ΜΑ ΓΙΑΤΙ ΟΙ ΚΑΛΥΤΕΡΟΙ ΣΕΦ ΕΙΝΑΙ ΑΝΤΡΕΣ;
Γιατί, ενώ οι γυναίκες μαγειρεύουν εδώ και αιώνες, οι άντρες κυριαρχούν στις επαγγελματικές κουζίνες;
Φαντάζομαι θα έχετε βρεθεί σε αυτή τη δύσκολη θέση που ενώ θέλετε να απαντήσετε σε μία passive-aggressive ερώτηση, δεν σας έρχονται τα σωστά λόγια. Την επόμενη φορά, λοιπόν, που κάποιος θα ρωτήσει, με ύφος ανθρώπου που τα ξέρει όλα: «Αφού οι γυναίκες είναι τόσο καλές μαγείρισσες, γιατί οι περισσότεροι σεφ είναι άνδρες;» –το πιο πιθανό κατά τη διάρκεια ενός οικογενειακού δείπνου– το οποίο, όλως περιέργως, έχει μαγειρέψει μια γυναίκα, θα είστε πιο προετοιμασμένοι.
Αν το πιάσουμε λίγο από την αρχή, το «η θέση της γυναίκας είναι στην κουζίνα» είναι μια φράση που έχει ειπωθεί αμέτρητες φορές, συνήθως με διάθεση ειρωνείας ή υποτίμησης, και που κουβαλάει μια ολόκληρη ιστορία έμφυλων στερεοτύπων. Μόνο που υπάρχει μια αντίφαση: ενώ η κουζίνα θεωρείται παραδοσιακά γυναικείος χώρος, όταν μετατρέπεται σε επαγγελματικό πεδίο, όταν αποκτά αναγνώριση και οικονομική αξία, τότε οι γυναίκες μοιάζουν να περνούν σε δεύτερο πλάνο. Οι πιο προβεβλημένοι σεφ, οι επικεφαλής των μεγάλων εστιατορίων, οι άνθρωποι που συνδέονται με τις υψηλότερες διακρίσεις της γαστρονομίας είναι, στη συντριπτική τους πλειονότητα, άντρες. Γιατί, λοιπόν, συμβαίνει αυτό;
Στον 21ο αιώνα, η θέση της γυναίκας είναι στην κουζίνα, αλλά όχι απαραίτητα σε εκείνη του σπιτιού, όπου η μαγειρική αντιμετωπίζεται ως αυτονόητη υποχρέωση και απλήρωτη εργασία. Είναι στην κουζίνα ως manager, ως head chef, ως ιδιοκτήτρια εστιατορίου, ως δημιουργός που υπογράφει το μενού και διεκδικεί την αναγνώριση της δουλειάς της. Άλλωστε, η σχέση των γυναικών με το φαγητό είναι βαθιά ριζωμένη στην ιστορία. Το παράδοξο δεν είναι ότι οι γυναίκες μαγειρεύουν, αλλά ότι η μαγειρική, όταν γίνεται επάγγελμα υψηλού στάτους, εξακολουθεί να μοιάζει με ανδρικό προνόμιο.
Το φαινόμενο δεν αφορά μόνο τη γαστρονομία. Στην Ελλάδα, η εκπροσώπηση των γυναικών σε θέσεις ηγεσίας, τόσο στην πολιτική όσο και στις επιχειρήσεις, παραμένει χαμηλή σε σύγκριση με πολλές άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Τα έμφυλα στερεότυπα εξακολουθούν να επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τα επαγγέλματα, τις ικανότητες και τις θέσεις ευθύνης. Υπάρχουν δουλειές που θεωρούνται «γυναικείες» και άλλες που θεωρούνται «ανδρικές», ακόμη κι όταν δεν υπάρχει κανένας αντικειμενικός λόγος για αυτόν τον διαχωρισμό.
