Fast Fashion: Η σκοτεινή πλευρά της ντουλάπας μας – Πόσο νερό χρειάζεται ένα τζιν;

Ο Alexander McQueen είχε πει κάποτε: «Δεν υπάρχει καλύτερος σχεδιαστής από τη φύση». Είναι κάπως ειρωνικό αυτό, αν σκεφτεί κανείς πως η μόδα -μια βιομηχανία που βασίζεται στην εικόνα, την έμπνευση και τη δημιουργία-, έχει εξελιχθεί σε έναν από τους πιο επιβαρυντικούς κλάδους για το περιβάλλον και, κατ’ επέκταση, για το μέλλον μας. Και όμως, όσο εύκολο κι αν είναι να δείξουμε με το δάχτυλο τις μεγάλες εταιρίες, η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη.

Στο κεφάλαιο «μόδα και βιωσιμότητα», υπάρχουν πολλοί παράγοντες που καθορίζουν το πώς λειτουργεί, ή μάλλον, το πώς θα έπρεπε να λειτουργεί, η βιομηχανία της μόδας. Νομοθεσίες υπάρχουν. Περιβαλλοντικοί στόχοι υπάρχουν. Εταιρίες ανακοινώνουν στρατηγικές βιωσιμότητας σχεδόν κάθε μήνα. Κι όμως, τίποτα από αυτά δεν αρκεί όσο δεν αμφισβητείται το ίδιο το μοντέλο που απαιτεί να παράγονται όλο και περισσότερα ρούχα, όλο και πιο γρήγορα. Γιατί όσο συνεχίζουμε να καταναλώνουμε με τους σημερινούς ρυθμούς, το πρόβλημα δεν είναι μόνο από τι φτιάχνονται τα ρούχα μας, είναι ότι φτιάχνονται υπερβολικά πολλά.

Οι τόνοι υφασμάτων που παράγονται, τα αποθέματα που μένουν αδιάθετα, τα ρούχα που καταλήγουν σε χωματερές αναπτυσσόμενων χωρών καλύπτοντας τεράστιες εκτάσεις γης, συνθέτουν μια πραγματικότητα που δύσκολα μπορεί πλέον να χαρακτηριστεί προσωρινή. Η βιομηχανία της μόδας συνδέεται με σημαντικό ποσοστό της παγκόσμιας κατανάλωσης νερού και με υψηλές εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα (περίπου ένα 20% αλλά οι αριθμοί αυτοί αλλάζουν διαρκώς), γεγονός που την καθιστά έναν από τους πιο απαιτητικούς περιβαλλοντικά κλάδους της παγκόσμιας οικονομίας.

Σε μια επίσκεψή μου στο μουσείο Fashion for Good στο Άμστερνταμ, το 2022, η θεωρία έγινε εικόνα. Πράγματα που ήδη γνώριζα για τις πολιτικές των μεγάλων εταιριών μαζικής παραγωγής ρούχων, και όχι μόνο, -ασ μη βγάζουμε εκτός συζήτησης την πολυτελή μόδα, που αποτελεί κι αυτή μέρος του ίδιου συστήματος-, απέκτησαν άλλη διάσταση όταν είδα τα στοιχεία μπροστά μου. Κάπου εκεί, στάθηκα μπροστά σε ένα στοιχείο που δεν ξέχασα ποτέ. Ένα τζιν παντελόνι. Ίσως το πιο καθημερινό κομμάτι μιας ντουλάπας. Κι όμως, για την παραγωγή ενός μόνο τζιν μπορούν να χρειαστούν κατά μέσο όρο χιλιάδες λίτρα νερού (μπορεί να είναι από 2.000 έως και 10.000 λίτρα, σύμφωνα με τα σημερινά στατιστικά) μέσα στον συνολικό κύκλο ζωής του, από την καλλιέργεια του βαμβακιού μέχρι την παραγωγή, τη χρήση και τη συντήρησή του.

Και το πρόβλημα δεν τελειώνει εκεί. Για να αποκτήσει το χαρακτηριστικό μπλε χρώμα του, χρησιμοποιούνται διαδικασίες βαφής που απαιτούν επιπλέον νερό και συχνά χημικές ουσίες που καταλήγουν στα υδάτινα οικοσυστήματα. Αν το σκεφτεί κανείς, είναι σχεδόν παράλογο: ένα καθημερινό ρούχο που αγοράζουμε χωρίς δεύτερη σκέψη μπορεί να κουβαλά πίσω του ένα τεράστιο περιβαλλοντικό αποτύπωμα. Και αυτό δεν αφορά μόνο το τζιν. Η βαφή υφασμάτων συνολικά παραμένει μία από τις πιο περιβαλλοντικά απαιτητικές διαδικασίες στην παραγωγή ρούχων.

