Πώς το AI αλλάζει αθόρυβα τα ελληνικά που ξέραμε

Η Παγκόσμια Ημέρα Μετάφρασης καθιερώθηκε το 1991 από τη Διεθνή Ομοσπονδία Μεταφραστών (FIT) και γιορτάζεται κάθε χρόνο στις 30 Σεπτεμβρίου, με στόχο να προβάλει τα αιτήματα του κλάδου και να αναδείξει τις ιδιαιτερότητες και δυσκολίες του επαγγέλματος σε παγκόσμια κλίμακα. Η Παγκόσμια Ομοσπονδία Μεταφραστών έχει ως μέλη της 80 οργανώσεις από 60 χώρες, που αντιπροσωπεύουν πάνω από 60.000 επαγγελματίες και διερμηνείς. Μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις που αντιμετωπίζουν σήμερα οι μεταφραστές είναι η αλόγιστη χρήση της τεχνητής νοημοσύνης, τόσο σε ό,τι αφορά το επάγγελμά τους καθαυτό όσο και ως προς τη διασφάλιση του πλούτου της γλώσσας έναντι μιας ψηφιακής ομογενοποίησης.

Η Πανελλήνια Ένωση Μεταφραστών μάλιστα ασχολείται ιδιαίτερα με το θέμα διοργανώνοντας ενημερωτικές εκδηλώσεις και συμμετέχοντας σε καμπάνιες για την προστασία των πνευματικών δικαιωμάτων των δημιουργών τα οποία διακυβεύονται όλο και περισσότερο μέσα σε ένα ρευστό τεχνολογικό πεδίο. Η ΠΕΜ εκφράζει ανησυχίες για θεσμικές παρεμβάσεις (όπως η χρήση AI αντί για ανθρώπους-μεταφραστές σε τομείς όπως η Δικαιοσύνη), τονίζοντας την ανάγκη διατήρησης της ανθρώπινης κρίσης και επάρκειας, κάτι που σε κάθε περίπτωση δεν είναι τεχνοφοβικό.

Το σίγουρο είναι πως το επάγγελμα του μεταφραστή μετασχηματίζεται, αν όχι απειλείται, λόγω του AI με τους μεταφραστές να καλούνται σε πολλές περιπτώσεις να ασχοληθούν με τη μεταεπιμέλεια του μηχανικά μεταφρασμένου κειμένου. Οι ίδιοι πάντως αναφέρουν πως η αυτοματοποιημένη μετάφραση δεν μπορεί να αποδώσει τη γλώσσα με τρόπο φυσικό και ευρηματικό όπως θα έκανε κάποιος συγγραφέας.

Ακόμη, η Πανελλήνια Ένωση υπενθυμίζει πως πίσω από κάθε μεταφρασμένο κείμενο βρίσκεται ένας άνθρωπος που ανέλαβε την ευθύνη της άρτιας μεταφοράς του μηνύματος, με τους μεταφραστές να παραμένουν οι θεματοφύλακες του πολιτισμού, αλλά και του εμπορίου, γεφυρώνοντας το χάσμα ανάμεσα σε γλώσσες, κουλτούρες και προσεγγίσεις. Δυστυχώς η αορατότητά τους κανονικοποιεί εν πολλοίς την επιφανειακή χρήση τεχνητής νοημοσύνης με τους κινδύνους που αυτό εγκυμονεί για την ποιότητα και το ίδιο το περιεχόμενο των κειμένων.

Γι’ αυτό ακριβώς τον λόγο είναι ιδιαίτερα σημαντικό να αναφέρεται το όνομα του μεταφραστή σε ένα βιβλίο αλλά και να το αναζητούμε. Είναι ένας άνθρωπος που έχει μοχθήσει και εν τέλει δημιουργήσει μεταφέροντας το πρωτότυπο κείμενο στη μητρική του γλώσσα και στις ιδιαιτερότητές της.

