Τραμπ και Ιράν σε “σιωπηλό” διπλωματικό παζάρι – Τι φοβούνται οι δύο πλευρές

Ο πρόεδρος των ΗΠΑ, Ντόναλντ Τραμπ, έδωσε την πιο σαφή ένδειξη μέχρι σήμερα ότι η εντατικοποίηση των διπλωματικών προσπαθειών θα μπορούσε να αποτρέψει έναν νέο μεγάλο γύρο εχθροπραξιών με το Ιράν, στον απόηχο της συντριπτικής ήττας του κόμματός του στις ενδιάμεσες εκλογές.

Ο Τραμπ δήλωσε την Κυριακή στο CNN ότι νέες αμερικανικές στρατιωτικές επιθέσεις είναι «εξαιρετικά απίθανες», εφόσον η Τεχεράνη σημειώσει πρόοδο προς την επίτευξη συμφωνίας για το πυρηνικό της πρόγραμμα και την επαναλειτουργία των Στενών του Ορμούζ. Παράλληλα, δήλωσε στην εκπομπή «60 Minutes» του CBS ότι «δεν επιδιώκει» την κλιμάκωση του πολέμου.

Το Ιράν και οι Ηνωμένες Πολιτείες διεξάγουν διακριτικά διαπραγματεύσεις για μια συμφωνία επί ευαίσθητων ζητημάτων, η οποία, όπως υπογραμμίζει το CNN, θα μπορούσε να αποτρέψει την επιστροφή σε έναν ολοκληρωτικό πόλεμο και να ανοίξει τον δρόμο για ευρύτερες συνομιλίες.

Ωστόσο, η Ουάσινγκτον μετριάζει τις προσδοκίες για επίτευξη συμφωνίας, με τον υπουργό Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο να δηλώνει την Κυριακή ότι «δεν θα έλεγα πως βρισκόμαστε στα πρόθυρα μιας σημαντικής διπλωματικής προόδου».

Ο Τραμπ έχει επίσης καταστήσει σαφές ότι η στρατιωτική επιλογή παραμένει στο τραπέζι.

Και οι δύο πλευρές, όπως επίσης και το Κατάρ, το οποίο έχει αναλάβει διαμεσολαβητικό ρόλο, έχουν αποκαλύψει ελάχιστες λεπτομέρειες σχετικά με τις συνομιλίες, παρά το γεγονός ότι η διπλωματική δραστηριότητα έχει ενταθεί μετά τις ενδιάμεσες εκλογές της Τρίτης.

Τι έχει αλλάξει μετά τις ενδιάμεσες εκλογές;

Οι εκλογικές απώλειες των Ρεπουμπλικανών έχουν προσθέσει μια νέα διάσταση στις διαπραγματεύσεις, με τον αντιπρόεδρο των ΗΠΑ, Τζέι Ντι Βανς, να δηλώνει μετά τις εκλογές ότι ο πόλεμος ήταν ένας από τους λόγους για τους οποίους ηττήθηκαν οι Ρεπουμπλικανοί.

Ο Τραμπ δήλωσε στην εκπομπή «60 Minutes» ότι δεν διαφωνεί με την εκτίμηση του Βανς, αναγνωρίζοντας ότι οι ψηφοφόροι «δεν ήθελαν τον πόλεμο».

Ωστόσο, υπερασπίστηκε σθεναρά την απόφαση να επιτεθεί στο Ιράν, δηλώνοντας ότι, αν έπρεπε να λάβει ξανά την ίδια απόφαση, η απάντησή του θα ήταν «ένα κατηγορηματικό ναι».

Το Ιράν, στο μεταξύ, επιδίωξε να αξιοποιήσει τα εκλογικά αποτελέσματα για να ενισχύσει τη διαπραγματευτική του θέση.

«Οι Αμερικανοί ψηφοφόροι έκαναν την επιλογή τους. Ήρθε η ώρα να κάνει και ο Λευκός Οίκος τη δική του», δήλωσε την Κυριακή ο υπουργός Εξωτερικών του Ιράν, Αμπάς Αραγτσί.

Ο Τραμπ συνεχίζει να εμφανίζεται βέβαιος για την ισχύ της στρατιωτικής θέσης των ΗΠΑ, ενώ το Ιράν έχει απειλήσει επανειλημμένα ότι θα επεκτείνει τον πόλεμο σε άλλες γεωγραφικές περιοχές, εάν δεχθεί νέα επίθεση.

Τι βρίσκεται στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων

Και οι δύο πλευρές έχουν διατυπώσει ορισμένες βασικές απαιτήσεις, οι οποίες, τουλάχιστον στα χαρτιά, θεωρούνται εξαρχής απαράδεκτες από την άλλη πλευρά.

