Ο ρατσισμός επιμένει στο Παγκόσμιο Κύπελλο: Τα σχόλια που “στοχεύουν” μαύρους ποδοσφαιριστές

Η περιγραφή του προπονητή του Βελγίου Ρούντι Γκαρσία για τη Σενεγάλη ως μία από «εκείνες τις ομάδες» που «τείνουν να χάνουν την τακτική τους συνοχή προς το τέλος του αγώνα» έχει αναζωπυρώσει τον έλεγχο γύρω από τη χρήση φυλετικά φορτισμένης γλώσσας στο Παγκόσμιο Κύπελλο.

Ο Γκαρσία έκανε αυτές τις δηλώσεις μετά την ανατροπή του Βελγίου στις καθυστερήσεις απέναντι στη Σενεγάλη την Τετάρτη. Σε ανακοίνωση που δημοσίευσε στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης δύο ημέρες αργότερα, ο Γκαρσία είπε ότι «αναφερόταν σε ομάδες που δεν έχουν συνηθίσει να διαχειρίζονται ένα προβάδισμα σε αγώνες υψηλού επιπέδου του Παγκοσμίου Κυπέλλου» και ότι τα σχόλιά του θα μπορούσαν να αφορούν ομάδες από οποιαδήποτε περιοχή του κόσμου.

Όμως οι επικριτές του υποστήριξαν ότι οι δηλώσεις του Γκαρσία βασίστηκαν σε ένα βαθύτερο ιστορικό υπόβαθρο φυλετικών στερεοτύπων, τα οποία επί μακρόν παρουσιάζουν τους μαύρους ποδοσφαιριστές και τις αφρικανικές ομάδες ως εκ φύσεως δυνατούς και βασιζόμενους στο ένστικτο, αλλά ταυτόχρονα ως στερούμενους τακτικής ευφυΐας, συναισθηματικά εύθραυστους ή ανίκανους να αντέξουν την πίεση.

Όπως σημειώνει το Reuters, για ακαδημαϊκούς και υπέρμαχους της καταπολέμησης του ρατσισμού, η διαμάχη ανέδειξε μια επαναλαμβανόμενη γραμμή αντιπαράθεσης στην ποδοσφαιρική κάλυψη: το πώς η γλώσσα που παρουσιάζεται ως τακτική ανάλυση μπορεί να εξακολουθεί να μεταφέρει παλιά φυλετικά στερεότυπα.

«(Αυτό) είναι βαθιά ρατσιστικό όσον αφορά την αναπαραγωγή φυλετικοποιημένων στερεοτύπων για αυτές τις ομάδες, αυτές τις αφρικανικές ομάδες που στερούνται της ικανότητας να ελέγξουν έναν αγώνα, να ελέγξουν τον εαυτό τους, και αυτό προέρχεται από εκείνο το αποικιοκρατικό πλαίσιο των λεγόμενων ζωωδών τάσεων που αποδίδονται στους μαύρους ανθρώπους και στους μαύρους πληθυσμούς», δήλωσε ο Μπεν Κάρινγκτον, καθηγητής Δημοσιογραφίας και Κοινωνιολογίας στο USC Annenberg, του οποίου η έρευνα επικεντρώνεται στη διασταύρωση φυλής και αθλητισμού.

Ο Πίτερ Αλέγκι, καθηγητής Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο του Μίσιγκαν Στέιτ, ο οποίος έχει γράψει εκτενώς για το αφρικανικό ποδόσφαιρο, δήλωσε ότι τα σχόλια του Γκαρσία ήταν «πολύ ανησυχητικά», επειδή απηχούσαν στερεότυπα τα οποία οι αφρικανικές ομάδες προσπαθούν εδώ και δεκαετίες να ξεπεράσουν.

Είπε ότι η κατάρρευση της Σενεγάλης στα τελευταία λεπτά κινδυνεύει να αναβιώσει γνώριμες αντιλήψεις, ιδιαίτερα εάν οι παραδοσιακές ποδοσφαιρικές δυνάμεις καταφέρουν να φτάσουν μέχρι τους τελικούς.

«Θα αναιρέσει μεγάλο μέρος της καλής θέλησης που έχουν συγκεντρώσει οι αφρικανικές ομάδες, καθώς και όλα τα σπουδαία επιτεύγματά τους», δήλωσε ο Αλέγκι, αναφερόμενος στη διοργάνωση του Παγκοσμίου Κυπέλλου του 2010 από τη Νότια Αφρική ως παράδειγμα της ικανότητας μιας αφρικανικής χώρας να οργανώσει και να διαμορφώσει το παγκόσμιο ποδόσφαιρο. «Χρειάζεται μόνο ένας αγώνας και αυτό το αφήγημα επιστρέφει».

