Δίστομο. Έγκλημα χωρίς τιμωρία

Στις 10 Ιουνίου 1944 οι SS έσφαξαν περισσότερους από 200 κατοίκους του Διστόμου. Την ίδια ακριβώς μέρα, χιλιάδες χιλιόμετρα πιο δυτικά, έκαιγαν ζωντανούς τους κατοίκους ενός γαλλικού χωριού. Δεν ήταν σύμπτωση, ούτε εκδίκηση για μια ενέδρα. Ήταν δόγμα. Και 82 χρόνια μετά, μόλις τον Απρίλιο του 2026 η δικαιοσύνη έκανε ένα βήμα μπροστά.

Μια φάλαγγα επτά οχημάτων ξεκίνησε από τη Λιβαδειά για το Δίστομο. Επικεφαλής, ο εικοσιεξάχρονος λοχαγός των SS Φριτς Λάουτενμπαχ· αποστολή, η «εκκαθάριση» της περιοχής από τους αντάρτες του ΕΛΑΣ. Μπροστά βρίσκονταν δύο ελληνικά επιταγμένα αυτοκίνητα γεμάτα Γερμανούς ντυμένους μαυραγορίτες — δόλωμα, για να πλησιάσουν ανύποπτοι οι αντάρτες. Από τον Καρακόλιθο κιόλας άρχισαν να σκορπούν τον θάνατο.

Στο Δίστομο μπήκαν με πρωτοφανή δύναμη— στη διασταύρωση της Αράχωβας είχαν ενωθεί και με άλλα γερμανικά οχήματα από την Άμφισσα. Ο διοικητής αρνήθηκε ακόμα και να δει τον πρόεδρο της κοινότητας, Χαράλαμπο Κίνια, και τον παπα-Σωτήρη Ζήση, που έτρεξαν να μεσολαβήσουν. Έστησε φυλάκια στα γύρω υψώματα και προειδοποίησε: όποιος δεν κλεινόταν στο σπίτι του θα θεωρούνταν αντάρτης και θα εκτελούνταν επιτόπου.

Με την πληροφορία ότι αντάρτες κινούνταν στο κοντινό Στείρι, τμήμα της γερμανικής πομπής ξεκίνησε προς τα εκεί — και έπεσε σε ενέδρα. Έδωσαν μία σύντομη μάχη με τον ΕΛΑΣ. Μετά την μάχη οι αντάρτες χάθηκαν στα βουνά. Ο Λάουτενμπαχ, έξαλλος, δεν τους κυνήγησε. Στράφηκε στους αμάχους και έδωσε τη διαταγή της πλήρους εξόντωσης. Επί δύο ώρες, οι SS περνούσαν από σπίτι σε σπίτι.
Τον παπα-Σωτήρη Ζήση τον βασάνισαν και τον αποκεφάλισαν — μαζί με το δίχρονο κοριτσάκι του. Βίασαν γυναίκες πριν τις σκοτώσουν. Εκτέλεσαν βρέφη στην αγκαλιά των μανάδων τους. Φεύγοντας, κρέμασαν πτώματα στα δέντρα κατά μήκος του δρόμου. Ο Δήμος Διστόμου καταγράφει 218 νεκρούς — γυναίκες, άντρες, ηλικιωμένους και δεκάδες παιδιά. Ο Ελβετός απεσταλμένος του Διεθνούς Ερυθρού Σταυρού, Τζορτζ Βέρλι, που έφτασε λίγες μέρες αργότερα, μίλησε για περίπου 600 νεκρούς στην ευρύτερη περιοχή. Και ο Λάουτενμπαχ; Συνέταξε αναφορά ότι ο λόχος του δέχθηκε επίθεση «με όλμους, αυτόματα και τουφέκια από τη μεριά του Διστόμου». Ψέμα — αλλά απαραίτητο: για να περάσει μια σφαγή αμάχων για μάχη.