Η Μαρία Στρατηγάκη, Ομότιμη Καθηγήτρια του Παντείου Πανεπιστημίου και Αντιδήμαρχος Ισότητας, εξηγεί ότι η μαγειρική, όταν αποτελεί μέρος της οικιακής εργασίας, θεωρείται γυναικεία υπόθεση, καθώς οι γυναίκες εξακολουθούν να αναλαμβάνουν το μεγαλύτερο μέρος των εργασιών του σπιτιού. Όταν, όμως, η ίδια δραστηριότητα βγαίνει από το σπίτι, μετατρέπεται σε αμειβόμενο επάγγελμα, αποκτά ειδίκευση, επαγγελματική ταυτότητα και κοινωνικό κύρος, η εικόνα αλλάζει. Τότε οι άντρες εμφανίζονται να υπερεκπροσωπούνται στις θέσεις που συνοδεύονται από αναγνώριση και εξουσία. Με άλλα λόγια, η μαγειρική μπορεί να είναι γυναικεία όταν προσφέρεται δωρεάν στην οικογένεια, αλλά γίνεται ανδρική όταν μετατρέπεται σε επάγγελμα που πληρώνεται και επιβραβεύεται.
Η ίδια επισημαίνει ότι η ισότητα στην αγορά εργασίας δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς ισότητα στη φροντίδα και στη μη αμειβόμενη εργασία. Οι γυναίκες έχουν κάνει σημαντικά βήματα προς την επαγγελματική τους ένταξη, όμως οι άντρες δεν έχουν πραγματοποιήσει ένα αντίστοιχο άλμα στην ανάληψη των οικιακών και οικογενειακών υποχρεώσεων. Η αγορά εργασίας και η φροντίδα λειτουργούν σαν συγκοινωνούντα δοχεία: η ανισότητα στο σπίτι μεταφέρεται αναπόφευκτα και στον επαγγελματικό χώρο. Όταν μια γυναίκα καλείται να συνδυάσει την εργασία της με το μεγαλύτερο μέρος της φροντίδας της οικογένειας, είναι πιθανότερο να βρεθεί αντιμέτωπη με ένα διπλό ή ακόμη και τριπλό ωράριο. Οι νεότερες γενιές φαίνεται να κάνουν κάποια βήματα προς μια πιο ισότιμη κατανομή, ωστόσο η αλλαγή είναι μικρή και θα χρειαστούν χρόνια μέχρι να αποτυπωθεί με σαφήνεια στις στατιστικές.
Η ιστορία της επαγγελματικής κουζίνας προσφέρει μια ενδιαφέρουσα ματιά σε αυτή την αντίφαση. Ένα από τα πρόσωπα που διαμόρφωσαν καθοριστικά τον τρόπο με τον οποίο λειτουργούν οι σύγχρονες κουζίνες ήταν ο Auguste Escoffier. Μόλις λίγους μήνες μετά την άφιξή του στο Παρίσι, αναγκάστηκε να καταταγεί στην ενεργό στρατιωτική θητεία, αναβάλλοντας την αναδυόμενη καριέρα του στον χώρο της εστίασης. Η διακοπή, ωστόσο, δεν περιόρισε τη γαστρονομική του περιέργεια ούτε τη φιλοδοξία του. Αντίθετα, η εμπειρία αυτή επηρέασε βαθιά τη μετέπειτα πορεία του. Υπηρέτησε ως μάγειρας στον στρατό για επτά χρόνια, μεταξύ άλλων και κατά τη διάρκεια του Γαλλοπρωσικού Πολέμου, από το 1870 έως το 1871.
