Το σκάνδαλο της Μπανάνας

Το ΜΕΝ24 αφηγείται την πικρή ιστορία των « BANANAS!*» στην Νικαράγουα, συνομιλεί με τον Σουηδό σκηνοθέτη της ομώνυμης ταινίας τεκμηρίωσης, Φρέντρικ Γκέρτεν και ανακαλύπτει πόσο εύκολα ακροβατεί κανείς ανάμεσα στην καταγγελία και την απάτη… Ο ήλιος καψάλιζε τους περαστικούς στην Τσινανδέγα της Νικαράγουας εκείνο το καλοκαιρινό μεσημέρι του 2008.



Οι περίεργοι παραμέριζαν για να περάσει η νεκρική πομπή ενώ πάνω από τις φυτείες μπανάνας τα κρωξίματα των πουλιών αντηχούσαν μέχρι το νεκροταφείο.



Ο Μπάιρον σήκωνε το κεφάλι του και με βλέμμα άδειο αντίκριζε τον λάκκο. Έκρυβε το πρόσωπο με τα χέρια του και ξεσπούσε σε λυγμούς ενώ μια τυμπανοκρουσία σαν μπόρα από χαλίκια σκέπαζε το φέρετρο του πατέρα του, Αλμπέρτο Ροσάλες.



Του εργάτη που πίστευε κανείς ότι η ματσέτα ήταν η προέκταση του χεριού του ενώ έκοβε με αυτήν αναρίθμητα τσαμπιά μπανάνες από τα μικράτα του, όταν άρχισε να δουλεύει στις φυτείες της Τσινανδέγα.



Τα ιοβόλα παρασιτοκτόνα τον «φιδογύριζαν» μια ζωή, εισέβαλλαν στα ρουθούνια του και εν τέλει τον σκότωσαν, όπως υποστηρίζει ο γιος του στις πρώτες σεκάνς της ταινίας τεκμηρίωσης « BANANAS!*».



Στο «ανάπηρο», λειψό φως της ανήλιαγης παράγκας του ο Μπάιρον με τελματωμένο βλέμμα κοιτάζει κατάματα την κάμερα του Σουηδού σκηνοθέτη Φρέντρικ Γκέρτεν.



Τα λόγια του δημιουργούσαν μια αβυσσαλέα συγκίνηση ενώ εξηγεί τις συνθήκες συγκομιδής μπανάνας στη Νικαράγουα, την κοινή μοίρα των εργατών που πεθαίνουν κάτω από απροσδιόριστες συνθήκες, βυθίζοντας στην ανέλπιδη σιωπή τους οικείους τους.




«Υπάρχει ένοχος;» εγείρεται το ερώτημα ενώ αναπτύσσεται το φιλμ στην οθόνη. Οι δείκτες των χεριών των εργατών ορθώνονται, υποδεικνύοντας την αμερικανική πολυεθνική εταιρεία «Dole» και ο Γκέρτεν πιάνει τον μίτο των καταγγελιών και τον ξεδιπλώνει.



Το 1977 απαγορεύθηκε στις Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής η χρήση του παρασιτοκτόνου «Negamon» γιατί αποδείχθηκε ότι ήταν 700 ισχυρότερο από τα επιτρεπτά όρια.



Οι εργάτες καταγγέλλουν ότι η περιώνυμη εταιρεία χρησιμοποιούσε το συγκεκριμένο παρασιτοκτόνο στη Νικαράγουα μέχρι και το 1982, παρότι γνώριζε τους κινδύνους που εμφώλευαν για τους εργάτες στις φυτείες.



Το άμεσο αποτέλεσμα στην υγεία των εργατών ήταν η στείρωση, ενώ μακροπρόθεσμα η υγεία επιβαρυνόταν, όπως συνέβη στην περίπτωση του Αλμπέρτο Ροσάλες, όπου επήλθε ο θάνατος, έπειτα από μια πολυώδυνη πορεία ζωής.



