Από τη Βραζιλία μέχρι τη Σερβία η δημοκρατία έδειξε ξανά τη δύναμή της

Μια σειρά τεσσάρων καθοριστικών εκλογικών αναμετρήσεων, που πραγματοποιήθηκαν τις τελευταίες δύο εβδομάδες σε διαφορετικές περιοχές του κόσμου, επέφερε σημαντικά πλήγματα σε αυταρχικούς ηγέτες και αναζωπύρωσε την πίστη ότι η δημοκρατία είναι πιο ανθεκτική από όσο πολλοί φοβούνταν.

Οι εκλογές στη Βραζιλία, τη Σερβία, το Ισραήλ και τις Ηνωμένες Πολιτείες διεξήχθησαν υπό πολύ διαφορετικές συνθήκες, με ιδιαίτερα χαρακτηριστικά η καθεμία. Ωστόσο, όλες ανέδειξαν τη δύναμη των κινημάτων βάσης να προκαλούν απρόσμενες ανατροπές, να ανακόπτουν την πορεία επίδοξων αυταρχικών ηγετών και, ενδεχομένως, να σηματοδοτούν την αρχή της αντιστροφής της παγκόσμιας τάσης προς τον αυταρχισμό.

Στη Βραζιλία, η κατακόρυφη αύξηση της συμμετοχής στον δεύτερο γύρο των προεδρικών εκλογών, στις 25 Οκτωβρίου, χάρη στην κινητοποίηση των πολιτών και την ευφυή αξιοποίηση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, εμπόδισε ένα ακροδεξιό αυταρχικό κίνημα να εδραιώσει την κυριαρχία του στη χώρα. Και αυτό μόλις τρεις εβδομάδες αφότου είχε εξασφαλίσει τον έλεγχο του Κογκρέσου και αποκτήσει σημαντικό προβάδισμα στην προεδρική αναμέτρηση.

Την ίδια ημέρα, χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά, στη Σερβία, ένα κίνημα βάσης με επικεφαλής τους φοιτητές κατάφερε μια απροσδόκητη εκλογική ήττα σε ένα καθεστώς που είχε εδραιώσει την εξουσία του τα προηγούμενα 14 χρόνια, παραβιάζοντας συστηματικά τους δημοκρατικούς κανόνες. Η διαφορά της νίκης ήταν αρκετά μεγάλη ώστε να αποτρέψει οποιαδήποτε σκέψη του απερχόμενου ηγέτη, Αλεξάνταρ Βούτσιτς, να επιχειρήσει να ακυρώσει το αποτέλεσμα διά της βίας.

Οι εκλογές που ακολούθησαν δύο ημέρες αργότερα στο Ισραήλ είχαν πολύ λιγότερο ξεκάθαρο αποτέλεσμα. Ο Μπενιαμίν Νετανιάχου, ο πρωθυπουργός που έχει κυριαρχήσει στην ισραηλινή πολιτική σκηνή τις τελευταίες τρεις δεκαετίες, έχασε την κοινοβουλευτική του πλειοψηφία, σε μια αποδοκιμασία των προσπαθειών του να πολιτικοποιήσει τις κρατικές υπηρεσίες ασφαλείας και να περιορίσει την ανεξαρτησία του Τύπου και της Δικαιοσύνης.

Τα κυριότερα εβραϊκά κόμματα της αντιπολίτευσης, που επιδιώκουν την απομάκρυνση του Νετανιάχου από την εξουσία, θέλουν να αποκαταστήσουν αυτούς τους δημοκρατικούς κανόνες. Ωστόσο, περισσότερες από δέκα ημέρες μετά τις εκλογές, παραμένει ασαφές μέχρι πού είναι διατεθειμένα να φτάσουν στη συνεργασία τους με τα αραβικά κόμματα του Ισραήλ, προκειμένου να σχηματίσουν κυβέρνηση.