Ο Τραμπ επιδιώκει την εξάλειψη του πυρηνικού προγράμματος του Ιράν, το οποίο η Τεχεράνη θεωρεί ζήτημα εθνικής κυριαρχίας.

Σε δημόσιο επίπεδο, το Ιράν τηρεί σκληρή στάση, επιμένοντας ότι δεν πρόκειται να διαπραγματευτεί με την Ουάσινγκτον για το πυρηνικό του πρόγραμμα ούτε να ανοίξει εκ νέου τα στρατηγικής σημασίας Στενά του Ορμούζ, εάν δεν εκπληρωθούν επτά προϋποθέσεις — μεταξύ των οποίων ο τερματισμός του πολέμου «σε όλα τα μέτωπα» και η άρση του ναυτικού αποκλεισμού. Οι λεπτομέρειες των προϋποθέσεων αυτών δεν έχουν ακόμη δημοσιοποιηθεί.

Εκατοντάδες κιλά εμπλουτισμένου ουρανίου —του υλικού που απαιτείται για την κατασκευή πυρηνικού όπλου— παραμένουν κρυμμένα σε άγνωστη τοποθεσία στο Ιράν. Η Τεχεράνη έχει χρησιμοποιήσει αυτό το απόθεμα ως διαπραγματευτικό μοχλό στις συνομιλίες της με τις ΗΠΑ. Σύμφωνα με δημοσιεύματα, η Ουάσινγκτον επιδιώκει είτε την αραίωση του εμπλουτισμένου ουρανίου είτε τη μεταφορά του σε άλλη χώρα για ασφαλή φύλαξη. Παραμένει ασαφές πόση πρόοδο έχουν σημειώσει οι δύο πλευρές στο συγκεκριμένο ζήτημα.

Το Ιράν υποστηρίζει ότι το πυρηνικό του πρόγραμμα αποσκοπεί στην παραγωγή ενέργειας και δεν εξυπηρετεί στρατιωτικούς σκοπούς.

Για το Ιράν, πέρα από την άρνησή του να υποχωρήσει στο ζήτημα του πυρηνικού του προγράμματος ή των Στενών του Ορμούζ, υπάρχουν και σημαντικοί οικονομικοί στόχοι.

Ως ένας από τους μεγαλύτερους παραγωγούς πετρελαίου στον κόσμο, το Ιράν αντιμετωπίζει ολοένα και μεγαλύτερες δυσκολίες στην πώληση αργού πετρελαίου στις διεθνείς αγορές, εξαιτίας των αμερικανικών κυρώσεων. Παράλληλα, ιρανικά περιουσιακά στοιχεία αξίας δισεκατομμυρίων δολαρίων, τα οποία βρίσκονται σε ξένες τράπεζες, παραμένουν δεσμευμένα.

Η Ουάσινγκτον φαίνεται να εξετάζει το ενδεχόμενο χαλάρωσης αυτών των περιορισμών, μια κίνηση που θα μπορούσε να βοηθήσει την Τεχεράνη να μετριάσει τις σοβαρές οικονομικές πιέσεις που υφίσταται ο πληθυσμός της, εν μέσω πληθωρισμού σε επίπεδα ρεκόρ.

Το Ιράν ζητά επίσης αποζημίωση από τις ΗΠΑ για τη δολοφονία του ανώτατου ηγέτη Αλί Χαμενεΐ και των κορυφαίων στρατιωτικών διοικητών του από τις ΗΠΑ και το Ισραήλ, κατά την έναρξη του πολέμου τον Φεβρουάριο.

Το Κατάρ διαμεσολαβεί μεταξύ των δύο πλευρών και διακινεί ένα έγγραφο-πλαίσιο συμφωνίας, στο οποίο τόσο η Ουάσινγκτον όσο και η Τεχεράνη προτείνουν τροποποιήσεις.

Η διαδικασία βρίσκεται σε εξέλιξη εδώ και εβδομάδες, ενδεχομένως και μήνες, ωστόσο έχει εντατικοποιηθεί τις τελευταίες ημέρες, εν μέσω φόβων για νέες στρατιωτικές επιθέσεις.

Ο Τραμπ αναμένεται να συναντηθεί τη Δευτέρα στην Ουάσινγκτον με τον πρωθυπουργό του Κατάρ, σεΐχη Μοχάμεντ μπιν Αμπντουλραχμάν αλ Θάνι.

Τα εμπόδια για την επίτευξη συμφωνίας

Μέχρι στιγμής, καμία από τις δύο πλευρές δεν έχει εμφανιστεί διατεθειμένη να υποχωρήσει από τις απαιτήσεις της.

Πριν αναχωρήσει την Κυριακή για τη σύνοδο των υπουργών Εξωτερικών της G7 στο Παρίσι, ο υπουργός Εξωτερικών των ΗΠΑ, Μάρκο Ρούμπιο, άφησε να εννοηθεί ότι οι δύο πλευρές εξακολουθούν να απέχουν πολύ από την επίτευξη συμφωνίας.