Οι υπεύθυνοι της «Dole» αρνήθηκαν πεισματικά κάθε
κατηγορία, όταν βρέθηκαν στο εδώλιο του κατηγορουμένου.



Ήταν η πρώτη φορά που μια αμερικανική εταιρεία δικαζόταν για ενέργειες που έλαβαν χώρα εκτός του εδάφους των Η.Π.Α. και ο Χουάν Ντομίνγκεζ χαμογελούσε όπως στα διαφημιστικά του…




«Το κάλεσμα της ανώτερης δύναμης»



Οι φωτογραφίες του βλαστού των Κουβανών μεταναστών, Χουάν Ντομίνγκεζ βρίσκονται παντού, στα φτωχά προάστια του Λος Άντζελες.



Το χαμόγελο του μυστακοφόρου στο πίσω μέρος των λεωφορείων ήταν μια υπόσχεση δικαιοσύνης για τους μετανάστες που είχαν την ατυχία να χτυπήσουν κατά την διάρκεια της εργασίας τους



Δικηγόρος με ειδίκευση στους εργατικούς τραυματισμούς αναζητούσε εμμονοληπτικά την μεγάλη υπόθεση, με την οποία θα δραπέτευε από την ανωνυμία της «πόλης των αγγέλων».



Το 2002 παρακολούθησε ένα ρεπορτάζ του CNN στο οποίο οι εργάτες στις φυτείες της Τσινανδέγα αποκάλυπταν ότι η εταιρεία «Dole» χρησιμοποιούσε επί χρόνια ένα παράνομο παρασιτοκτόνο εξαιτίας του οποίου υπήρξαν στειρώσεις και θάνατοι.



Ο Ντομίνγκεζ αυτοστιγμεί έκλεισε ένα εισιτήριο για την Νικαράγουα.
«Δεν είμαι θρησκόληπτος αλλά αυτό το ρεπορτάζ μου φάνηκε σαν να ήταν ένα κάλεσμα ανώτερης δύναμης» εξηγούσε με δικολαβική δεινότητα στην ταινία τεκμηρίωσης « BANANAS!*».



Παρέμεινε για μερικούς μήνες στην Τσινανδέγα, ιχνηλατώντας την υπόθεση και διέβλεψε ότι εκτός από χρήματα θα μπορούσε επιτέλους να αναδυθεί στον αφρό των νομικών αναζητήσεων.



Σχεδόν 10.000 εργάτες συμφώνησαν μαζί του και η υπόθεση άρχισε να λαμβάνει σάρκα και οστά με την κατάθεση της αγωγής των εργατών κατά της «Dole» στα αμερικανικά δικαστήρια.



Η ιστορία άρχισε να αποκτά οικουμενικό ενδιαφέρον, τα δημοσιεύματα πλήθαιναν και έτσι ο Φρέντρικ Γκέρτεν διάβασε για πρώτη φορά για την συγκεκριμένη υπόθεση μια ημέρα του 2006 στο γραφείο του στο Μάλμε της Σουηδίας.



Τα μάτια του σπινθήρισαν από περιέργεια και άρχισε αμέσως να αναζητά περισσότερες πληροφορίες, μιας και ο κεντρικός πυρήνας της ιστορίας πληρούσε όλες τις προδιαγραφές για να αποτελέσει την επόμενη ταινία του.




«Αυτό που μου κέντρισε το ενδιαφέρον ήταν η παγκοσμιότητα της ιστορίας» εξηγεί στο MEN24 ο Γκέρτεν,




« Σκοπός μου είναι να δημιουργώ ταινίες που να μπορούν όλοι να τις αντιληφθούν. Δεν κάνω φιλμ για τους φίλους μου, τους κριτικούς ή τους σινεφίλ.