Βέβαια, η εικόνα δεν είναι απολύτως μαύρη. Υπάρχουν εταιρίες που επενδύουν σε νέες τεχνικές βαφής και ανακύκλωσης χρωστικών, προσπαθώντας να μειώσουν τη χρήση νερού και χημικών. Υπάρχουν επίσης καινοτόμα υλικά: υφάσματα από πούλπα μήλου, ανανά, δέρμα από μανιτάρια, ακόμη και από ντομάτα. Ακούγεται σαν το μέλλον. Αλλά ούτε εδώ τα πράγματα είναι τόσο απλά. Γιατί πολλές από τις εναλλακτικές που παρουσιάζονται ως «πράσινες» χρειάζονται σύνθετες βιομηχανικές διαδικασίες, χημικές επεξεργασίες και υψηλή ενεργειακή κατανάλωση. Το vegaν δέρμα, για παράδειγμα, δεν είναι αυτομάτως βιώσιμο μόνο και μόνο επειδή δεν είναι ζωικής προέλευσης.

Και κάπου εδώ αρχίζει το πραγματικά δύσκολο κομμάτι της συζήτησης: μήπως τελικά έχουμε αρχίσει να αντιμετωπίζουμε τη βιωσιμότητα σαν ακόμη μια τάση;

Πώς φτάσαμε εδώ; Η άνοδος της fast fashion

Ένα χρονοδιάγραμμα στο Fashion for Good, με βοήθησε να δω πώς φτάσαμε ως εδώ.

• Αρχές 2000s: Η μόδα γίνεται πιο γρήγορη και πιο φθηνή. Οι μεγάλες αλυσίδες μετατρέπουν τις τάσεις σε προϊόντα που διαθέτουν στα καταστήματά τους μέσα σε λίγες εβδομάδες και η ιδέα ότι τα ρούχα είναι σχεδόν αναλώσιμα αρχίζει να κανονικοποιείται.
• 2008: Η παραγωγή εκτοξεύεται ενώ οι τιμές πέφτουν ακόμη περισσότερο. Το χαμηλό κόστος συνδέεται όλο και περισσότερο με την πίεση στην εργασία και στην παραγωγή (βλ. sweatshops).
• 2010: Η βιωσιμότητα περνά επίσημα στη δημόσια ατζέντα της βιομηχανίας.
• 2011: Αρχίζει πιο οργανωμένη πίεση για περιορισμό των τοξικών χημικών στην παραγωγή.
• 2013: Η κατάρρευση του Rana Plaza στο Μπανγκλαντές φέρνει στο προσκήνιο το πραγματικό ανθρώπινο κόστος της γρήγορης μόδας.
• 2014–2017: Η συζήτηση μεταφέρεται από την καταγγελία στις λύσεις. Κυκλική μόδα, διαφάνεια και νέες καταναλωτικές συνήθειες γίνονται μέρος του διαλόγου.

Κι εδώ ίσως βρίσκεται η μεγαλύτερη αντίφαση. Γιατί ενώ μιλούσαμε όλο και περισσότερο για βιωσιμότητα, η fast fashion δεν επιβραδύνθηκε ποτέ πραγματικά. Αντίθετα, έγινε πιο έξυπνη.

Και κάπως έτσι φτάσαμε στη σημερινή εποχή. Μια εποχή όπου η Gen Z μεγάλωσε μέσα στην κουλτούρα του instant gratification, των social media, των microtrends και της συνεχούς ανανέωσης. Δεν λέω ότι η Gen Z δημιούργησε το πρόβλημα, κάθε άλλο. Είναι όμως η πρώτη γενιά που μεγάλωσε μέσα σε αυτό ολοκληρωτικά. Γι’ αυτό και οι συνεργασίες ανάμεσα σε μεγάλους δημιουργούς μόδας, και όχι μόνο, και fast fashion brands (βλ. συνεργασίες όπως αυτή της Zara με τον John Galliano και τον Bad Bunny) δεν μοιάζουν πλέον παράξενες. Είναι ίσως η πιο ξεκάθαρη απόδειξη ότι το σύστημα έχει ήδη αλλάξει.

