Αλτσχάιμερ: Μήπως οι μικρές δόσεις λίθιου το προλαμβάνουν;

Ένα μέταλλο που μέχρι σήμερα είναι γνωστό κυρίως στις μπαταρίες και την αντιμετώπιση της διπολικής διαταραχής ίσως κρύβει ένα απρόσμενο όφελος για τον εγκέφαλο. Νέα ερευνητικά δεδομένα δείχνουν ότι το λίθιο μπορεί να συμβάλλει στην προστασία από τη γνωστική έκπτωση και την άνοια, αν και οι επιστήμονες τονίζουν ότι χρειάζονται ακόμη αποδείξεις πριν προταθεί ως προληπτική θεραπεία. Η ιδέα ότι το λίθιο μπορεί να έχει προστατευτική δράση απέναντι στην άνοια κερδίζει πλέον έδαφος. Από τον επόμενο μήνα, το οροτικό λίθιο, μια μορφή άλατος του λιθίου, πρόκειται να δοκιμαστεί για πρώτη φορά σε ανθρώπους με πρώιμη νόσο Αλτσχάιμερ, σε κλινική μελέτη που θα πραγματοποιηθεί στο Πανεπιστήμιο Johns Hopkins του Μέριλαντ. Η νέα αυτή δοκιμή βασίζεται, μεταξύ άλλων, σε έρευνα που δημοσίευσε πέρυσι ο Μπρους Γιάνκερ από το Πανεπιστήμιο Χάρβαρντ και οι συνεργάτες του. Η μελέτη έδειξε ότι το οροτικό λίθιο ανέστρεψε την απώλεια μνήμης σε ποντίκια με χαρακτηριστικά παρόμοια με εκείνα της νόσου Αλτσχάιμερ, της συχνότερης αιτίας άνοιας.

Τα στοιχεία που συνδέουν το λίθιο με την υγεία του εγκεφάλου

Η ομάδα του Γιάνκερ διαπίστωσε επίσης ότι οι εγκέφαλοι ανθρώπων που είχαν πεθάνει από νόσο Αλτσχάιμερ παρουσίαζαν χαμηλότερα επίπεδα λιθίου σε σχέση με ανθρώπους που δεν είχαν εμφανίσει γνωστική εξασθένηση. Παράλληλα, μελέτη που πραγματοποιήθηκε σε περισσότερες από 2.000 κομητείες των Ηνωμένων Πολιτειών, υπό την καθοδήγηση του Χιόνγκ-Μου Σιν από το Πανεπιστήμιο Baylor στο Τέξας, έδειξε ότι περιοχές με χαμηλές συγκεντρώσεις φυσικού λιθίου στο πόσιμο νερό εμφάνιζαν υψηλότερα ποσοστά άνοιας σε σύγκριση με περιοχές όπου το νερό περιείχε περισσότερο λίθιο. Τα ευρήματα αυτά, ωστόσο, δεν αποδεικνύουν ότι η έλλειψη λιθίου προκαλεί άνοια. Μπορεί, όμως, να αποτελούν μια σημαντική ένδειξη που αξίζει περαιτέρω διερεύνηση. Ήδη αρκετοί άνθρωποι έχουν σπεύσει να αγοράσουν συμπληρώματα λιθίου, πριν ακόμη υπάρξουν οριστικά επιστημονικά συμπεράσματα. Το λίθιο είναι το ελαφρύτερο μέταλλο στη φύση και πήρε το όνομά του από την ελληνική λέξη «λίθος», καθώς εντοπίζεται σε πετρώματα. Αν και είναι ευρύτερα γνωστό για τη χρήση του στις επαναφορτιζόμενες μπαταρίες, έχει μακρά ιστορία στην ψυχιατρική, κυρίως ως θεραπεία για τη διπολική διαταραχή.