Η εντυπωσιακή ενίσχυση αυτών των κομμάτων, στην οποία συνέβαλε ο διπλασιασμός της συμμετοχής των Παλαιστινίων που έχουν ισραηλινή υπηκοότητα, αποτέλεσε τη μεγαλύτερη έκπληξη των εκλογών. Ο Νετανιάχου, ωστόσο, επιχειρεί να απονομιμοποιήσει την επιτυχία τους, διατυπώνοντας ισχυρισμούς περί χρηματοδότησης από το εξωτερικό και εξαγοράς ψήφων, χωρίς να παρουσιάζει αποδεικτικά στοιχεία. Την ίδια ώρα, οι ηγέτες της εβραϊκής αντιπολίτευσης εξακολουθούν να διστάζουν να συνεργαστούν πέρα από τις εθνοτικές διαχωριστικές γραμμές του Ισραήλ.

Η πορεία των εξελίξεων και στις τρεις χώρες αναμένεται αναπόφευκτα να επηρεαστεί από το αποτέλεσμα της τέταρτης εκλογικής αναμέτρησης αυτής της δεκαήμερης περιόδου. Το εύρος της νίκης των Δημοκρατικών στις ενδιάμεσες εκλογές για το Κογκρέσο των ΗΠΑ την Τρίτη, με την εξασφάλιση καθαρής πλειοψηφίας τόσο στη Βουλή των Αντιπροσώπων όσο και στη Γερουσία, αλλά και με την επικράτησή τους σε πολιτείες που επί γενιές αποτελούσαν προπύργια των Ρεπουμπλικανών, πρόκειται να αλλάξει ριζικά την πορεία των δύο τελευταίων ετών της προεδρίας του Ντόναλντ Τραμπ.

Ο Τραμπ βγαίνει αποδυναμωμένος από το ηχηρό εκλογικό μήνυμα εναντίον του και από τις εσωτερικές διαιρέσεις που αυτό προκάλεσε αμέσως στο Ρεπουμπλικανικό Κόμμα. Ωστόσο, οι νέες πλειοψηφίες των Δημοκρατικών βρίσκονται πλέον αντιμέτωπες με το δύσκολο έργο της αποκατάστασης της δημοκρατικής λειτουργίας της χώρας, έπειτα από δύο χρόνια κατά τα οποία ο πρόεδρος και το κίνημά του, MAGA, μετέτρεψαν ομοσπονδιακές υπηρεσίες σε εργαλεία εξυπηρέτησης πολιτικών σκοπιμοτήτων.

Το αποτέλεσμα στις Ηνωμένες Πολιτείες, ειδικότερα, περιορίζει τη δυνατότητα μιας ανελεύθερης κυβέρνησης να στηρίζει και να ενισχύει αντίστοιχα καθεστώτα σε άλλες χώρες του κόσμου.

Βραζιλία

Η εντυπωσιακή ανατροπή του Λουίς Ινάσιο Λούλα ντα Σίλβα απέναντι στον Φλάβιο Μπολσονάρου στον δεύτερο γύρο των προεδρικών εκλογών της Βραζιλίας, μετά τη βαριά ήττα του στον πρώτο γύρο, του εξασφάλισε μια άνευ προηγουμένου τέταρτη θητεία, με ποσοστό που πλησίασε το 52%.

Ο Μιγκέλ Λάγκο, διακεκριμένος Βραζιλιάνος πολιτικός επιστήμονας, υποστήριξε ότι το αποτέλεσμα δεν αφορούσε πρωτίστως τον ίδιο τον Λούλα, ο οποίος είχε διαπιστώσει τα όρια της προσωπικής του απήχησης στον πρώτο γύρο.

«Ο δεύτερος γύρος αφορούσε την απόφαση της βραζιλιάνικης κοινωνίας να πει όχι στην ακροδεξιά», δήλωσε. «Ήταν ένα αποκεντρωμένο κίνημα σε ολόκληρη τη χώρα και δεν επρόκειτο για νίκη της Αριστεράς. Κατά τη γνώμη μου, ήταν μια νίκη της δημοκρατίας».