Αν η εποχή που ο Galliano βρισκόταν στον οίκο Dior μοιάζει σήμερα σχεδόν ρομαντική, είναι γιατί τότε υπήρχε ακόμη η αίσθηση ότι η πολυτέλεια και η μαζική αγορά λειτουργούσαν σε διαφορετικούς κόσμους. Δεν λειτουργούν πια. Τα όρια έχουν ξεπεραστεί εδώ και χρόνια. Δεν υπάρχει πλέον καθαρός διαχωρισμός ανάμεσα στην πολυτελή και στη «γρήγορη» μόδα. Και κάπως εδώ επιστρέφω σε μια σκέψη που με απασχολεί. Αν το 2015 και τα επόμενα χρόνια ήταν το peak του sustainability, σήμερα σε ποιο σημείο βρισκόμαστε; Η απάντηση ίσως είναι: σε ένα σημείο κόπωσης.

Από τη μία, πολλοί άνθρωποι έχουν κουραστεί να ακούν για τις επιπτώσεις της fast fashion. Δεν είμαστε εκπαιδευμένοι πάνω στο ζήτημα (ειδικά στην Ελλάδα). Και μέσα σε μια παγκόσμια οικονομική πίεση και έναν καθημερινό βομβαρδισμό από κρίσεις και πολέμους, η βιωσιμότητα συχνά μοιάζει με ακόμη ένα πρόβλημα που δεν αντέχουμε να αντιμετωπίσουμε.

Και ειλικρινά, το καταλαβαίνω. Η μόδα μπορεί να μοιάζει ανούσια μπροστά στα κοσμοϊστορικά γεγονότα των τελευταίων ετών. Η Γη όμως συνεχίζει να γυρίζει. Από την άλλη, υπάρχουν και οι φωτεινές ενδείξεις: brand, σχεδιαστές και πρωτοβουλίες που συνεχίζουν να επιμένουν.

Αλλά ακόμη και στο Άμστερνταμ -μια από τις πιο sustainabilit-friendly πόλεις της Ευρώπης-, το μουσείο που αφιέρωσε τόσο χώρο σε αυτή τη συζήτηση έκλεισε λίγα χρόνια μετά την επίσκεψή μου. Και αυτό από μόνο του λέει κάτι. Παράλληλα, τα ρούχα από πιο υπεύθυνα υλικά έχουν συχνά υψηλότερο κόστος, ειδικά όταν δεν παράγονται από τις ίδιες μεγάλες αλυσίδες που δημιούργησαν το πρόβλημα. Και κάπου εκεί έρχεται η μεγάλη αντίφαση του καταναλωτή. Η ποσότητα εξακολουθεί να μοιάζει πιο ελκυστική από την ποιότητα.

Θα πω όμως, το εξής. All is not lost.

Τα τελευταία χρόνια, το second hand και το vintage shopping έχουν επιστρέψει όχι ως εναλλακτική ανάγκης αλλά ως πραγματική επιλογή. Όχι μόνο γιατί παρατείνουν τη ζωή ενός ρούχου, αλλά γιατί επαναφέρουν μια σημαντική φιλοσοφία που κάπως είχαμε χάσει τα τελευταία χρόνια: την ιδέα ότι ένα ρούχο, όπως το απλό τζιν παντελόνι, μπορεί να έχει διάρκεια. Ότι δεν χρειάζεται κάθε αγορά να είναι καινούρια. Ότι η αξία ενός ρούχου δεν βρίσκεται στον αριθμό των ετών που υπάρχει στην ντουλάπα μας. Και ίσως εκεί βρίσκεται και η πιο ρεαλιστική μορφή βιωσιμότητας. Όχι στην τελειότητα. Αλλά στην επίγνωση. Στο να γνωρίζουμε πώς φτιάχνονται τα ρούχα μας. Στο να αγοράζουμε λιγότερα. Στο να αγοράζουμε πιο συνειδητά. Η Fanny Moizant, συνιδρύτρια του Vestaire Collective (μια από τις μεγαλύτερες online πλατφόρμες πώλησης second hand ρούχων), είχε πει κάτι που ίσως συνοψίζει όλη αυτή τη συζήτηση καλύτερα από οτιδήποτε άλλο: “Buy less, Buy better”. Ψώνιζε λιγότερα. Ψώνιζε καλύτερα. Όχι σαν σύνθημα. Αλλά σαν τρόπο ζωής.

Γιατί τελικά ίσως η βιωσιμότητα στη μόδα να μη σημαίνει να σταματήσουμε να αγαπάμε τα ρούχα. Ίσως να σημαίνει απλώς να αρχίσουμε να αγαπάμε αυτά που έχουμε ήδη στην ντουλάπα μας, λίγο παραπάνω.