Την ίδια ακριβώς μέρα, στη γαλλική επαρχία Haute-Vienne. Στρατιώτες της Μεραρχίας SS «Das Reich», υπό τον ταγματάρχη Άντολφ Ντίκμαν, περικύκλωσαν το χωριό Oradour-sur-Glane. Χώρισαν τους άντρες από τις γυναίκες και τα παιδιά. Τους άντρες τους έκλεισαν σε αχυρώνες και τους θέρισαν με πολυβόλα — στα πόδια πρώτα, ώστε να μην μπορούν να κινηθούν, και μετά φωτιά. Τις γυναίκες και τα παιδιά τα στρίμωξαν στην εκκλησία και την πυρπόλησαν. 642 νεκροί σε λίγες ώρες, ανάμεσά τους 205 παιδιά. Επέζησαν μόλις επτά. Την προηγουμένη, η ίδια μεραρχία είχε κρεμάσει 99 άντρες στην κωμόπολη Τιλ. Η πρόφαση εδώ ήταν ότι η Αντίσταση κρατούσε αιχμάλωτο έναν αξιωματικό των SS. Το γαλλικό χωριό δεν ξαναχτίστηκε ποτέ: ο ντε Γκωλ διέταξε να μείνει ερείπιο, μόνιμο μνημείο.

Δύο χωριά, δύο χώρες, η ίδια μέρα. Πόσο τυχαίο είναι αυτό; Καθόλου. Η σφαγή αμάχων δεν ήταν παρέκκλιση κάποιων «τρελών» αξιωματικών. Ούτε έφταιγαν οι αντάρτες που πολεμούσαν τους Γερμανούς κατακτητές. Είναι ρητορική που υπερασπίζεται τους ναζί, δικαιολογώντας τις φρικαλεότητές τους ρίχνοντας την ευθύνη στην Αντίσταση. Τα αντίποινα των Γερμανών ήταν μέρος της ιδεολογίας τους, ήταν η πολιτική τους. Να σπείρουν τρόμο, να μην έχουν σύνδεση οι αντάρτες με τον πληθυσμό. Να μένουν ανενόχλητοι στην κατακτημένη γη.

Οι Γερμανοί είχαν θεσμοθετήσει την αρχή των αντιποίνων. Για κάθε έναν νεκρό Γερμανό εκτελούνταν 50 έως 100 άμαχοι. Υπήρχε επίσης διαταγή να κρατούν ομήρους έτοιμους προς εκτέλεση. Ιστορικά δεν στέκει ο μύθος της «εκδίκησης για την ενέδρα». Αν στόχος ήταν οι αντάρτες, οι SS θα κυνηγούσαν αντάρτες. Αντ’ αυτού σκότωσαν βρέφη και αποκεφάλισαν παπάδες. Γιατί; Γιατί ο πραγματικός στόχος δεν ήταν ποτέ ο ΕΛΑΣ. Ήταν ο κόσμος που του έδινε ψωμί, πληροφορία, καταφύγιο. Η σφαγή ήταν μήνυμα προς τον άμαχο πληθυσμό: «Αν στηρίξετε τους αντάρτες, αυτό σας περιμένει.» Το παιδί, η έγκυος, ο γέροντας δεν ήταν παράπλευρες απώλειες — ήταν ο στόχος, ακριβώς επειδή τίποτα δεν τρομοκρατεί έναν λαό περισσότερο από το να μη γλιτώνει ούτε το βρέφος.