Ο Μπολσονάρου είχε καταστήσει σαφές ότι, εάν κέρδιζε, πρώτη του προτεραιότητα θα ήταν να αποφυλακίσει τον πατέρα του, Ζαΐχ Μπολσονάρου, ο οποίος εξέτιε ποινή κάθειρξης 27 ετών για την απόπειρα πραξικοπήματος με στόχο να παραμείνει στην εξουσία τέσσερα χρόνια νωρίτερα. Στη συνέχεια, οι Μπολσονάρου σχεδίαζαν να εκδικηθούν τη Δικαιοσύνη και να προχωρήσουν στην οικοδόμηση ενός ακραία δεξιού, αυταρχικού κράτους.

Μια δεύτερη προεδρία Μπολσονάρου θα ήταν ακόμη ισχυρότερη από την πρώτη, καθώς θα διέθετε μια σταθερή και πιστή κοινοβουλευτική πλειοψηφία.

«Μια ακροδεξιά κυβέρνηση, αλλά μια εξαιρετικά ισχυρή ακροδεξιά κυβέρνηση», ανέφερε ο Λάγκο.

Όπως και ο πατέρας του, ο Φλάβιο αρνήθηκε να αποδεχθεί το εκλογικό αποτέλεσμα. Σε αντίθεση, όμως, με τον μεγαλύτερο Μπολσονάρου, δεν επιχείρησε να το ανατρέψει με τη βία. Αντίθετα, κατέφυγε στο Μαϊάμι, όπου συνεχίζει να επιμένει ότι διαθέτει τη νομιμοποίηση να ηγηθεί της χώρας.

Με τον έναν Μπολσονάρου στην εξορία και τον άλλον στη φυλακή, ο Λούλα έχει αποκτήσει ένα περιθώριο κινήσεων, αν και περιορισμένο, καθώς βρίσκεται αντιμέτωπος με ένα εχθρικό Κογκρέσο και αρκετούς κυβερνήτες πολιτειών που παραμένουν πιστοί στο ηττημένο καθεστώς.

Προς το παρόν, πάντως, η άμεση απειλή για τους δημοκρατικούς θεσμούς της Βραζιλίας έχει απομακρυνθεί.

Σερβία

Ούτε οι ίδιοι οι φοιτητές, που επί δύο χρόνια αμφισβήτησαν το καθεστώς Βούτσιτς μέσα από συνεχείς διαδηλώσεις, δεν περίμεναν ότι η κινητοποίησή τους θα μεταφραζόταν σε μια τόσο σαρωτική εκλογική νίκη στις 25 Οκτωβρίου.

Το ψηφοδέλτιο που συγκροτήθηκε από καθηγητές, αγρότες και άλλους ανθρώπους χωρίς προηγούμενη πολιτική εμπειρία εξασφάλισε 140 από τις 250 έδρες της Εθνοσυνέλευσης. Το Σερβικό Προοδευτικό Κόμμα (SNS) του Βούτσιτς περιορίστηκε στη δεύτερη θέση, με μόλις 103 έδρες.

Η θεαματική μετατροπή της δύναμης των κινητοποιήσεων στους δρόμους σε πολιτική εξουσία προκάλεσε έναν σεισμό, οι δονήσεις του οποίου έγιναν αισθητές σε ολόκληρα τα Βαλκάνια και πέρα από αυτά.

Ο Σλόμπονταν Μάρκοβιτς, καθηγητής Πολιτικών Επιστημών στο Πανεπιστήμιο του Βελιγραδίου, δήλωσε ότι το φοιτητικό κίνημα διαμαρτυρίας των τελευταίων δύο ετών είχε δημιουργήσει μια δυναμική που συνεχώς ενισχυόταν, σαν χιονοστιβάδα.