«Αυτή τη στιγμή, οι συνομιλίες δεν έχουν αποδώσει ιδιαίτερα, επειδή οι απαιτήσεις του Ιράν δεν είναι απλώς απαράδεκτες, αλλά σε ορισμένες περιπτώσεις εξωφρενικές, γελοίες και πραγματικά μη ρεαλιστικές».

Έπειτα από διαδοχικούς γύρους ανοιχτής σύγκρουσης, η εμπιστοσύνη της Τεχεράνης προς την Ουάσινγκτον έχει σχεδόν εξανεμιστεί. Το Ιράν δεν έχει ξεχάσει ότι ο πόλεμος ξέσπασε ενώ βρίσκονταν σε εξέλιξη οι διαπραγματεύσεις με τις ΗΠΑ για το πυρηνικό του πρόγραμμα.

Η Τεχεράνη ανησυχεί ότι, εάν εγκαταλείψει οποιοδήποτε από τα διαπραγματευτικά της πλεονεκτήματα, θα μπορούσε να δώσει στις ΗΠΑ και το Ισραήλ την ευκαιρία να εξαπολύσουν νέες επιθέσεις, αφήνοντάς την εκτεθειμένη και χωρίς αποτελεσματικά μέσα διαπραγμάτευσης.

Εάν το Ιράν δεχθεί επίθεση αφού ανοίξει τα Στενά του Ορμούζ και παραχωρήσει τον έλεγχο του εμπλουτισμένου ουρανίου του, θα βρεθεί ακόμη πιο εκτεθειμένο και σε ασθενέστερη διαπραγματευτική θέση.

Ο Τραμπ προσπαθεί να διατηρήσει τις ισορροπίες στις σχέσεις του με τους Άραβες εταίρους του και το Ισραήλ —που αμφότεροι θεωρούν την Ισλαμική Δημοκρατία απειλή—, ενώ βρίσκεται αντιμέτωπος με το ενδεχόμενο να δεχθεί επικρίσεις εάν αποχωρήσει από τον πόλεμο χωρίς να έχει εξασφαλίσει κάποια σημαντική παραχώρηση από το Ιράν.

Η Τεχεράνη επιδιώκει επίσης να προστατεύσει τις οργανώσεις που δρουν υπό την επιρροή της και τους συμμάχους της στον Λίβανο, το Ιράκ και την Υεμένη. Οι ένοπλες αυτές οργανώσεις έχουν πολεμήσει για λογαριασμό της Ισλαμικής Δημοκρατίας στην ευρύτερη περιοχή και παραμένουν πιστές στην Τεχεράνη, ωστόσο τα τελευταία τρία χρόνια έχουν βρεθεί αντιμέτωπες με πιέσεις που απειλούν την ίδια τους την ύπαρξη.

Τον Σεπτέμβριο, οι αντάρτες Χούθι στην Υεμένη, σύμμαχοι του Ιράν, εξαπέλυσαν αιφνιδιαστική επίθεση, καταλαμβάνοντας ένα ακόμη στρατηγικής σημασίας θαλάσσιο πέρασμα στην Ερυθρά Θάλασσα, το Μπαμπ ελ Μαντέμπ, προσφέροντας έτσι στην Τεχεράνη τη δυνατότητα να ασκεί επιρροή σε μία ακόμη σημαντική θαλάσσια οδό.

Έκτοτε, οι Χούθι έχουν εντείνει τις επιθέσεις τους εναντίον της Σαουδικής Αραβίας, ως απάντηση στη στρατιωτική υποστήριξη που παρέχει το Ριάντ στην κυβέρνηση της Υεμένης.

Οι ΗΠΑ επιδιώκουν να διασφαλίσουν ότι το Ιράν δεν θα διαθέτει τις δυνατότητες κατασκευής πυρηνικού όπλου, συμπεριλαμβανομένου του προηγμένου εξοπλισμού που θα μπορούσε να του επιτρέψει να το κατασκευάσει.

Οι Άραβες γείτονες του Ιράν εμφανίζονται διχασμένοι απέναντι στο ενδεχόμενο μιας συμφωνίας που θα παραχωρούσε υπερβολικά μεγάλη ισχύ στην Τεχεράνη και θα εδραίωνε την ηγεμονία που επιδιώκει να αποκτήσει στην περιοχή.

Το Ιράν θέλει να αναλάβει τη διαχείριση των Στενών του Ορμούζ, της θαλάσσιας οδού μέσω της οποίας τα πλούσια αραβικά κράτη εξάγουν το μεγαλύτερο μέρος του πετρελαίου και του φυσικού αερίου τους.