Το κομμάτι της δουλειάς μου που απολαμβάνω περισσότερο είναι όταν με πλησιάζουν στον δρόμο και συζητούμε για την ταινία μου» λέει ο Σουηδός σκηνοθέτης, το προηγούμενο ντοκιμαντέρ του οποίου, «An ordinary family» κινηματογραφούσε τη ζωή μιας πάμπτωχης οικογένειας στην Αργεντινή.




Ο πρωταγωνιστής



Ο Γκέρτεν εγκαταστάθηκε στην Τσινανδέγα στα τέλη του 2007. Άρχισε να μιλά με εργάτες στις φυτείες και να συλλέγει πληροφορίες για την υπόθεση που εκδικαζόταν στα αμερικανικά δικαστήρια. Το μόνο που του έλειπε ήταν ο πρωταγωνιστής.



Παρακολουθώντας το νευρικό οδήγημα της BMW, τις μεγαλοπρεπείς χειρονομίες και το άφατο πάθος του Ντομίνγκεζ ενώ αγόρευε στο ακροατήριο των εργατών αποφάσισε να επικεντρώσει το φιλμ « BANANAS!*» επάνω του.




«Μια καλή ιστορία χωρίς πρωταγωνιστή καταλήγει σε ένα μέτριο φιλμ. Έτσι απλά. Για αυτό και προσπαθήσαμε να βρούμε ποιος θα ήταν αυτός. Ο Ντομίνγκεζ ήταν τόσο καλός που κάποια στιγμή δεν πιστεύαμε στην τύχη μας.




Δεν θα μπορούσαμε καν να φανταστούμε έναν τόσο καλά δομημένο χαρακτήρα. Για παράδειγμα ο συνέταιρος του, Ντουάν Μίλερ είναι το ακριβώς αντίθετο.




Μπορεί να είναι πιο ταλαντούχος δικηγόρος αλλά δεν ήθελε καν να εμφανιστεί στο φιλμ, προτιμώντας να επικεντρωθεί στην δίκη. Απόλυτα κατανοητή η θέση του αλλά με αυτόν ως κεντρικό χαρακτήρα δεν θα είχαμε τόσο καλό φιλμ» εξηγεί με ειλικρίνεια ο Γκέρτεν.



Η ιστορία έτσι όπως εκτυλίσσεται στο φιλμ πείθει ακόμη και τον πλέον καχύποπτο θεατή ότι η «Dole» ενέργησε παράνομα. Οι δακρύβρεχτες καταγγελίες των εργατών αρδεύουν συναισθήματα ακόμη και από «πέτρινες» ψυχές.



Η αποζημίωση που έπρεπε να καταβάλλει η εταιρεία, αν φυσικά καταδικαζόταν, θα ήταν κολοσσιαία.



Και ο Ντομίνγκεζ με δεξαμενή κατηγόρων 10.000 εργάτες έμοιαζε τόσο σίγουρος για την έκβαση της υπόθεσης ώστε να μην ζητά καν χρήματα από τους πελάτες του.




«Θα μου τα δώσετε όταν κερδίσουμε» έλεγε και άνθιζε ένα υπαινικτικό χαμόγελο στο πρόσωπο του. Στην πραγματικότητα όμως, όπως αποδείχθηκε στο δικαστήριο, προσέφερε χρήματα σε φτωχούς εργάτες προκειμένου να υποστηρίξουν την υπόθεση του.



Όταν οι νομικοί της «Dole» κατάφεραν να αποδείξουν, τον περασμένο Ιούνιο, ότι ο Ντομίνγκεζ δωροδόκησε αρκετούς εργάτες, η υπόθεση κατέρρευσε, η ταινία « BANANAS!*» μόλις είχε αρχίσει να προβάλλεται και η πολυεθνική εταιρεία αποφάσιζε να καταθέσει αγωγή κατά του Φρέντρικ Γκέρτεν για συκοφαντική δυσφήμηση…




Το ηθικό δίλημμα



Η αγωγή κατά του Γκέρτεν από την πολυεθνική εταιρεία ξεσήκωσε την κοινή γνώμη στη Σουηδία. Η συλλογική αποδοκιμασία έφτασε μέχρι και στο σημείο να υπάρξει εμπάργκο κατά των μπανανών «Dole».