«Οι φοιτητές επισκέφθηκαν σχεδόν κάθε νοικοκυριό και ο κόσμος άρχισε να πιστεύει ότι η αλλαγή ήταν εφικτή», ανέφερε. Όπως εξήγησε, αυτή η πεποίθηση κινητοποίησε και ανθρώπους που δεν ψήφιζαν στο παρελθόν, με αποτέλεσμα ελάχιστοι να έχουν προβλέψει το μέγεθος του κύματος εναντίον του καθεστώτος.

Υπάρχουν πληροφορίες ότι ο Βούτσιτς είχε εξετάσει το ενδεχόμενο πραξικοπήματος, εάν το εκλογικό αποτέλεσμα ήταν πιο οριακό, κάτι που το κόμμα του αρνείται. Ακόμη όμως κι αν οι πληροφορίες αυτές ευσταθούν, είναι αμφίβολο κατά πόσο θα μπορούσε να βασιστεί στην αστυνομία για να καταστείλει την αντιπολίτευση, γράφει ο Guardian.

«Πιστεύω ότι υπήρχε τεράστια δυσαρέσκεια στις τάξεις των απλών αστυνομικών και η κυβέρνηση διέθετε πληροφορίες που το επιβεβαίωναν», δήλωσε ο Μάρκοβιτς. «Μισή ώρα αφότου ο Βούτσιτς παραδέχθηκε την ήττα του, η αστυνομία ουσιαστικά αποσύρθηκε και σε πολλά σημεία οι αστυνομικοί αγκάλιαζαν τους ανθρώπους της αντιπολίτευσης».

Λέγεται ότι η νέα κοινοβουλευτική πλειοψηφία είναι η πιο μορφωμένη στον κόσμο, τουλάχιστον εάν κριτήριο αποτελέσει ο αριθμός των διδακτορικών τίτλων ανά βουλευτή. Θα χρειαστεί να αξιοποιήσει όλες τις δυνατότητές της για να ανασυγκροτήσει το κράτος, έπειτα από μια τόσο μακρά περίοδο παρακμής υπό τη μονοκομματική διακυβέρνηση.

Ισραήλ

Το αποτέλεσμα των ισραηλινών εκλογών της 27ης Οκτωβρίου μπορεί επίσης να θεωρηθεί νίκη για τη δημοκρατία και τους θεσμούς της, συνοδεύεται όμως από πολλές επιφυλάξεις.

Ο συνασπισμός υπό τον Νετανιάχου είδε τις έδρες του στην 120μελή Κνεσέτ να μειώνονται από 68 σε 53, όμως ο βασικός συνασπισμός της εβραϊκής αντιπολίτευσης εξασφάλισε μόλις 48 έδρες.

Οι μεγάλοι νικητές ήταν ο συνασπισμός των αραβικών κομμάτων του Ισραήλ, γνωστός ως Κοινή Λίστα, και το κόμμα Ραάμ, που κέρδισαν 11 και οκτώ έδρες αντίστοιχα. Έτσι, σχεδόν διπλασίασαν τη συνολική εκπροσώπηση των Παλαιστινίων στην Κνεσέτ και αναδείχθηκαν σε μια πολιτική δύναμη που κανείς δεν μπορεί πλέον να αγνοήσει.

Ωστόσο, ο σιωνιστικός συνασπισμός της αντιπολίτευσης, υπό τον απόστρατο στρατηγό Γκάντι Άιζενκοτ, έχει καταβάλει κάθε δυνατή προσπάθεια να αποφύγει μια τέτοια εξέλιξη, επιδεικνύοντας μεγάλη απροθυμία να συνάψει συμφωνία που θα επέτρεπε στη σημερινή αντι-Νετανιάχου πλειοψηφία να σχηματίσει κυβέρνηση.

Αυτή η αβέβαιη αντιπαράθεση αναδεικνύει τα όρια των δημοκρατικών κεκτημένων που προέκυψαν από τις εκλογές.