Εκεί, παρατήρησε τον τρόπο με τον οποίο λειτουργούσε μια μεγάλη οργανωμένη ομάδα: την αποτελεσματικότητα της ιεραρχίας, τον συντονισμό, τους σαφείς ρόλους και τις συγκεκριμένες γραμμές αναφοράς. Αργότερα μετέφερε αυτή τη λογική στις επαγγελματικές κουζίνες, συμβάλλοντας στη διαμόρφωση του συστήματος «brigade de cuisine», στο οποίο κάθε μέλος της ομάδας έχει συγκεκριμένες αρμοδιότητες και θέση στην ιεραρχία. Η επαγγελματική κουζίνα οργανώθηκε έτσι ως ένας χώρος με αυστηρή δομή, απαιτητικούς ρυθμούς και σαφείς σχέσεις εξουσίας. Αυτή η ιστορική διαδρομή δεν εξηγεί από μόνη της γιατί οι άντρες κυριάρχησαν στον χώρο, αναδεικνύει, όμως, τον τρόπο με τον οποίο διαμορφώθηκε ένα επαγγελματικό περιβάλλον που συνδέθηκε με την πειθαρχία, την ιεραρχία και την αντοχή.
«Η επαγγελματική κουζίνα είναι ένας δύσκολος χώρος για γυναίκες». Αρκεί πια αυτή η φράση ως απάντηση σε ένα ακανθώδες πρόβλημα, όπως είναι η ισότητα; Οι γυναίκες μπορούσαν ανέκαθεν να μαγειρεύουν καθημερινά για ολόκληρες οικογένειες, να διαχειρίζονται την οικιακή κουζίνα και να αναλαμβάνουν την ευθύνη της διατροφής των άλλων, ως πιο ευέλικτες και ανεκτικές, με αποτέλεσμα να αναλαμβάνουν περισσότερες ευθύνες και υποχρεώσεις. Όταν όμως έρχεται η στιγμή να διεκδικήσουν επαγγελματική θέση, οικονομική ανεξαρτησία και αναγνώριση ως δημιουργοί, έρχονται αντιμέτωπες με διαφορετικούς κανόνες.
Αυτό δεν σημαίνει ότι οι γυναίκες απουσίαζαν από τις επαγγελματικές κουζίνες. Συχνά, όμως, συγκεντρώνονταν σε συγκεκριμένες ειδικότητες ή θέσεις, με μικρότερη προβολή και χαμηλότερο επαγγελματικό κύρος. Ο όρος «pink-collar ghetto» περιγράφει ακριβώς αυτή την επαγγελματική και οικονομική απομόνωση των γυναικών σε τομείς που συχνά αμείβονται λιγότερο. Στον χώρο της γαστρονομίας, η συγκέντρωση γυναικών σε συγκεκριμένα πόστα, όπως η ζαχαροπλαστική, μπορεί να ιδωθεί μέσα από αυτό το πρίσμα, χωρίς βέβαια να σημαίνει ότι κάθε τέτοια θέση έχει αναγκαστικά χαμηλό κύρος ή χαμηλές απολαβές. Το ζήτημα είναι ποιος έχει την ευκαιρία να αναλάβει τη συνολική ευθύνη, να ηγηθεί μιας κουζίνας και να συνδεθεί με την ταυτότητα ενός εστιατορίου.
Ανάμεσα και στα επικίνδυνα παιχνίδια της πατριαρχίας, είναι και το πώς πρέπει να παρουσιαστεί μια γυναίκα στην κουζίνα προκειμένου να την αποδεχτούν, να επιβληθεί ή/και να αναγνωριστεί. Μια γυναίκα καλείται να υποδυθεί ρόλους, κάτι που ένας άντρας δεν χρειάζεται να το κάνει. Είναι επίσης πιθανό να πέσει στην παγίδα του εσωτερικευμένου μισογυνισμού, έχοντας αφομιώσει σεξιστικά στερεότυπα από την κοινωνία, με αποτέλεσμα να τα εφαρμόσει στον εαυτό της και σε άλλες γυναίκες. Να υπονομεύσει δηλαδή την εμπιστοσύνη, την αλληλεγγύη και την αυτοεκτίμηση μεταξύ άλλων γυναικών στον ίδιο κλάδο.
