Θα ακολουθήσει ο εθισμός στα Social Media τον δρόμο του τσιγάρου;

Φέτος, πληθώρα δημοσιευμάτων μίλησε για τη “μεγάλη στιγμή του καπνού” των social media, καθώς οι ρυθμιστικές αρχές και τα δικαστήρια στρέφουν πλέον την προσοχή τους στις τεχνολογικές πλατφόρμες.

Είναι εύκολο να καταλάβει κανείς γιατί οι επικριτές των social media θα ήθελαν ένα σημείο καμπής αντίστοιχο με αυτό που συνέβη με το κάπνισμα.

Στα μέσα του 20ού αιώνα, σχεδόν οι μισοί ενήλικες στις ΗΠΑ κάπνιζαν. Μέχρι το 2020, το ποσοστό είχε πέσει περίπου στο 13%. Όμως η ιστορία της πτώσης του καπνίσματος είχε μια οδυνηρή διαπίστωση: πολλοί από τους φτωχότερους της κοινωνίας έμειναν «κολλημένοι».

Θα μπορούσε άραγε να ισχύσει το ίδιο για την κατανάλωση των social media;

Όπως το θέτει ο Άλαν Μ. Μπραντ στη σπουδαία ιστορία του “The Cigarette Century”, το κάπνισμα υπήρξε κάποτε «ένα προϊόν και μια συμπεριφορά με αυθεντικά μαζική απήχηση».

Το 1925, το περιοδικό American Mercury διακήρυττε ότι το τσιγάρο είχε «γίνει το πιο δημοκρατικό αγαθό σε κοινή χρήση», σημειώνοντας ότι “τις περισσότερες φορές, ο τραπεζίτης και ο λούστρος του συμφωνούν στις προτιμήσεις τους”.

Παρομοίως, η χρήση των social media στις πρώτες δεκαετίες τους ήταν διάχυτη: δεν ήταν πιο αξιοσημείωτο να βλέπει κανείς μια σταρ του Χόλιγουντ να είναι απορροφημένη στο Facebook ή το Instagram, απ’ ό,τι έναν έφηβο στο λεωφορείο.

Όταν όμως οι ακαδημαϊκοί άρχισαν να συνδέουν το κάπνισμα με τον καρκίνο του πνεύμονα, ήταν οι πτυχιούχοι κολεγίου που πρώτοι “έπιασαν” αυτή την πληροφορία.

Μία μελέτη δείχνει ότι τα ποσοστά καπνίσματος μεταξύ των πιο μορφωμένων στις ΗΠΑ άρχισαν να μειώνονται ήδη από το 1954, λίγο μετά τα πρώτα άρθρα στον Τύπο για το θέμα.

Ήδη από τη δεκαετία του 1980, η πτώση στα ποσοστά καπνίσματος είχε έντονη κοινωνικοοικονομική κλίση. Το 1985, η Wall Street Journal παρέθετε τα λόγια μιας 37χρονης γυναίκας που το έκοβε λόγω κοινωνικής πίεσης: δεχόταν επικριτικά βλέμματα σε δείπνα. “Διάβασα τις προάλλες ότι το ένα τρίτο του κόσμου εξακολουθεί να καπνίζει”, είπε στη WSJ. “Πού είναι; Δεν τους ξέρω”.

Εκείνο το άρθρο περιείχε μερικές διαφορετικές προβλέψεις για το μέλλον. Ένας ακαδημαϊκός υποστήριξε ότι το κάπνισμα, αν και μειώνεται με άνισο ρυθμό, θα “εξαφανιστεί μέσα στα επόμενα 20 με 25 χρόνια”.

Ένας άλλος πίστευε ότι τα πρότυπα καπνίσματος θα ενίσχυαν την κοινωνικοοικονομική ανισότητα. “Είμαι πεπεισμένος ότι οι ασθένειες που σχετίζονται με το κάπνισμα θα γίνονται ολοένα και περισσότερο ένα φαινόμενο ταξικής φύσης”, είπε.