«Οι Άραβες πολίτες του Ισραήλ είναι οι πιο δημοκρατικοί άνθρωποι στην περιοχή. Εδώ και χρόνια είναι οι πιο ένθερμοι υποστηρικτές των ατομικών ελευθεριών και των δικαιωμάτων των μειονοτήτων», δήλωσε η Ντάλια Σάιντλιν, Αμερικανοϊσραηλινή πολιτική αναλύτρια.

«Ο συνασπισμός της αντιπολίτευσης βλέπει την κυβέρνηση Νετανιάχου ως μια κυβέρνηση που θέλει να μετατρέψει το Ισραήλ σε μια αυταρχική θεοκρατία. Και φοβάται ότι θα περιορίσει τις ατομικές ελευθερίες που κατακτήθηκαν έπειτα από μακροχρόνιους και δύσκολους αγώνες, σε ζητήματα όπως η ισότητα των φύλων, τα δικαιώματα των ΛΟΑΤΚΙ+ ατόμων και ο διαχωρισμός θρησκείας και κράτους. Αυτά είναι τα ζητήματα που οι Ισραηλινοί Εβραίοι αντιλαμβάνονται ως δημοκρατία».

Η Σάιντλιν επισήμανε ότι αυτός ο ορισμός δεν περιλαμβάνει τη συστηματική παραβίαση των δικαιωμάτων των Παλαιστινίων.

«Παραβλέπουν την κατοχή… Αυτό δεν είναι απλώς μια κηλίδα. Είναι μια θεμελιώδης αντίφαση με οτιδήποτε σχετίζεται με τη δημοκρατική πρακτική ή τους δημοκρατικούς θεσμούς».

Σε μια προσπάθεια να αποκλείσει κάθε ενδεχόμενο συμφωνίας μεταξύ του συνασπισμού Άιζενκοτ και των αραβικών κομμάτων του Ισραήλ, ο Νετανιάχου επιχείρησε να απονομιμοποιήσει τα τελευταία, ξεκινώντας έρευνα για το πώς κατάφεραν να συγκεντρώσουν τόσες ψήφους και αφήνοντας αιχμές περί παράνομης χρηματοδότησης από το Κατάρ.

Η προσπάθεια αυτή, η οποία δεν στηρίζεται σε κανένα αποδεικτικό στοιχείο, χαρακτηρίστηκε από ορισμένα ισραηλινά μέσα ενημέρωσης ως «απόπειρα πραξικοπήματος».

Ακόμη κι αν αποτύχει και ο Άιζενκοτ καταφέρει να σχηματίσει κυβέρνηση μειοψηφίας, ενδεχομένως με τη συμμετοχή του Ραάμ και την εξωτερική στήριξη της Κοινής Λίστας, υπάρχουν όρια στις παρεμβάσεις που θα μπορούσε να πραγματοποιήσει ένας τέτοιος συνασπισμός για την αποκατάσταση της ισραηλινής δημοκρατίας.

Θα επιδίωκε την κατάργηση ορισμένων νόμων που ψηφίστηκαν για να περιορίσουν την ανεξαρτησία της Δικαιοσύνης. Θα απομάκρυνε ορισμένους επικεφαλής της αστυνομίας και ενδεχομένως θα ερχόταν σε σύγκρουση με βίαιους εποίκους στους παράνομους οικισμούς της Δυτικής Όχθης.

Ωστόσο, η κατοχή θα παρέμενε, όπως και ο άμεσος έλεγχος σχεδόν του 70% της Λωρίδας της Γάζας από τον ισραηλινό στρατό.

Ηνωμένες Πολιτείες

Ο Ντόναλντ Τραμπ κάλεσε τους Αμερικανούς ψηφοφόρους να ψηφίσουν την Τρίτη σαν να βρισκόταν ο ίδιος στο ψηφοδέλτιο. Και εκείνοι έκαναν ακριβώς αυτό.