Γιατί το οροτικό λίθιο βρίσκεται στο επίκεντρο

Επειδή το λίθιο είναι ιδιαίτερα δραστικό στοιχείο, χρησιμοποιείται συνήθως σε μορφή αλάτων, όπως το οροτικό ή το ανθρακικό λίθιο. Το ανθρακικό λίθιο είναι η μορφή που χορηγείται συνήθως σε ασθενείς με διπολική διαταραχή. Ωστόσο, τα πειράματα της ομάδας του Γιάνκερ έδειξαν ότι το οροτικό λίθιο είχε καλύτερα αποτελέσματα στα μοντέλα ποντικών με χαρακτηριστικά Αλτσχάιμερ. Οι ερευνητές εκτιμούν ότι αυτό μπορεί να οφείλεται στο γεγονός ότι το οροτικό λίθιο είναι λιγότερο πιθανό να παγιδευτεί στις αμυλοειδείς πλάκες, δηλαδή τις παθολογικές συσσωρεύσεις πρωτεϊνών που χαρακτηρίζουν τον εγκέφαλο των ασθενών με νόσο Αλτσχάιμερ, επιτρέποντας έτσι σε περισσότερο λίθιο να φτάσει στα υγιή τμήματα του εγκεφάλου. Ο ακριβής μηχανισμός με τον οποίο το λίθιο προστατεύει τα νευρικά κύτταρα δεν έχει ακόμη αποσαφηνιστεί. Ένας πιθανός τρόπος δράσης φαίνεται να είναι η αναστολή ενός ενζύμου που ονομάζεται κινάση συνθάσης γλυκογόνου 3 βήτα (GSK-3 beta). Μελέτες σε ζώα έχουν δείξει ότι η αναστολή αυτού του ενζύμου μπορεί να περιορίσει τη δημιουργία αμυλοειδών πλακών και να συμβάλει στον έλεγχο της φλεγμονής στον εγκέφαλο. Μέχρι σήμερα, μόνο το ανθρακικό λίθιο έχει εξεταστεί σε ανθρώπινες μελέτες για την πιθανή επιβράδυνση της γνωστικής έκπτωσης. Η πιο πρόσφατη κλινική δοκιμή, που πραγματοποιήθηκε από ερευνητές του Πανεπιστημίου του Πίτσμπουργκ στην Πενσιλβάνια, δεν έδειξε όφελος από τη λήψη ανθρακικού λιθίου επί δύο χρόνια σε άτομα ηλικίας άνω των 60 ετών με πρώιμα σημάδια απώλειας μνήμης. Η επιστημονική κοινότητα αναμένει πλέον τα αποτελέσματα της νέας δοκιμής με οροτικό λίθιο. Ωστόσο, η απάντηση δεν θα έρθει σύντομα, καθώς η μελέτη αναμένεται να ολοκληρωθεί το 2029.

Οι κίνδυνοι και οι άγνωστες παράμετροι

Παρά το αυξανόμενο ενδιαφέρον, οι ειδικοί προειδοποιούν ότι η ανεξέλεγκτη χρήση συμπληρωμάτων λιθίου μπορεί να κρύβει κινδύνους. Η υπερβολική πρόσληψη μπορεί να προκαλέσει τρέμουλο, έντονη δίψα, ναυτία, πονοκεφάλους, αλλά και τοξικές επιδράσεις στον θυρεοειδή και τους νεφρούς. Στη μελέτη του Γιάνκερ, η ποσότητα λιθίου που χορηγήθηκε στα ποντίκια ήταν πολύ μικρότερη από τις δόσεις που χρησιμοποιούνται στη θεραπεία της διπολικής διαταραχής. Αυτό έχει οδηγήσει στην υπόθεση ότι παρόμοιες πολύ χαμηλές δόσεις, οι λεγόμενες «μικροδόσεις», μπορεί στο μέλλον να έχουν προστατευτική δράση και στους ανθρώπους. Ωστόσο, δεν υπάρχουν ακόμη μελέτες που να έχουν εξετάσει την ασφάλεια της μακροχρόνιας λήψης οροτικού λιθίου, ακόμη και σε μικρές ποσότητες. Επιπλέον, δεν υπάρχει σήμερα αποδεκτός ορισμός για την «ανεπάρκεια λιθίου» ούτε κάποια τυποποιημένη εξέταση που να δείχνει αν τα επίπεδα λιθίου ενός ανθρώπου είναι χαμηλά. Το λίθιο έχει επίσης συσχετιστεί με άλλες πιθανές επιδράσεις στη συμπεριφορά. Μελέτη στη Λιθουανία έδειξε ότι περιοχές με υψηλότερα επίπεδα λιθίου στο πόσιμο νερό είχαν χαμηλότερα ποσοστά αυτοκτονιών, αφού ελήφθησαν υπόψη κοινωνικοοικονομικοί παράγοντες. Άλλη έρευνα διαπίστωσε ότι άνθρωποι που πέθαναν από αυτοκτονία είχαν χαμηλότερα επίπεδα λιθίου στον οργανισμό τους σε σχέση με όσους πέθαναν από άλλες αιτίες. Στην Ιαπωνία, αντίστοιχα, περιοχές με υψηλότερες συγκεντρώσεις λιθίου στο νερό εμφάνισαν χαμηλότερα ποσοστά εγκληματικότητας, ακόμη και μετά τη συνεκτίμηση παραγόντων όπως η ηλικία και η απασχόληση. Και σε αυτές τις περιπτώσεις, όμως, απαιτούνται περισσότερες έρευνες για να αποδειχθεί πραγματική αιτιώδης σχέση. Για την ώρα, η πιο ασφαλής επιλογή φαίνεται να είναι η αναμονή των αποτελεσμάτων των κλινικών δοκιμών πριν από τη χρήση συμπληρωμάτων λιθίου.