Σήμερα ξέρουμε ότι η δεύτερη πρόβλεψη ήταν η σωστή  και όχι μόνο στις ΗΠΑ. Το να σπάσεις ισχυρά εθιστικές συνήθειες ή να μην τις αναπτύξεις εξαρχής, είναι δυσκολότερο όταν έχεις λιγότερη πρόσβαση σε εκπαίδευση, υποστηρικτικά περιβάλλοντα και υπηρεσίες υγείας.

Στο Ηνωμένο Βασίλειο, οι άνθρωποι που ζουν σε πιο υποβαθμισμένες περιοχές, έχουν πάνω από τριπλάσιες πιθανότητες να καπνίζουν (22,6%) σε σύγκριση με όσους ζουν σε λιγότερο υποβαθμισμένες (6,6%).

Ενώ η βρετανική κυβέρνηση είχε θέσει ως στόχο τη μείωση των ποσοστών καπνίσματος στο 5 τοις εκατό ή και λιγότερο έως το 2030, μια ανεξάρτητη έρευνα το 2022 προειδοποίησε ότι “χωρίς επιπλέον δράση” η Αγγλία θα “χάσει τον στόχο τουλάχιστον κατά 7 χρόνια, και οι φτωχότερες περιοχές της κοινωνίας δεν θα τον πετύχουν πριν από το 2044”.

Στο μεταξύ, το υπουργείο Υγείας του Ηνωμένου Βασιλείου περιγράφει το κάπνισμα ως “την κύρια αιτία ανισοτήτων στην υγεία”, που “ευθύνεται για το μισό της διαφοράς στο προσδόκιμο ζωής μεταξύ των πιο και των λιγότερο εύπορων κοινοτήτων στην Αγγλία”.

Είναι πιθανό η χρήση των social media να εξελιχθεί με τον ίδιο τρόπο; Ήδη διακρίνω ότι η ώθηση για “παιδικές ηλικίες χωρίς smartphone” και για όρια στον χρόνο οθόνης προέρχεται πρωτίστως από γονείς μεσαίας τάξης, οι οποίοι “καταβροχθίζουν” τη νέα (έστω ακόμη αμφισβητούμενη) έρευνα που συνδέει τη χρήση των social media με βλάβες στην ψυχική υγεία των νέων.

Υπάρχουν επίσης στοιχεία ότι οι νέοι από λιγότερο εύπορα περιβάλλοντα είναι πιθανότερο να έχουν αρνητικές εμπειρίες στα social media.

Παρά ταύτα, υπάρχουν σημαντικές διαφορές ανάμεσα στο κάπνισμα και τα social media. Ένας από τους βασικούς παράγοντες που κρίνουν αν θα γίνεις καπνιστής είναι το αν οι γονείς σου κάπνιζαν.

Όσον αφορά τα social media, δεν βλέπω (ακόμη) πολλά στοιχεία ότι οι γονείς εγκαταλείπουν τις δικές τους συνήθειες στα social media, ακόμη κι αν επιβάλλουν όρια στα παιδιά τους.

Ίσως αυτό να είναι σε κάποιο βαθμό εύλογο: το κάπνισμα είναι επικίνδυνο για όλους, ενώ η ίδια η φύση των αλγορίθμων των social media είναι να προσαρμόζονται σε κάθε άτομο.

Παρότι κάποιοι ενήλικες πράγματι χορεύουν στον ρυθμό των «rabbit holes», ένας ενήλικος που είναι εθισμένος σε βίντεο με γάτες, μάλλον κινδυνεύει κυρίως να σπαταλήσει τον χρόνο και την προσοχή του.

Είναι επίσης πολύ πιθανό μια νέα εθιστική τεχνολογία -όπως τα chatbot τεχνητής νοημοσύνης- να ξεπεράσει τα social media, αλλά να προκαλέσει παρόμοιες ανησυχίες.

Σε κάθε περίπτωση, υπάρχει ένα χρήσιμο δίδαγμα στην ιστορία της άνισης μείωσης του καπνίσματος. Τα εθιστικά προϊόντα μπορούν να επιβιώνουν για πολύ καιρό αφότου πάψουν να είναι κυρίαρχη τάση.

Και αν είναι ταυτόχρονα εθιστικά και επιβλαβή, μπορούν να γίνουν όχι μόνο καθρέφτης των κοινωνικών ανισοτήτων, αλλά και μεγεθυντικός φακός τους.