Ο έλεγχος αυτού του θαλάσσιου περάσματος θα έδινε στην Τεχεράνη αποφασιστική επιρροή σε όσα εισέρχονται και εξέρχονται από την περιοχή.

Κάτι τέτοιο θα ερχόταν επίσης σε αντίθεση με τις απαιτήσεις των ΗΠΑ, οι οποίες επιθυμούν να διασφαλίσουν την ελεύθερη ναυσιπλοΐα και δεν θα ήθελαν σε καμία περίπτωση να παγιώσουν ένα από τα σημαντικότερα κέρδη του Ιράν από τον πόλεμο.

Θα ξαναρχίσει, λοιπόν, ο πόλεμος;

Έχουν σημειωθεί ορισμένες επιθέσεις, ωστόσο και οι δύο πλευρές έχουν προσπαθήσει να υποβαθμίσουν τη σημασία τους, γεγονός που ενδεχομένως υποδηλώνει ότι καμία δεν επιθυμεί να εκτροχιάσει τις διαπραγματεύσεις.

Ορισμένα μέσα ενημέρωσης αναφέρουν ότι οι διαπραγματεύσεις μεταξύ των δύο πλευρών έχουν πλησιάσει περισσότερο στην επίτευξη συμφωνίας. Οι New York Times έχουν επισημάνει ότι το Ιράν είναι διατεθειμένο να επανέλθει στις διαπραγματεύσεις για το πυρηνικό του πρόγραμμα.

Δεν υπάρχει ανεξάρτητη επιβεβαίωση των πληροφοριών αυτών, ωστόσο οποιεσδήποτε παραχωρήσεις από την πλευρά του Ιράν σχετικά με το πυρηνικό του πρόγραμμα, ή ακόμη και η προθυμία του να συζητήσει το συγκεκριμένο ζήτημα, θα θεωρούνταν σημαντική διπλωματική πρόοδος.

Παρά, όμως, τις πληροφορίες περί προόδου, ο κίνδυνος ενός ολοκληρωτικού πολέμου παραμένει υπαρκτός. Οι ΗΠΑ εξακολουθούν να διατηρούν τεράστια στρατιωτική παρουσία στη Μέση Ανατολή, η οποία θα μπορούσε να εξαπολύσει μεγάλης κλίμακας επίθεση κατόπιν εντολής του Τραμπ.

Την ίδια ώρα, πλοία που μεταφέρουν πετρέλαιο και φυσικό αέριο μέσω των Στενών του Ορμούζ εξακολουθούν να δέχονται επιθέσεις από το Ιράν.

Οι ΗΠΑ προσφέρουν αμοιβή έως και 20 εκατομμυρίων δολαρίων για πληροφορίες σχετικά με το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν, ενώ έχουν συγκροτήσει ειδική ομάδα δράσης με στόχο να εμποδίσουν την Τεχεράνη να χρησιμοποιεί χερσαίες οδούς για τη μεταφορά προηγμένων οπλικών συστημάτων και άλλων υλικών.

Οι κινήσεις αυτές αποτελούν ενδείξεις ότι η Ουάσινγκτον εντείνει την πίεση προς το Ιράν, αντί να τη χαλαρώνει.

Την ίδια ώρα, οι σκληροπυρηνικοί κύκλοι του Ιράν, οι οποίοι θεωρούν ότι η Τεχεράνη έχει ήδη αναδειχθεί νικήτρια στον πόλεμο με τις ΗΠΑ, αξιοποιούν τις εκλογικές απώλειες του Τραμπ στις ενδιάμεσες εκλογές για να απαιτήσουν από τον Αμερικανό πρόεδρο να καταβάλει βαρύτερο τίμημα προκειμένου να απεμπλακεί από τη σύγκρουση.

Εάν οι Ιρανοί ηγέτες με περισσότερο μεταρρυθμιστικό προσανατολισμό, οι οποίοι συμμετέχουν στις διαπραγματεύσεις, καταλήξουν σε συμφωνία, ενδέχεται να βρεθούν αντιμέτωποι με αντιδράσεις στο εσωτερικό της χώρας.

Τις τελευταίες εβδομάδες, Ιρανοί στρατιωτικοί διοικητές έχουν εντείνει τις προειδοποιήσεις τους, υποστηρίζοντας ότι το Ιράν διαθέτει οπλικά συστήματα ικανά να πλήξουν περισσότερους στόχους και να προκαλέσουν ακόμη μεγαλύτερες ζημιές από ό,τι στο παρελθόν.

Επομένως, ακόμη κι αν ο Τραμπ είναι διατεθειμένος να καταλήξει σε συμφωνία, παραμένει κάθε άλλο παρά σαφές εάν το Ιράν είναι έτοιμο να την αποδεχθεί.