Το μήνυμα της Πανελλήνιας Ένωσης Μεταφραστών

“Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Μετάφρασης, που καθιέρωσε ο ΟΗΕ το 2017 και γιορτάζεται κάθε χρόνο στις 30 Σεπτεμβρίου, η Πανελλήνια Ένωση Μεταφραστών (ΠΕΜ) υπενθυμίζει κάτι που σπάνια σκεφτόμαστε. Πίσω από κάθε μεταφρασμένο κείμενο, όπως ένα μυθιστόρημα, μια σύμβαση ή μια εμπορική συμφωνία, βρίσκεται ένας άνθρωπος που ανέλαβε την ευθύνη της άρτιας μεταφοράς του μηνύματος – της μετάφρασης – για λογαριασμό μας.

Οι μεταφραστές υπήρξαν ανέκαθεν θεματοφύλακες του πολιτισμού, αλλά και του εμπορίου, γεφυρώνοντας το χάσμα της επικοινωνίας ανάμεσα σε γλώσσες, κουλτούρες και αγορές. Είναι επαγγελματίες υψηλής εξειδίκευσης, με βαθιά γνώση των πολιτισμικών και εμπορικών πλαισίων μέσα στα οποία κινούνται. Όμως, η θέση τους ήταν πάντα στην αφάνεια, γιατί καλή μετάφραση είναι εκείνη στην οποία ο αναγνώστης δεν αντιλαμβάνεται την παρουσία του μεταφραστή. Αυτή ακριβώς η αορατότητα οδηγεί σήμερα στο συμπέρασμα ότι η μετάφραση είναι μια απλή ή αυτονόητη διαδικασία η οποία μπορεί εύκολα και χωρίς επιπτώσεις να προσομοιωθεί ή να αυτοματοποιηθεί. Και πάνω στο ίδιο συμπέρασμα «πατάει» το αφήγημα της Τεχνητής Νοημοσύνης που ομογενοποιεί την ανθρώπινη επικοινωνία υποβιβάζοντάς την σε μια απλή στατιστική διεργασία.

Φέτος η Διεθνής Ομοσπονδία Μεταφραστών (FIT) αφιερώνει την ημέρα στη «Γλωσσική πολυμορφία και τα γλωσσικά δικαιώματα», με υπότιτλο «Η δύναμη του να σε καταλαβαίνουν».

Το θέμα αφορά άμεσα τη γλώσσα μας. Μια γλώσσα μικρή σε αριθμό ομιλούντων, αλλά τόσο σημαντική για τον πολιτισμό και τις επιστήμες. Η γλώσσα μας κινδυνεύει να ισοπεδωθεί γιατί μέσα από τη χρήση της Τεχνητής Νοημοσύνης αλλοιώνεται η δομή της και οι κανόνες της. Η αλλοίωση της γλώσσας οδηγεί σε διάβρωση του πολιτισμού της.

Η ΠΕΜ δεν αντιμετωπίζει την τεχνολογία ως αντίπαλο. Οι μεταφραστές τη χρησιμοποιούν καθημερινά ως εργαλείο όπου και όταν είναι απαραίτητο, εφαρμόζοντας τα κριτήρια της Επιστήμης της Μετάφρασης. Η άμετρη χρήση της, όμως, τόσο στη μετάφραση όσο και σε άλλα επαγγέλματα του γλωσσικού χώρου, όχι μόνο αλλοιώνει τη γλώσσα αλλά υποβαθμίζει και την επικοινωνία: χάνονται οι αποχρώσεις, το ύφος, ο τόνος και τελικά το ίδιο το πλαίσιο.

Με την ευκαιρία της ημέρας, η ΠΕΜ τιμά τους μεταφραστές και τις μεταφράστριες αλλά και όλους τους επαγγελματίες του ευρύτερου γλωσσικού χώρου (διερμηνείς, υποτιτλιστές κ.ά.) που, μακριά από τα φώτα, συνεχίζουν να υπηρετούν την ανθρώπινη επικοινωνία σε όλες τις εκφάνσεις της”.

