Tελικά εφαρμόστηκε ή όχι το Πρόγραμμα της Θεσσαλονίκης το 2015;

Κάθε φορά που η συζήτηση έρχεται στο...πολύπαθο 2015, το σημείο στο οποίο οι περισσότεροι εστιάζουν είναι το πρόγραμμα της Θεσσαλονίκης που είχε εξαγγείλει ο ΣΥΡΙΖΑ μερικούς μήνες νωρίτερα. 

Εχουν ακουστεί πολλά γι’ αυτό. “Παραμύθι”, “ευχολόγιο”, “φαντασιοπληξίες” είναι μερικές από τις πιο…διακριτικές κριτικές που έχουν διατυπωθεί κατά καιρούς για ένα πρόγραμμα μάλλον μετριοπαθές για τις ανάγκες εκείνων των καιρών και πάντως όχι ιδιαίτερα ριζοσπαστικό.

Ομως, κανείς, ή σχεδόν κανείς δεν έχει κάνει τον κόπο να διαπιστώσει αν πτυχές εκείνου του προγράμματος που εξήγγειλε ο Αλέξης Τσίπρας στη ΔΕΘ του 2014 (ουσιαστικά ως εν αναμονή πρωθυπουργός) εφαρμόστηκαν και σε ποιο βάθος.

Και όμως, τα στοιχεία είναι προσβάσιμα. Και αν τα μελετήσει κανείς, θα καταλήξει στο συμπέρασμα ότι το πρόγραμμα για την ανθρωπιστική κρίση (που ήταν και το πιο επείγον καθώς κλήθηκε να δώσει άμεση απάντηση για να περιοριστεί ένα εκτεταμένο κύμα φτώχειας) εφαρμόστηκε στο μεγαλύτερο ποσοστό του δίνοντας πραγματική ανακούφιση στους πολίτες που την χρειάζονταν.

Συνοπτικά, από το βήμα της ΔΕΘ το 2014 ο Αλέξης Τσίπρας είχε κάνει λόγο για:

• Δωρεάν ηλεκτρικό ρεύμα σε 300.000 νοικοκυριά κάτω από το όριο της φτώχειας
• Πρόγραμμα σίτισης για περίπου 300.000 άπορες οικογένειες
• Επιδότηση ενοικίου και πρόσβαση σε βασικές υπηρεσίες υγείας
• Επαναφορά της 13ης σύνταξης για περίπου 1,2 εκατ. συνταξιούχους με σύνταξη έως 700 ευρώ

Στα τέλη του Ιανουαρίου του 2015 σχηματίζεται η κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ-ΑΝΕΛ (μετά την εκλογική νίκη του ΣΥΡΙΖΑ) και αρχίζει μία προσπάθεια να… τετραγωνίσει τον κύκλο αφού χρήματα δεν υπήρχαν. Και δεν υπήρχαν κατά κυριολεξία.

“Αυτό που σίγουρα ξέραμε και διαπιστώσαμε στην πορεία είναι ότι οι Ευρωπαίοι είχαν συνειδητοποιήσει το μέγεθος της ανθρωπιστικής κρίσης, θέμα στο οποίο επιμέναμε πολύ. Γι’ αυτό το σκοπό μπορούσαμε να πάρουμε κάποια χρήματα. Κατά τα άλλα όμως τα ταμεία ήταν άδεια και πρόγραμμα χρηματοδότησης της χώρας δεν υπήρχε” τονίζει πηγή με γνώση των πραγμάτων.

Μετά τη συμφωνία-γέφυρα του Φεβρουαρίου (η οποία πάντως δεν εξασφάλισε χρήματα στην ελληνική πλευρά παρά μόνο κάποιον χρόνο) η τότε κυβέρνηση έβαλε σε εφαρμογή το σχέδιό της για την αντιμετώπιση της ανθρωπιστικής κρίσης. Το σχετικό νομοθέτημα, ο 4320/2015, ψηφίστηκε στη Βουλή στις 18 Μαρτίου του 2015 και δημοσιεύτηκε σε ΦΕΚ την αμέσως επόμενη.

Οι υπηρεσίες του Υπουργείου που κλήθηκαν να βάλουν το σχέδιο σε εφαρμογή ήταν τραγικά υποστελεχωμένες. Υπήρχαν μόλις 57 άνθρωποι διαθέσιμοι. Με επίμονες προσπάθειες προστέθηκαν συνολικά 750 (που δούλεψαν για τα νεοπαγή τότε Κέντρα Κοινότητας).

Αργότερα, ανέλαβαν υπηρεσία οι 170 εργαζόμενοι του ΟΠΕΚΑ (Οργανισμός Προνοιακών Επιδομάτων και Κοινωνικής Αλληλεγγύης) που επισήμως ιδρύθηκε το 2018 με το ν. 4520 για να διαχειριστεί με ψηφιακό τρόπο τη χορήγηση του συνόλου των επιδομάτων.

Το πρόγραμμα άρχισε να εφαρμόζεται μαζί μ’ αυτό των σχολικών γευμάτων που επίσης είχε εξαγγελθεί. Αυτό άρχισε πιλοτικά από συγκεκριμένους δήμους και στη συνέχεια επεκτάθηκε πανελλαδικά για να αντιμετωπίσει το διαπιστωμένο πρόβλημα της παιδικής φτώχειας.

