια πράξη θα είχε προκαλέσει πιέσεις από τη Δύση. Πόσο απελευθερωτικό θα πρέπει να είναι για τους μη ανεκτικούς πολιτικούς να μπορούν να καταπνίγουν τα μέσα ενημέρωσης χωρίς κανέναν φόβο κυρώσεων…

Κάποιοι θα μπουν στον πειρασμό να αντιτείνουν ότι αυτό δεν είναι κάτι νέο: από πότε υπήρξε η Αμερική υπόδειγμα ενάρετης συμπεριφοράς; Άλλωστε, ανέκαθεν ενεργούσε με γνώμονα το ίδιον συμφέρον και ήταν υποκριτική — όπως υπήρξαν, διαχρονικά, όλες οι κυρίαρχες δυνάμεις.

Όταν ο πρωθυπουργός του Καναδά, Μαρκ Κάρνεϊ, καυτηρίασε τον Ιανουάριο την ιδέα της υπό αμερικανική ηγεσία «παγκόσμιας τάξης βασισμένης σε κανόνες» ως «ευχάριστη μυθοπλασία», η κριτική του βρήκε ιδιαίτερη απήχηση στον παγκόσμιο Νότο.

Πολλοί εκεί δυσανασχετούν εδώ και καιρό με τις ασυνέπειες της Δύσης. Το βασικό τεκμήριο της κατηγορίας: ο δικτάτορας του Ζαΐρ, Μομπούτου Σέσε Σέκο, κατά τον Ψυχρό Πόλεμο.

Ήταν βασιλιάς της κλεπτοκρατίας, όμως τόσο ο ίδιος όσο και άλλοι δεσπότες καλομάθαιναν από διαδοχικούς Αμερικανούς προέδρους ως πιόνια εναντίον της Σοβιετικής Ένωσης.

Ωστόσο, όσο εκτός μόδας κι αν είναι η υπεράσπιση του ιστορικού της Αμερικής στη διεθνή σκηνή, αυτή δεν είναι ολόκληρη η εικόνα.

Στις δεκαετίες μετά το 1945, υπήρξαν πολλές χώρες στις οποίες πολιορκούμενα κόμματα της αντιπολίτευσης και ειδησεογραφικά μέσα συνέχισαν να λειτουργούν χάρη στη στήριξη του αμερικανικού υπουργείου Εξωτερικών και των οργανισμών του. Στις αρχές της δεκαετίας του 1990, όταν ανταποκριτές της χρηματοδοτούμενης από την κυβέρνηση των ΗΠΑ “Voice of America”, ταξίδευαν στην Αγκόλα, ένα μονοκομματικό κράτος που άνοιγε προς τον κόσμο, αντιμετωπίζονταν ως θρύλοι. Tέτοια ήταν η επίδραση των εκπομπών τους.

Αλλά αυτά ανήκουν στο παρελθόν. Η Voice of America έκλεισε από την κυβέρνηση Τραμπ πέρυσι. Η προώθηση της δημοκρατίας έχει πάψει να αποτελεί προτεραιότητα των ΗΠΑ.

Όταν, τον περασμένο μήνα, σύμμαχοι του προέδρου της Ζιμπάμπουε Έμερσον Μνανγκάγκουα επέβαλαν νέο νόμο που παρατείνει τη θητεία του, κατά παράβαση του Συντάγματος, δεν ακούστηκε ούτε ψίθυρος διαμαρτυρίας από την Αμερική. Και άλλες δυτικές χώρες μοιάζουν να έχουν χάσει το θάρρος τους. Η Βρετανία και η Γαλλία εστιάζουν στην ελάφρυνση του χρέους της Ζιμπάμπουε, χωρίς να λένε τίποτα για την αρπαγή της εξουσίας.

Η δημοσιονομική εξοικονόμηση από αυτή την υποχώρηση και από μια ευρύτερη αποεπένδυση στην ήπια ισχύ είναι αμελητέα. Όμως ο αντίκτυπος στα κόμματα της αντιπολίτευσης είναι καταστροφικός. Επιπλέον, πρόκειται για κοντόφθαλμη πολιτική. Το Πεκίνο καλύπτει το κενό της ήπιας ισχύος.

Στη Ζιμπάμπουε, οι υποστηρικτές του Μνανγκάγκουα ζητούν να παραμείνει στην εξουσία ως de facto ισόβιος πρόεδρος. Μόλις προήγαγε 10 από αυτούς σε γερουσιαστές. Λέγεται ότι ενθαρρύνθηκε από την παλαιότερη, περιστασιακή αναφορά του Τραμπ πως ίσως επιδιώξει τρίτη θητεία. Και έτσι μια τυραννία ριζώνει.

Ορισμένοι μιλούν απελπισμένα — και ανακριβώς — για επιστροφή στον «νόμο της ζούγκλας». Όταν ο Ράντγιαρντ Κίπλινγκ, ο χρονικογράφος του βρετανικού ιμπεριαλισμού, επινόησε τη φράση ως τίτλο ποιήματος, τη χρησιμοποίησε ως κομπλιμέντο.

Εξυμνούσε τον τρόπο με τον οποίο συνεργάζονται οι λύκοι· ο δικός του νόμος της ζούγκλας αφορούσε την κοινότητα, όχι το χάος. «Γιατί η δύναμη της αγέλης είναι ο λύκος», έγραψε. «Και η δύναμη του λύκου είναι η αγέλη».

Ο Κάρνεϊ επικαλέστηκε εμμέσως αυτό το πνεύμα της «αγέλης» ως πηγή έμπνευσης, όταν μίλησε για την ανάγκη οι μεσαίες δυνάμεις να συνεργαστούν ώστε να διατηρήσουν ζωντανή την πολυμέρεια. Κάποιες φορές αυτό θα συμβεί.

Η ιδέα της πολυμερούς συνεργασίας περιορισμένου αριθμού χωρών — ad hoc συνασπισμοί για συγκεκριμένα ζητήματα — κερδίζει υποστηρικτές, όπως και η «ευέλικτη πολυμέρεια» (flexilateralism), ό,τι κι αν σημαίνει αυτό.

Όμως, συνολικά, το παγκόσμιο πνεύμα της εποχής είναι «ο σώζων εαυτόν σωθήτω» — ή, ναι, αυτό που συνήθως εννοούμε ως νόμος της ζούγκλας. Είναι μια αδυσώπητη εποχή, στην οποία μπορείς να επιδιώκεις τους στόχους σου χωρίς έλεος. Αξιωματούχοι του ΟΗΕ μιλούν απελπισμένοι για το ότι έως και 10 χώρες τροφοδοτούν τον πόλεμο στο Σουδάν, όλες με τη βεβαιότητα ότι θα μείνουν ατιμώρητες.

Οι υποστηρικτές της αποστασιοποιημένης προσέγγισης της Αμερικής μιλούν για μια πολυαναμενόμενη επιστροφή στον ρεαλισμό. Ο κόσμος έχει αλλάξει, λένε. Αυτό είναι αλήθεια. Όμως το τέλος του αμερικανικού ενδιαφέροντος για τη διάδοση των ιδανικών του Διαφωτισμού έχει υψηλό τίμημα.

Ο Ανάν θα ήξερε πώς να απαντήσει σε όποιον επιχειρούσε να υπερασπιστεί την κυρίαρχη κυνική αδιαφορία για τα πλεονεκτήματα της δημοκρατίας. Ήρεμα αλλά αποφασιστικά, θα γελοιοποιούσε την ιδέα, λέγοντας: «Αυτά τα λέει ο Johnnie Walker». Και, φυσικά, θα είχε δίκιο.