Γκουτέρες στον ΟΗΕ: “Οι υπερδυνάμεις δεν μπορούν να λύσουν τα προβλήματα του κόσμου”

«Οι υπερδυνάμεις αποδεικνύουν ότι από μόνες τους δεν διαθέτουν τη στρατιωτική, οικονομική και τεχνολογική ισχύ για να εγγυηθούν την ασφάλεια ή να λύσουν τα παγκόσμια προβλήματα», δήλωσε μεταξύ άλλων ο απερχόμενος Γενικός Γραμματέας των Ηνωμένων Εθνών Αντόνιο Γκουτέρες στην τελευταία του ομιλία προς τη Γενική Συνέλευση.

Σε μια ομιλία γεμάτη απόγνωση αλλά και ελπίδα, ο Αντόνιο Γκουτέρες προειδοποίησε ότι κατά την τελευταία δεκαετία —η οποία καλύπτει σε μεγάλο βαθμό την οκταετή θητεία του— «ξεσπασαν πόλεμοι με καταστροφικές συνέπειες. Οι πολίτες μπήκαν στο στόχαστρο. Τα ανθρώπινα δικαιώματα καταπατήθηκαν. Η πείνα έγινε όπλο. Ανθρωπιστές δολοφονήθηκαν. Το διεθνές δίκαιο παραμερίστηκε. Οι γεωπολιτικές διαιρέσεις έγιναν μεγαλύτερες. Οι ανισότητες εντάθηκαν. Η εμπιστοσύνη κλονίστηκε. Η κλιματική κρίση από μακρινή προειδοποίηση έγινε καθημερινή πραγματικότητα. Και η τεχνητή νοημοσύνη εξελίχθηκε με ταχύτητα που αιφνιδίασε ακόμη και αυτούς που τη δημιούργησαν».

Χωρίς να κατονομάσει το Ισραήλ, ανέφερε επίσης ότι οι ενέργειες που ακολούθησαν την επίθεση της Χαμάς τον Οκτώβριο του 2023 «ήταν μια αδίστακτη επίθεση εναντίον των Παλαιστινίων στη Γάζα, με κλίμακα καταστροφής που δεν έχω ξαναδεί σε όλα τα χρόνια της θητείας μου ως Γενικός Γραμματέας».

Επιτέθηκε επίσης στις κερδοσκοπικές εταιρείες ενέργειας, χαρακτήρισε «συνταρακτική» την απουσία της Αφρικής από τις μόνιμες θέσεις του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ και ζήτησε ένα νέο σύμφωνο για τη ρύθμιση της Τεχνητής Νοημοσύνης.

Καθ’ όλη τη διάρκεια της ομιλίας του, ο 77χρονος Πορτογάλος πολιτικός και διπλωμάτης υποστήριξε ότι ένα πολυμερές σύστημα με επίκεντρο έναν ανανεωμένο και αντιπροσωπευτικό ΟΗΕ είναι ο μόνος τρόπος για την αντιμετώπιση αυτής της νέας σύγκλισης προβλημάτων. Ωστόσο, προειδοποίησε: «Τη στιγμή ακριβώς που η ανθρωπότητα βρίσκεται αντιμέτωπη με μια πρωτοφανή σύγκλιση απειλών, οι μηχανισμοί συλλογικής μας δράσης δέχονται αυξανόμενη πίεση».

Χωρίς να αναφέρει ούτε μία φορά το όνομα του Ντόναλντ Τραμπ, σημείωσε ότι αυτό που απαιτείται είναι «μια αναγνώριση, ειδικά από τις υπερδυνάμεις, ότι η δύναμή τους δεν είναι και τόσο “υπέρ”. Η ισχύς τους έχει όρια. Τα γεγονότα των τελευταίων ετών το κατέστησαν σαφέστατο. Η στρατιωτική ισχύς από μόνη της δεν μπορεί να εξασφαλίσει την ειρήνη. Η οικονομική ισχύς από μόνη της δεν μπορεί να επιβάλει σταθερότητα. Και η τεχνολογική ισχύς από μόνη της δεν μπορεί να εγγυηθεί την ασφάλεια».

Ήταν κρίσιμο, τόνισε, να αποφευχθούν οι ηγεμονικές τάσεις και αυτό που χαρακτήρισε ως «μεγάλο ρήγμα» — τη διάσπαση δηλαδή του κόσμου σε δύο ανταγωνιστικά μπλοκ με ξεχωριστά οικονομικά, τεχνολογικά και συστήματα ασφαλείας.

Παράλληλα, ανέφερε πως υπάρχει «μια μεταφορά εξουσίας από τις κυβερνήσεις σε μια χούφτα ιδιωτικών εταιρειών και ιδιωτών. Η επιρροή τους εκτείνεται πλέον στην πολιτική, την οικονομία, τις ροές πληροφοριών, την τεχνολογική ανάπτυξη και τον κοινωνικό χώρο στον οποίο βασίζονται οι κοινωνίες.