Ο λόγος στους μεταφραστές – Πώς καταλαβαίνεις ένα AI κείμενο

Η λεξικολογική ένδεια, η τυποποίηση, το χάσιμο των ιδιωματισμών, η απουσία της ντοπιολαλιάς στη γραφή, το ξύλινο χιούμορ, όλα αυτά είναι πράγματα που θα βρούμε μπροστά μας ή τα βρίσκουμε ήδη λόγω της “ευκολίας” των ψηφιακά παραχθέντων κειμένων. Οι επαγγελματίες μεταφραστές ήδη προσπαθούν να βγουν μπροστά για να μιλήσουν ανοιχτά για τα προβλήματα αυτά, τόσο σε επίπεδο μετάφρασης όσο και συγγραφής.

Για το θέμα της χρήσης AI, ο μεταφραστής Κώστας Αθανασίου έλεγε πρόσφατα στο ΑΜΠΕ: “Όσον αφορά τη χρήση της ΤΝ για τη συνολική μετάφραση ενός λογοτεχνικού έργου, θεωρώ ότι είναι κάτι που απέχει πολύ από την πραγματικότητα. Να υπενθυμίσουμε βέβαια ότι η μετάφραση δεν είναι κάτι που απλώς «αλλάζει λέξεις» από τη μια γλώσσα στην άλλη, ότι η λογοτεχνία και η μετάφρασή της δεν είναι μόνο θέμα ευφυΐας και έξυπνων συνδυασμών ενός ήδη υπάρχοντος υλικού αλλά ένα παιχνίδι δημιουργικότητας και αποχρώσεων. Γι’ αυτό η ΤΝ παράγει άψυχα κείμενα με τυποποιημένο ύφος (ακόμα και στις διαφορετικές «εκδοχές» ύφους που ίσως παράγει ή, για την ακρίβεια, αντιγράφει). Κάτι που μπορεί σχετικά εύκολα να καταλάβει κανείς ότι είναι προϊόν ΤΝ, παρά την όποια επιμέλεια από “ανθρώπινο χέρι”.

“Στη μετάφραση γενικά και ειδικότερα στη λογοτεχνική μετάφραση, όπου το διακύβευμα δεν είναι η απλή μετάδοση της πληροφορίας αλλά η ανασύσταση ενός ολόκληρου κόσμου σε νέα συμφραζόμενα, ο μεταφραστής ή η μεταφράστρια προστίθεται ως ένα τέταρτο πρόσωπο στο θέατρο του λόγου” πρόσθετε η Τιτίκα Δημητρούλα. “Το ερώτημα που τίθεται λοιπόν, με δεδομένο ότι η περιέργεια κατέχει πάντα σημαντική θέση στην επιστημονική πρόοδο αλλά δεν επιτάσσει την κατεύθυνσή της, είναι γιατί και για ποιον αναπτύσσεται η τεχνητή νοημοσύνη όπως αναπτύσσεται σήμερα. Ένα ερώτημα προφανώς βαθιά πολιτικό, που δεν έχει να κάνει μόνο με την κυριολεκτικά κλεμμένη εργασία που κεφαλαιοποιούν αυτά τα συστήματα ούτε με τους τεχνολογικούς κολοσσούς που την αναπτύσσουν με όρους εμπορικούς, αλλά και με την ενίσχυση της κυρίαρχης πολιτισμικής λογικής, με την ανακύκλωση του λόγου και της γνώσης αντί της προαγωγής τους και την υποβάθμιση τους, μαζί με τη σκέψη, σε παγκόσμιο επίπεδο” συμπλήρωνε εύστοχα.

Η Κατερίνα Σχινά από τη δική της μεριά έλεγε πως ναι μεν χρησιμοποιεί την Τεχνητή Νοημοσύνη για έρευνα γύρω από την εποχή στην οποία αναφέρεται ένα βιβλίο που μεταφράζει, αλλά πάντα διασταυρώνοντας τις πηγές. “Κυρίως, δεν είναι αξιόπιστο όταν πρόκειται για ελληνική αναφορά. Όταν π.χ. το ρώτησα από ποιο ποίημα είναι ο στίχος «Χάσαμεν όμως το πιο τίμιο – την μορφή του», χωρίς να αναφέρω τον Καβάφη, μου απάντησε ευθαρσώς ότι είναι από τον Τελευταίο σταθμό του Σεφέρη” λέει για παράδειγμα.