Κι έρχεται το δεύτερο έγκλημα — αυτό της ατιμωρησίας. Το 1995, η Νομαρχία Βοιωτίας μαζί με 257 ιδιώτες —στην πλειονότητά τους συγγενείς θυμάτων— προσέφυγαν στο Πρωτοδικείο Λιβαδειάς. Το 1997 το δικαστήριο καταδίκασε τη Γερμανία σε αποζημίωση. Το 2000 ο Άρειος Πάγος επικύρωσε την απόφαση. Νίκη; Μόνο στα χαρτιά. Γιατί το άρθρο 923 του Κώδικα Πολιτικής Δικονομίας απαιτεί άδεια του υπουργού Δικαιοσύνης για να εκτελεστεί απόφαση εναντίον ξένου κράτους — και η άδεια αυτή δεν δόθηκε ποτέ. Οι συγγενείς στράφηκαν τότε στην Ιταλία, όπου τα δικαστήρια αναγνώρισαν την ελληνική απόφαση. Η Γερμανία προσέφυγε στο Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης — και το 2012 κέρδισε.

Η Χάγη έκρινε ότι η κρατική ασυλία* προστατεύει τη Γερμανία ακόμη και απέναντι σε εγκλήματα πολέμου: η ασυλία, είπε, είναι «δικονομικό» ζήτημα και δεν κάμπτεται ούτε μπροστά στις πιο βαριές παραβιάσεις. Το 2014, το ιταλικό Συνταγματικό Δικαστήριο (απόφαση 238/2014) αντιστάθηκε: ο κανόνας της ασυλίας, αποφάσισε, ισχύει στην Ιταλία μόνο εφόσον δεν συγκρούεται με το θεμελιώδες δικαίωμα πρόσβασης στη δικαιοσύνη. Ακολούθησαν δεκάδες νέες αγωγές, ένα ιταλικό ταμείο αποζημιώσεων το 2022 (που όμως αφορούσε μόνο Ιταλούς πολίτες) κι ένας νόμος του 2023 που προσπάθησε να μπλοκάρει τις διεκδικήσεις. Και τον Απρίλιο του 2026, νέα απόφαση-σταθμός: το ιταλικό Συνταγματικό Δικαστήριο απέρριψε την προσφυγή της Γερμανίας, ανοίγοντας τον δρόμο για αναγκαστική εκτέλεση πάνω σε γερμανική περιουσία στην Ιταλία.

«Άνοιξε ο δρόμος» δεν σημαίνει «πληρώθηκαν οι αποζημιώσεις». Η εκτέλεση μπορεί να αφορά μόνο περιουσία μη δημόσιου χαρακτήρα, και η Γερμανία διατηρεί το δικαίωμα να επιστρέψει στη Χάγη. 82 χρόνια μετά, οι περισσότεροι επιζώντες έχουν φύγει χωρίς να δουν ποτέ ένα ευρώ. Κι όμως, για πρώτη φορά εδώ και δεκαετίες, ο φάκελος του Διστόμου είναι ξανά ανοιχτός. Η μνήμη στο Δίστομο, όπως και στο Oradour, αρνείται να κλείσει. Κι αυτή είναι ίσως η μόνη δικαίωση που δεν μπορεί να μπλοκάρει κανένα δικαστήριο.

Σφαγή του Διστόμου, Δήμος Διστόμου

Oradour-sur-Glane, Holocaust encyclopedia

Χάγη — ΔΔΧ, απόφαση 3 Φεβρουαρίου 2012 Διεθνές Δικαστήριο, Jurisdictional Immunities of the State (Germany v. Italy: Greece intervening), επίσημο κείμενο απόφασης: https://www.icj-cij.org/case/143

Νυρεμβέργη — διαταγή Κάιτελ 16/9/1941 Απόφαση του Διεθνούς Στρατιωτικού Δικαστηρίου κατά Κάιτελ (Avalon Project, Yale Law School) — εκεί αναφέρεται ρητά ο κανόνας των 50–100: https://avalon.law.yale.edu/imt/judkeite.asphttps://avalon.law.yale.edu/imt/judkeite.asp

National WWII Museum

World History Encyclopedia

*Κρατική ασυλία είναι η αρχή ότι ένα κράτος δεν μπορεί να δικαστεί στα δικαστήρια ενός άλλου κράτους χωρίς τη συναίνεσή του.