Οι άνθρωποι μεταβιβάζουν όλο και περισσότερο την εξουσία στις μηχανές — με τους πράκτορες τεχνητής νοημοσύνης (AI agents) να αυτονομούνται και τα φονικά αυτόνομα όπλα να περνούν από τη επιστημονική φαντασία στη στρατιωτική πραγματικότητα».

Το δίλημμα τώρα είναι αν ο κόσμος θα συνεχίσει να κατακερματίζεται με αυξανόμενη ένταση, συναλλακτική διπλωματία και συρρικνούμενη συνεργασία, ή αν θα αλλάξει πορεία προς ένα πολυμερές σύστημα με επίκεντρο έναν ισορροπημένο και αντιπροσωπευτικό ΟΗΕ. «Το τεστ που καλούμαστε να περάσουμε είναι αν η ισχύς θα ασκείται βάσει του νόμου — ή εκτός αυτού», είπε. «Πρέπει να περάσουμε αυτό το τεστ. Πρέπει να υπερασπιστούμε τον Χάρτη χωρίς δύο μέτρα και δύο σταθμά. Να προστατεύσουμε τους πολίτες χωρίς εξααιρέσεις».

Προέτρεψε επίσης τους παγκόσμιους ηγέτες να σταματήσουν να αφήνουν τους πολίτες να πληρώνουν το τίμημα για τις αλυσιδωτές συρράξεις στη Μέση Ανατολή. Απαιτώντας τον τερματισμό των αγορών και τη ροή ανθρωπιστικής βοήθειας, υπενθύμισε ότι το Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης διέταξε πέρυσι να επιτραπεί στον ΟΗΕ να εκπληρώσει την αποστολή του στη Γάζα.

«Εν τω μεταξύ, η βία, ο εκτοπισμός και η επέκταση των οικισμών στην κατεχόμενη Δυτική Όχθη ισοπεδώνουν το μονοπάτι προς την ειρήνη και εγείρουν το φάσμα της εθνοκάθαρσης. Δεν μπορούμε να επιτρέψουμε στη λύση των δύο κρατών να εξαφανιστεί μπροστά στα μάτια μας».

Σχετικά με την Ουκρανία, δήλωσε ότι «η εισβολή πλήρους κλίμακας της Ρωσίας υπέβαλε μια κυρίαρχη χώρα σε έναν βάναυσο πόλεμο, σε κατάφωρη παραβίαση του Χάρτη». Ωστόσο, πλέον προειδοποίησε ότι «σε περιοχές της Ρωσίας — σπίτια, ενεργειακά δίκτυα, υποδομές ύδρευσης και μεταφορές δέχονται επανειλημμένες επιθέσεις, απειλώντας τις παγκόσμιες αλυσίδες εφοδιασμού τροφίμων και ενέργειας».

Για δεκαετίες, είπε, «οι πετρελαϊκοί κολοσσοί αντιμετώπιζαν την ατμόσφαιρα ως ανοιχτό υπόνομο — και εξαργύρωναν τις συνέπειες. Από την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία, πέντε μεγάλες δυτικές εταιρείες πετρελαίου έχουν καταγράψει σχεδόν μισό τρισεκατομμύριο δολάρια σε κέρδη. Συγκρίνετε αυτό με τα μόλις 34 δισεκατομμύρια δολάρια διεθνούς δημόσιας χρηματοδότησης για την προσαρμογή των αναπτυσσόμενων χωρών κατά το τελευταίο καταγεγραμμένο έτος».

«Με ένα γιγαντιαίο φαινόμενο Ελ Νίνιο να πλησιάζει την ανθρωπότητα», πρόσθεσε, «οι καθημερινοί άνθρωποι πληρώνουν όλο και περισσότερα για ενέργεια, τρόφιμα και ασφάλειες».

Παρόλο που παραδέχτηκε ότι ένα Συμβούλιο Ασφαλείας στον 21ο αιώνα χωρίς μόνιμη εκπροσώπηση της Αφρικής είναι άδικο και ανυπεράσπιστο, υπερασπίστηκε τον υποστελεχωμένο και συχνά επικρινόμενο οργανισμό, τονίζοντας ότι ο ΟΗΕ είναι το μέρος όπου οι ισχυροί καλούνται να λογοδοτήσουν.

Τέλος, ο Γενικός Γραμματέας ανακοίνωσε ότι τα Ηνωμένα Έθνη «πέτυχαν για πρώτη φορά στην ιστορία την ισότητα των φύλων σε όλες τις ανώτερες ηγετικές θέσεις… σε όλα τα αρχηγεία… και σε όλο το επαγγελματικό προσωπικό».

«Η ισότητα δεν είναι όνειρο», κατέληξε. «Είναι απόφαση. Αν μπορεί να αλλάξει ο ΟΗΕ, μπορούν επίσης να αλλάξουν οι επιχειρήσεις, τα κοινοβούλια, οι κυβερνήσεις και οι ειρηνευτικές διαδικασίες».