Μια από τις πιο χαρακτηριστικές περιπτώσεις που αποδεικνύουν πόσο διαφορετικά μπορεί να γραφτεί η ιστορία της γαστρονομίας είναι εκείνη της Eugénie Brazier. Η Γαλλίδα σεφ έγινε η πρώτη γυναίκα που απέκτησε τρία αστέρια Michelin και η πρώτη σεφ στον κόσμο που έφτασε τα έξι αστέρια ταυτόχρονα, έχοντας τρία αστέρια σε καθένα από τα δύο εστιατόριά της. Το επίτευγμά της παρέμεινε αξεπέραστο για περίπου 64 χρόνια, μέχρι το 1998, όταν ο Alain Ducasse απέκτησε έξι αστέρια για το ομώνυμο εστιατόριό του στο Παρίσι και το Louis XV στο Μόντε Κάρλο.
Η Brazier είχε εργαστεί επαγγελματικά στις κουζίνες για μόλις 15 χρόνια, όμως το αποτύπωμά της υπήρξε τεράστιο (ήταν μάλιστα ανάμεσα στις mères lyonnaises – τις πρωτοπόρες γυναίκες που είχαν βαθύτατο αντίκτυπο στην ιστορία της γαλλικής γαστρονομίας μεταξύ των πολέμων). Είχε περισσότερα αστέρια από τον Fernand Point, τον σεφ του La Pyramide, ο οποίος θεωρείται «πατέρας» της σύγχρονης γαλλικής κουζίνας. Κι όμως, σήμερα το όνομά της μοιάζει να έχει σχεδόν σβηστεί από τη συλλογική μνήμη της γαστρονομίας. Υπάρχει βέβαια μια διαφωνία για το αν εκείνη ή η Marie Bourgeois, γνωστή ως La Mère Bourgeois, ήταν η πρώτη που απέκτησε τα τρία αστέρια που απονεμήθηκαν για πρώτη φορά από τον οδηγό Michelin. Οι δύο γυναίκες βρέθηκαν στην κορυφή το 1933 και παρέμειναν κοντά σε αυτή τη διάκριση μέχρι τον θάνατο της Bourgeois, το 1937.
Η δεκαετία του ’30 φαίνεται πως ήταν μια περίοδος κατά την οποία οι γυναίκες είχαν μεγαλύτερη παρουσία και αποδοχή στην υψηλή γαστρονομία. Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, η Marguerite Bise, από το εστιατόριο L’Auberge du Père Bise, έγινε επίσης κάτοχος τριών αστεριών. Τα χρόνια που ακολούθησαν όμως, η εικόνα άλλαξε. Χρειάστηκε να περάσουν περίπου πέντε δεκαετίες μέχρι να βραβευτεί ξανά μια γυναίκα με τρία αστέρια Michelin, με την Anne-Sophie Pic να αποτελεί μία από τις σημαντικότερες μορφές αυτής της επιστροφής. Η σεφ είναι και μία από τους πρεσβευτές του ντοκιμαντέρ À la recherche des femmes chefs, στο οποίο η σκηνοθέτης Vérane Frédiani εξετάζει αυτή την ανδρική κυριαρχία.
Το βιβλίοTaking the Heat των Deborah A. Harris και Patti Giuffre εξετάζει ακριβώς τις έμφυλες σχέσεις στις επαγγελματικές κουζίνες και τον τρόπο με τον οποίο εξελίχθηκαν ιστορικά. Βασίζεται, μεταξύ άλλων, σε περισσότερα από 2.000 προφίλ σεφ και κριτικές εστιατορίων, καθώς και σε συνεντεύξεις με 33 γυναίκες σεφ. Ένα από τα βασικά παράδοξα που αναδεικνύει είναι ότι, ενώ η κουζίνα συνδέεται παραδοσιακά με τις γυναίκες, αυτές αποκλείονται συχνά από ένα επάγγελμα υψηλού κύρους, το οποίο σταδιακά νομιμοποιήθηκε και αναδείχθηκε ως πεδίο ανδρικής κυριαρχίας. Οι συγγραφείς καταγράφουν τα εμπόδια που συναντούν οι γυναίκες, αλλά και τη δυσκολία να ισορροπήσουν ανάμεσα στις απαιτήσεις της επαγγελματικής κουζίνας και της οικογενειακής ζωής. Για ορισμένες, οι πιέσεις αυτές οδηγούν ακόμη και στην εγκατάλειψη της καριέρας τους. Παράλληλα, οι γυναίκες που συμμετέχουν στην έρευνα αναφέρονται στα δικά τους πλεονεκτήματα και στις δεξιότητες που μπορούν να ενισχύσουν την παρουσία τους στον χώρο.