Πολυάριθμες ακαδημαϊκές μελέτες δείχνουν ότι οι σχολιαστές περιγράφουν συχνότερα τους μαύρους ποδοσφαιριστές — άνδρες και γυναίκες — μέσα από χαρακτηριστικά όπως η αθλητικότητα, η ταχύτητα και η δύναμη, ενώ δίνουν λιγότερη έμφαση στην τακτική τους ευφυΐα, την τεχνική τους κατάρτιση ή την ικανότητά τους στη λήψη αποφάσεων.

Σε μία από τις πιο πρόσφατες μελέτες, η οποία επικεντρώθηκε στον σχολιασμό κατά τη διάρκεια του Παγκοσμίου Κυπέλλου του 2018, ερευνητές από τα πανεπιστήμια του Λέστερ και του Κόβεντρι διαπίστωσαν ότι το 70% των επαίνων που αποδόθηκαν σε μαύρους ποδοσφαιριστές αφορούσε τα σωματικά τους χαρακτηριστικά, σε σύγκριση με το 18% των επαίνων για λευκούς ποδοσφαιριστές. Λιγότερο από το 20% των επαίνων προς μαύρους παίκτες αφορούσε αποκτημένες δεξιότητες, τον χαρακτήρα ή τις γνωστικές τους ικανότητες, ενώ για τους λευκούς παίκτες το αντίστοιχο ποσοστό έφτανε το 73%.

«Τα διαχρονικά μοτίβα στα διεθνή μέσα ενημέρωσης σχετικά με τη φυλή και τον αθλητισμό τροφοδοτούνται και δικαιολογούνται από δύο λανθασμένες αλλά βαθιά εδραιωμένες αντιλήψεις: τον φυλετικό ουσιοκρατισμό — την ιδέα ότι η φυλή αποτελεί μια βιολογικά υπαρκτή κατηγορία, στην οποία μία φυλή διαθέτει χαρακτηριστικά που της είναι εγγενή — και τον βιολογικό ντετερμινισμό — την αντίληψη ότι αυτά τα εγγενή χαρακτηριστικά καθορίζουν βιολογικά τα αποτελέσματα», δήλωσε ο Μάθιου Χιούι, καθηγητής Κοινωνιολογίας στο Πανεπιστήμιο του Κονέκτικατ και ειδικός σε θέματα φυλής και αθλητισμού.

Πρόσθεσε ότι τέτοια στερεότυπα άρχισαν να εμφανίζονται στο πρώτο μισό του 20ού αιώνα, όταν μαύροι αθλητές άρχισαν να σημειώνουν επιτυχίες στον αθλητισμό.

Σχόλια με ρατσιστικό περιεχόμενο που συναντήσαμε στο Μουντιάλ

Νωρίτερα στη διοργάνωση, ο Γερμανός σχολιαστής και πρώην ποδοσφαιριστής Μπάστιαν Σβάινσταϊγκερ σχολίασε, πριν από τον αγώνα Γερμανία – Ακτή Ελεφαντοστού, ότι η Γερμανία έπρεπε να είναι «προετοιμασμένη για το ενδεχόμενο να είναι απρόβλεπτο το παιχνίδι κάποιες φορές» και ότι οι Ιβοριανοί έπαιζαν «αφρικανικό ποδόσφαιρο», το οποίο χαρακτήρισε «κάποιες φορές λίγο ανορθόδοξο, λίγο άγριο, όχι τόσο τακτικό».

Ο προπονητής της Ακτής Ελεφαντοστού, Εμερσέ Φαέ, δήλωσε ότι τα σχόλια αυτά θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν ρατσιστικά — ισχυρισμό που απέρριψε ο Σβάινσταϊγκερ, λέγοντας ότι απλώς ανέλυε έναν τρόπο παιχνιδιού.

Ο πρώην Σέρβος ποδοσφαιριστής Ράντε Μπογκντάνοβιτς, ο οποίος εργάζεται πλέον ως σχολιαστής στη δημόσια ραδιοτηλεόραση της Σερβίας RTS, ζήτησε συγγνώμη αφού έκανε ρατσιστικά σχόλια για μαύρους ποδοσφαιριστές κατά τη διάρκεια του αγώνα Βελγίου – Ιράν στις 21 Ιουνίου. Μετά τη λήξη του αγώνα χωρίς τέρματα, αμφισβήτησε τη συγκέντρωση και την αντοχή των μαύρων παικτών της εθνικής Βελγίου.

Ο Βρετανός αθλητικός δημοσιογράφος Λίον Μαν, ιδρυτής της οργάνωσης Black Collective Media in Sports, η οποία συμβουλεύει ραδιοτηλεοπτικούς φορείς και βοηθά νέους ανθρώπους από υποεκπροσωπούμενες ομάδες να εισέλθουν στον κλάδο, δήλωσε ότι τα σχόλια του Σβάινσταϊγκερ ήταν «αδαή και βασισμένα σε στερεότυπα», αλλά ότι τέτοιες στιγμές θα πρέπει να ανοίγουν συζητήσεις που οδηγούν σε βελτιώσεις στην αθλητική κάλυψη και τον σχολιασμό.