Το αποτέλεσμα ήταν ένα τεράστιο «μπλε κύμα». Οι Δημοκρατικοί ελέγχουν πλέον με άνεση και τα δύο σώματα του Κογκρέσου, έχοντας καταγράψει μεγάλες νίκες σε πολιτείες που είχαν να εκλέξουν Δημοκρατικούς εδώ και δεκαετίες.

Η ψήφος καθορίστηκε κυρίως από εσωτερικά οικονομικά ζητήματα, μεταξύ των οποίων το δυσβάσταχτο κόστος ζωής, το οποίο ο πρόεδρος είχε απορρίψει ως «απάτη».

Η σχεδόν αυτοκρατορική προεδρία που έχει εγκαθιδρύσει ο Τραμπ δεν βρισκόταν στην κορυφή των ανησυχιών των ψηφοφόρων. Ωστόσο, το νέο Κογκρέσο υπό τον έλεγχο των Δημοκρατικών θα πρέπει να την αντιμετωπίσει, εάν θέλει να πετύχει οτιδήποτε ουσιαστικό.

Η νέα πλειοψηφία είναι σημαντική, αλλά δεν φτάνει τα δύο τρίτα που απαιτούνται για την ανατροπή ενός προεδρικού βέτο, ούτε τις 60 ψήφους στη Γερουσία που χρειάζονται για να ξεπεραστεί η διαδικασία παρεμπόδισης της νομοθετικής διαδικασίας, γνωστή ως filibuster.

Οι Δημοκρατικοί θα μπορούν να μπλοκάρουν νομοθετικές πρωτοβουλίες του Λευκού Οίκου, αλλά δεν μπορούν να θεωρούν δεδομένο ότι θα καταφέρουν να περάσουν δικούς τους νόμους.

Μπορούν επίσης να επιχειρήσουν να περιορίσουν τη χρηματοδότηση της κυβέρνησης, όμως ο Λευκός Οίκος του Τραμπ αντιμετωπίζει με ιδιαίτερη περιφρόνηση την υποτιθέμενη εξουσία του Κογκρέσου να ελέγχει τις δημόσιες δαπάνες.

Η νέα πλειοψηφία μπορεί να πραγματοποιεί ακροάσεις, να ξεκινά έρευνες και να καλεί αξιωματούχους να καταθέσουν ενώπιον των επιτροπών του Κογκρέσου. Ωστόσο, οι κλητεύσεις αυτές μπορούν εξίσου εύκολα να αγνοηθούν.

Οι Δημοκρατικοί είναι επίσης πιθανό να διαπιστώσουν ότι η αποπολιτικοποίηση του κρατικού μηχανισμού, έπειτα από μια περίοδο ανελεύθερης διακυβέρνησης, είναι εξίσου δύσκολη με όσα αντιμετώπισαν οι πολιτικοί τους ομόλογοι στην Ουγγαρία και την Πολωνία και με όσα πρόκειται σύντομα να αντιμετωπίσουν στη Σερβία.

«Με εκτελεστικά διατάγματα, περιφρόνηση των δικαστηρίων, αγωγές και απειλές από το υπουργείο Δικαιοσύνης, μονομερείς δασμούς, έναν ακήρυχτο πόλεμο με το Ιράν και δημόσιους εξευτελισμούς στοχοποιημένων πολιτικών αντιπάλων, ο Τραμπ έχει συμπεριφερθεί σαν Αμερικανός φαραώ, αγνοώντας συχνά ακόμη και το δικό του Ρεπουμπλικανικό Κογκρέσο», δήλωσε ο Στίβεν Χιλ, συγγραφέας του βιβλίου 10 Steps to Repair American Democracy («10 βήματα για την αποκατάσταση της αμερικανικής δημοκρατίας»).

«Αν και το καθήκον των Δημοκρατικών είναι ξεκάθαρα να ανατρέψουν και να αναιρέσουν όσο το δυνατόν περισσότερα από όσα συνέβησαν στη διάρκεια αυτού του εφιάλτη των τελευταίων δύο ετών, στην πραγματικότητα αυτό μπορεί να μην είναι τόσο εύκολο».