Για να συμπληρώσει: “Όλοι γνωρίζουμε ότι ο μεταφραστής δεν μεταφέρει στη γλώσσα του μόνο το νόημα του πρωτοτύπου, αλλά ατμόσφαιρα, υπονοούμενα, ειρωνεία, πολιτισμικό πλαίσιο. Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να αναγνωρίσει μοτίβα, να οργανώσει, να συνδυάσει, αλλά δεν μπορεί να κατανοήσει τι σημαίνει μια υπαινικτική φράση, τι σημαίνει μια παύση, τι σημαίνει μια λέξη που επιλέγεται όχι για το νόημά της αλλά για τον ήχο της. Δεν νιώθει την ειρωνεία, δεν αντιλαμβάνεται υπόγειες εντάσεις, δεν καταλαβαίνει πολιτισμικά φορτισμένες λέξεις. Αγνοεί τη μεταφορά, γι’ αυτό και όταν γράφει (όχι όταν μεταφράζει) χρησιμοποιεί κατά κόρον παρομοιώσεις και αντιθετικά σχήματα («όχι αυτό, το άλλο»). Δεν ακούει το κείμενο, το βλέπει σαν ακολουθία συμβόλων, οπότε δεν είναι σε θέση να αποδώσει τον εσωτερικό ρυθμό, τις λειτουργικές επαναλήψεις, τις ηχητικές αντιστοιχίες, τα λεκτικά παιχνίδια. Η μηχανή δεν έχει βίωμα, δεν έχει υποκειμενικότητα, οπότε δεν είναι σε θέση να μεταφέρει μια εμπειρία μέσα στη γλώσσα. Μεταφράζει με στατιστικές πιθανότητες και μόνο. Οι επιλογές της είναι αποτέλεσμα ενός συνδυασμού στατιστικών πιθανοτήτων, μοτίβων χρήσης και συμφραζομένων.

Δυο απλούστατα παραδείγματα: το σύστημα έχει «δει» εκατομμύρια παραδείγματα μεταφράσεων και έχει μάθει ότι η λέξη home μεταφράζεται συχνά ως σπίτι αλλά και ως οικογένεια, εστία, πατρίδα. Αλλά δεν «καταλαβαίνει» τη διαφορά μεταξύ home και house· απλώς υπολογίζει ποια επιλογή είναι πιο πιθανή, με βάση τη συχνότητα με την οποία έχει δει να χρησιμοποιούνται οι λέξεις, και επιλέγει με βάση το περιβάλλον της λέξης και όχι με βάση την εσωτερική κατανόηση του νοήματος της πρότασης. Επιπλέον, του λείπει παντελώς το αισθητικό κριτήριο. Κάτι ακόμα: σε ένα εκτενές λογοτεχνικό κείμενο, η ΤΝ δεν μπορεί να διατηρήσει σταθερή φωνή, συνεπές ύφος, λεπτές διαφοροποιήσεις χαρακτήρων. Ο μεταφραστής σκέφτεται το κείμενο ως σύνολο. Η ΤΝ το βλέπει ως διαδοχή αποσπασμάτων”.

Εν κατακλείδι, όταν βλέπετε κείμενο που διέπεται από μονοτονία στη ροή και στο μέγεθος των προτάσεων, απουσία προσωπικού ύφους και χιούμορ και έλλειψη βάθους και συναισθήματος στη γραφή με παρομοιώσεις – με υπερβολικά “τέλειο” λόγο, όταν δηλαδή το αποτέλεσμα φαίνεται “μονοκόμματο”, τυπικό ή όταν τα “παιχνιδίσματα” των εκφράσεων επαναλαμβάνονται με τον ίδιο τρόπο, τότε μιλάμε για μια ρομποτική μετάφραση που μας αποστερεί από τον μεγαλύτερο πλούτο που έχουμε ως κάτοικοι αυτής της χώρας.

Τη γλώσσα μας.

*Περισσότερες πληροφορίες για το πώς μπορείτε να καταλάβετε αν ένα κείμενο είναι Ai written, μπορείτε να βρείτε εδώ