«Αν ένα Παγκόσμιο Κύπελλο μπορεί να αμφισβητήσει αυτές τις αντιλήψεις, αυτά τα αρνητικά στερεότυπα, τότε χαίρομαι που κάνουμε αυτές τις συζητήσεις, γιατί άνθρωποι δεν προσλαμβάνονται εξαιτίας όρων όπως “άγριος” και “απλοϊκός”, δεν τοποθετούνται σε ηγετικές θέσεις, δεν τους δίνονται δουλειές για να στηρίξουν τις οικογένειές τους, εξαιτίας αυτών των βαθιά ριζωμένων αντιλήψεων — όχι μόνο στο ποδόσφαιρο», δήλωσε.

Η FIFA δεν σχολίασε το θέμα. Η παγκόσμια ποδοσφαιρική ομοσπονδία έχει ξεκινήσει τα τελευταία χρόνια πρωτοβουλίες για την επιβολή κυρώσεων σε περιστατικά ρατσισμού και την ανάπτυξη εκπαιδευτικών δράσεων κατά του ρατσισμού. Έχει επίσης δημιουργήσει συμβουλευτική επιτροπή από πρώην ποδοσφαιριστές με διαφορετικό εθνοτικό υπόβαθρο.

Τα σχόλια θέλουν τους μαύρους παίκτες να μην διαθέτουν ευφυΐα και δεξιότητες

Μαύροι ποδοσφαιριστές που έχουν βρεθεί στο επίκεντρο τέτοιων σχολίων περιγράφουν την απογοήτευσή τους για το γεγονός ότι η σκληρή δουλειά τους παραβλέπεται από τους σχολιαστές.

Η απόκρουση πέναλτι της Μπριάνα Σκάρι μπροστά σε 90.185 φιλάθλους στο Rose Bowl της Πασαντίνα στην Καλιφόρνια βοήθησε τις Ηνωμένες Πολιτείες να κατακτήσουν το Παγκόσμιο Κύπελλο Γυναικών του 1999, μια στιγμή που άλλαξε την πορεία του γυναικείου ποδοσφαίρου για τις Αμερικανίδες και τα νεαρά κορίτσια.

Ωστόσο, η Σκάρι, η οποία σήμερα συμμετέχει στο 16μελές Players’ Voice Panel της FIFA που έχει στόχο την καταπολέμηση του ρατσισμού, δήλωσε ότι οι συζητήσεις της με δημοσιογράφους τη δεκαετία του 1990 επικεντρώνονταν συνήθως στη δύναμη και την αθλητικότητά της και όχι στην ευφυΐα της ή στην τεχνική της ικανότητα ως τερματοφύλακα.

«Είναι ένα είδος συζήτησης γύρω από τους μαύρους παίκτες που δεν τους αναγνωρίζει το γεγονός ότι διαθέτουν ευφυΐα και δεξιότητες. Στην ουσία τους υποτιμά και λέει: “Λοιπόν, είσαι απλώς αθλητικός τύπος”», δήλωσε η Σκάρι, της οποίας η φανέλα της εθνικής ομάδας των ΗΠΑ εκτίθεται μόνιμα στο Εθνικό Μουσείο Αφροαμερικανικής Ιστορίας και Πολιτισμού του Smithsonian. Πρόσθεσε ότι βλέπει παραλληλισμούς ανάμεσα στον τρόπο με τον οποίο περιγραφόταν το στυλ παιχνιδιού της και στον τρόπο με τον οποίο συνεχίζει να παρουσιάζεται σήμερα η απόδοση των μαύρων ποδοσφαιριστών από τα μέσα ενημέρωσης.

Ο Κάρινγκτον, κοινωνιολόγος στο USC Annenberg, δήλωσε ότι η FIFA έχει καταβάλει προσπάθειες για την αντιμετώπιση του ρατσισμού στη διοργάνωση, χάρη στην πίεση από αντιρατσιστικές οργανώσεις, ομάδες φιλάθλων και ποδοσφαιριστές, αλλά ότι υπάρχει ακόμη πολύς δρόμος για την υπέρβαση των επίμονων στερεοτύπων. Η FIFA δεν σχολίασε.

«Χρειάζεται να έχουμε συνεχή προγράμματα αντιρατσιστικής εκπαίδευσης και εκστρατείες, ώστε να διασφαλίσουμε ότι το όμορφο παιχνίδι είναι πραγματικά όμορφο — όχι απλώς ένα σύνθημα που η FIFA χρησιμοποιεί για λόγους μάρκετινγκ, αλλά ένα όμορφο παιχνίδι στο οποίο διαφορετικοί πληθυσμοί και διαφορετικές χώρες ενώνονται για να γιορτάσουν τον αθλητισμό και το ποδόσφαιρο», δήλωσε.