Στις 15 Οκτωβρίου η εταιρεία αποφάσισε να αποσύρει την αγωγή και ενώ το φιλμ προβαλλόταν με επιτυχία στις Η.Π.Α., την Γαλλία, την Αγγλία, την Βραζιλία, την Ολλανδία και πολλές ακόμη χώρες.




«Παρότι οι δημιουργοί του φιλμ συνεχίζουν να προβάλλουν ένα έργο στο οποίο υπάρχουν πολλά λάθη και δηλώσεις που αποδείχθηκε ότι διατυπώθηκαν με ιδιοτέλεια αποσύρουμε την αγωγή προσδοκώντας σε έναν ανοικτό διάλογο με τους δημιουργούς» έλεγε στο λιγόλογο σχόλιο του ο εκτελεστικός αντιπρόεδρος της εταιρείας, Μάικλ Κάρτερ.




«Κατάλαβαν ότι δεν είχαν ισχυρή υπόθεση και προτίμησαν να αποσύρουν την αγωγή για να μην χάσουν στο δικαστήριο» αντιτείνει ο Γκέρτεν στο
«ΜΕΝ24», ενώ το φιλμ συνεχίζει να προβάλλεται στη Σουηδία κερδίζοντας το βραβείο του κοινού.




«Αυτό που θέλω όλοι να καταλάβουμε είναι ότι οι μπανάνες που τρώμε επί χρόνια φαίνεται ότι έχουν προκαλέσει φρικώδη πόνο σε αυτούς τους ανθρώπους. Για εμένα αυτή η ανακάλυψη ήταν πολύ άβολη.




Ποιος μπορεί να γνωρίζει τι χημικά χρησιμοποιούν σήμερα στις μπανάνες; Ποιος ξέρει αν θα υπάρχουν ανάλογες συνέπειες στους εργάτες έπειτα από 30 χρόνια.




Ήθελα να υπογραμμίσω το ηθικό δίλημμα. Τρεφόμαστε με φαγητό που μπορεί να κοστίσει τη ζωή συνανθρώπων μας» υποστηρίζει ο Γκέρτεν, ο οποίος δεν πιστεύει ότι αλλοιώνεται η εικόνα του φιλμ από τις ενέργειες του Ντομίνγκεζ.



Ο γιος των Κουβανών μεταναστών σήμερα αντιμετωπίζει ποινή φυλάκισης για τις ενέργειες του. Η υπόθεση του θα εκδικασθεί στο άμεσο μέλλον και η αγωνία έχει καταλάβει μέχρι και το έσχατο κύτταρο του.




«Ζω έναν εφιάλτη» αρκέστηκε να πει στους «Los Angeles Times». Το ντοκιμαντέρ « BANANAS!*» δεν έχει προγραμματιστεί να προβληθεί στην Ελλάδα.



Θα αποτελούσε μια ευκαιρία για να αντιληφθεί ο καθένας πόσο εύκολα χειραγωγείται ένας θεατής από μια «επίπλαστη» πραγματικότητα, ανεξαρτήτως των καλών προθέσεων.



Ο Γκέρτεν θέλησε να δείξει την εκμετάλλευση των πάμπτωχων αγροτών της Νικαράγουα θέλοντας να εκπληρώσει τον:
«στόχο του πολιτικού ντοκιμαντέρ. Να δείχνεις τους «άλλους».



Να δημιουργείς δηλαδή το πορτρέτο ανθρωπίνων πλασμάτων και όχι ‘θυμάτων’. Πιστεύω ότι το πετύχαμε με το ντοκιμαντέρ « BANANAS!*»…