Η επαγγελματική αναγνώριση δεν μπορεί να αποσυνδεθεί από την ευρύτερη οικονομική ανισότητα. Σύμφωνα με τα στοιχεία της Eurostat για το μη προσαρμοσμένο μισθολογικό χάσμα μεταξύ των φύλων στην Ελλάδα, η διαφορά ήταν 15% το 2010, μειώθηκε στο 10,4% το 2018 και έφτασε ξανά στο 13,4% το 2024. Η πορεία αυτή δείχνει ότι η πρόοδος δεν είναι απαραίτητα γραμμική και ότι οι ανισότητες εξακολουθούν να υπάρχουν, ακόμη κι όταν οι γυναίκες έχουν πλέον ισχυρότερη παρουσία στην αγορά εργασίας.
Στην έκθεση «Μεταξύ φύλων: Πορείες, χάσματα και πολιτικές προς την ισότητα», που υπογράφουν οι Αντιγόνη Λυμπεράκη, Κατερίνα Γλυνιαδάκη και Θωμάς Γεωργιάδης και δημοσιεύτηκε τον Οκτώβριο του 2026, υπογραμμίζεται ότι για να εκτιμήσουμε την οικονομική ανεξαρτησία των γυναικών δεν αρκεί να εξετάζουμε μόνο την εργασία και τους μισθούς. Χρειάζεται να κοιτάξουμε και τον ιδιωτικό χρόνο, όσα συμβαίνουν μέσα στο σπίτι και τον τρόπο με τον οποίο κατανέμονται οι καθημερινές υποχρεώσεις. Εκεί, άλλωστε, βρίσκονται συχνά οι ρίζες των εμποδίων που αντιμετωπίζουν οι γυναίκες στην επαγγελματική τους πορεία. Ο ιδιωτικός χρόνος δεν μοιράζεται ισότιμα: στην Ελλάδα, οι γυναίκες εξακολουθούν να αφιερώνουν πολύ εντατικά τον χρόνο τους στις οικιακές εργασίες, ενώ οι άντρες αναλαμβάνουν αισθητά λιγότερες ώρες. Και όσο αυτή η ανισότητα παραμένει, η ισότητα στην αγορά εργασίας θα συνεχίζει να συναντά εμπόδια.
Για να απαντήσουμε λοιπόν στο ερώτημα, δεν είναι ότι οι καλύτεροι σεφ είναι άντρες. Είναι ότι οι άντρες είχαν για χρόνια περισσότερες ευκαιρίες να αναδειχθούν ως οι καλύτεροι, να αναλάβουν τις θέσεις εξουσίας, να αποκτήσουν τις διακρίσεις και να συνδέσουν το όνομά τους με την ιστορία της γαστρονομίας. Οι γυναίκες μαγείρευαν πάντα, συχνά χωρίς αμοιβή, χωρίς τίτλους και χωρίς αναγνώριση. Το ζητούμενο σήμερα δεν είναι να αποδείξουν ότι μπορούν να σταθούν σε μια επαγγελματική κουζίνα, αλλά να έχουν ίσες ευκαιρίες να ηγηθούν, να δημιουργήσουν και να ανταμειφθούν για τη δουλειά τους.