Αποτελέσματα

Σε ό,τι αφορά το πρόγραμμα για το ηλεκτρικό ρεύμα υποβλήθηκαν τους πρώτους μήνες 140.366 αιτήσεις και εγκρίθηκαν 89.288, που αντιστοιχούσαν σε 212.216 ανθρώπους ή 89.288 νοικοκυριά. Οι δικαιούχοι είχαν δωρεάν έως 300 kWh ηλεκτρικό ρεύμα το μήνα.

Ως προς τη σίτιση (πέρα, φυσικά, από τα σχολικά γεύματα) υποβλήθηκαν 293.786 αιτήσεις και εγκρίθηκαν 233.198, οι οποίες αντιστοιχούσαν σε 145.359 οικογένειες και 349.825 ανθρώπους.

Το πρόγραμμα έχει χειροπιαστά αποτελέσματα τα οποία αποτυπώθηκαν στις σχετικές στατιστικές. Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι αυτό της παιδικής φτώχειας. Το 2015 το ποσοστό της ανερχόταν στο 26,6%, το 2019 είχε υποχωρήσει στο 20,9% (για να ανέβει και πάλι στο 22,8% το 2025).

Oι παραπάνω παροχές δεν είχαν μόνιμο χαρακτήρα. Δόθηκαν για συγκεκριμένο χρονικό διάστημα για να “απαντήσουν” σε συγκεκριμένα προβλήματα που είχαν καταστεί οριακά και απειλούσαν, κυριολεκτικά, ανθρώπινες ζωές. Μέτρα όπως το επίδομα στέγασης και το επίδομα παιδιού σε οικογένειες και ένα και δύο παιδιά ήταν μόνιμα και διατηρούνται ακόμα και σήμερα.

Παράλληλα, είχε γίνει σαφές και κατανοητό, ήδη από το 2016, ότι θα έπρεπε να εγκατασταθεί και να εφαρμοστεί ένα πιο μόνιμο σύστημα κοινωνικής προστασίας. Και αυτό έγινε κατορθωτό με το σύστημα του Κοινωνικού Εισοδήματος Αλληλεγγύης, το γνωστό σε όλους μας ΚΕΑ. Το πρόγραμμα ξεκίνησε πιλοτικά σε 30 δήμους και από 1/1/2017 επεκτάθηκε σε όλους τους δήμους της χώρας.

Στο σωστό σχεδιασμό του εν λόγω προγράμματος κομβικό ρόλο έπαιξε η Ηλεκτρονική Διακυβέρνηση Κοινωνικής Ασφάλισης Α.Ε.(ΗΔΙΚΑ). Έγινε από την αρχή αντιληπτό ότι θα ήταν εξαιρετικά χρήσιμο να δημιουργηθεί ένα απολύτως ψηφιακό σύστημα το οποίο εν τέλει επιτεύχθηκε. Πάνω σ’ αυτό πάτησε εν συνεχεία το Gov.gr και όλες οι σχετικές εφαρμογές που έχουμε στη διάθεσή μας τα τελευταία χρόνια.

Η ΗΔΙΚΑ, σύμφωνα με σχετικό άρθρο του ν.4389/2016, λειτουργούσε την ηλεκτρονική πλατφόρμα του ΚΕΑ, μέσω της οποίας γίνονταν οι αιτήσεις. Έκανε τις απαραίτητες ηλεκτρονικές διασταυρώσεις των στοιχείων των αιτούντων με δεδομένα άλλων κρατικών συστημάτων. Αυτό ήταν κρίσιμο, επειδή το ΚΕΑ βασιζόταν όχι μόνο στο δηλωθέν εισόδημα αλλά και σε εισοδηματικά, περιουσιακά και άλλα κριτήρια. Οι Δήμοι και τα Κέντρα Κοινότητας είχαν επίσης ρόλο: μπορούσαν να βοηθούν τους πολίτες στην υποβολή και να επιβεβαιώνουν στοιχεία.

Αυτό που δεν ξέρει πολύς κόσμος είναι ότι γι’ αυτό το σκοπό εργάστηκαν τότε άνθρωποι πολύ υψηλής ειδίκευσης και καλών σπουδών (απόφοιτοι κυρίως του Εθνικού Μετσοβείου Πολυτεχνείου) με αποδοχές σαφώς λιγότερες σε σχέση μ’ αυτές που θα έπαιρναν για το αντίστοιχο έργο στον ιδιωτικό τομέα. Το ΚΕΑ μετονομάστηκε το 2020 σε Ελάχιστο Εγγυημένο Εισόδημα και προφανώς αποτελεί και σήμερα τον κυριότερο κρατικό πυλώνα κατά της ακραίας φτώχειας.

Σε ποιο ποσοστό, συμπερασματικά, εφαρμόστηκε το Πρόγραμμα της Θεσσαλονίκης ως προς την παράμετρο της ανθρωπιστικής κρίσης; Οσοι δούλεψαν για την εκπόνησή του κάνουν λόγο για εφαρμογή του στο 80%.