Η Αντίσταση και η αφανής πολιτική

Διαβάζεται σε 6'
Το τανκ λίγο πριν την εισβολή στο Πολυτεχνείο
Το τανκ λίγο πριν την εισβολή στο Πολυτεχνείο AP Photo

Στη φετινή επέτειο του Πολυτεχνείου, ας συζητήσουμε για τις μορφές της Αντίστασης, προκειμένου να δούμε πώς σχετίζονται με τα σημερινά ζητήματα, κυρίως την άνοδο της Ακροδεξιάς

Ο όρος που χρησιμοποιείται ευρύτατα για τη δράση εναντίον της δικτατορίας είναι ο όρος Αντίσταση. Ποια όμως είναι η προέλευση του ίδιου του όρου, και σε τι αναφέρεται;

Ο όρος καθιερώθηκε μετά το τέλος του Δεύτερου Παγκοσμίου Πολέμου. Κατά τη διάρκειά του, όμως, οι αντάρτες των βουνών και της πόλης, οι οργανωμένοι στο ΕΑΜ, όσοι διαδήλωναν με κίνδυνο της ζωής τους, κ.ο.κ., δεν χρησιμοποιούσαν τον όρο Αντίσταση αλλά εθνικοαπελευθερωτικός αγώνας. Και ο όρος αυτός είχε το σκεπτικό του: Να θεωρηθεί η δράση εναντίον των αρχών κατοχής ως συνέχεια και επανάληψη της εθνικής επανάστασης του 1821.

Ο όρος Αντίσταση χρησιμοποιήθηκε αναδρομικά, κυρίως μετά την καθιέρωσή του στη Γαλλία. Και από τη στιγμή της καθιέρωσης του όρου παράγει αποτελέσματα που καθορίζουν το παρελθόν.

Το αντίθετο της Αντίστασης είναι η Συνεργασία. Στην Ελλάδα, η υιοθέτηση του όρου Αντίσταση έγινε και ως πράξη αναγνώρισης απέναντι στην απαξίωση των Ελλήνων αγωνιστών, μετά το 1944, που κατηγορήθηκαν πως οι πράξεις τους είχαν σκοπό την ανταρσία και την εγκαθίδρυση μιας κομμουνιστικής δικτατορίας. Με τον όρο Αντίσταση η μνήμη αποδίδει νόημα σε παρελθούσες πράξεις και τις καθιστά παραδειγματικές για το παρόν και το μέλλον.

Στην εποχή της δικτατορίας 1967-1974, χρησιμοποιήθηκε ο όρος Αντίσταση για να στεγάσει πολύ διαφορετικές μεταξύ τους πράξεις, όπως την απόπειρα του Παναγούλη εναντίον του δικτάτορα, τη δήλωση του νομπελίστα ποιητή Γιώργου Σεφέρη, τη συμμετοχή σε οργανώσεις κλπ. Ο όρος χρησιμοποιήθηκε για να δείξει ότι η στρατιωτική δικτατορία ήταν μια εξουσία αυθαίρετη και ξένη προς το ελληνικό πολιτικό σώμα, εσωτερικός κατακτητής, και για να συνδέσει τη δράση εναντίον της δικτατορίας με την κατοχική Αντίσταση, η οποία αν και δεν είχε αναγνωριστεί τότε ακόμη επίσημα, εντούτοις αποτελούσε μια ηθική παρακαταθήκη. O όρος δήλωνε συνέχεια με προηγούμενους ηρωικούς αγώνες και ενέτασσε την αντιδικτατορική δράση σε μια αναγνωρισμένη ιστορική γενεαλογία.

Υπό αυτή την έννοια, η «Αντίσταση» κατά τη δικτατορία δεν αφορά μόνο ένα σύνολο πρακτικών—παράνομες οργανώσεις, φοιτητική κινητοποίηση, εκδοτική δραστηριότητα, δίκτυα εξορίας—αλλά και μια διαδικασία αυτοϊστορικοποίησης. Οι δρώντες δεν αντιστέκονται απλώς· αυτοπροσδιορίζονται ως συνεχιστές ενός προηγούμενου αγώνα, του οποίου η σημασία έχει ήδη παγιωθεί στη συλλογική μνήμη.

Η αναλυτική διάκριση μεταξύ «Αντίστασης» ως πρακτικής και «Αντίστασης» ως κατηγορίας αναγνώρισης καθίσταται, εδώ, ιδιαίτερα γόνιμη. Στην πρώτη περίπτωση, πρόκειται για συγκεκριμένες μορφές δράσης, συχνά αποσπασματικές και άνισες ως προς την ένταση και την εμβέλεια. Στη δεύτερη, πρόκειται για έναν όρο που απονέμει ενότητα, συνοχή και, κυρίως, ηθικοπολιτική νομιμότητα. Κατά τη δικτατορία, η δεύτερη διάσταση αποδεικνύεται καθοριστική: η ονομασία «Αντίσταση» λειτουργεί ως εργαλείο συγκρότησης νοήματος και όχι απλώς ως αντανάκλαση της εμπειρίας. Η εμμονή στον όρο δεν αποτελεί, απλή αντανάκλαση ιστορικής συνέχειας, αλλά ενεργό μηχανισμό παραγωγής ιστορικής συνέχειας. Γι αυτό άλλωστε και το σύνθημα ΕΑΜ-ΕΛΑΣ-ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ.

Ο εμπλουτισμός του όρου

Στις δεκαετίες του εξήντα και του εβδομήντα, ο όρος Αντίσταση έγινε αντικείμενο φιλοσοφικής, κοινωνιολογικής και ανθρωπολογικής ανάλυσης. Ο Μισέλ Φουκώ είπε πώς όπου υπάρχει εξουσία, υπάρχει αντίσταση, και επειδή η εξουσία είναι διάχυτη, διάχυτη είναι και η αντίσταση. Την ίδια εποχή άρχιζαν να δημιουργούνται οι πολιτισμικές σπουδές (cultural studies) οι οποίες χρησιμοποιούσαν ένα δυαδικό σχήμα ανάλυσης των σύγχρονων κοινωνιών: ηγεμονία και αντίσταση. Έδιναν έμφαση στον πολιτισμικό χαρακτήρα της εξουσίας, η οποία έλεγαν ότι δεν επιβάλλεται μόνο με τη βία αλλά και με μέσα που εξασφαλίζουν τη συναίνεση· παράλληλα, απέδιδαν αντιστασιακό νόημα σε πράξεις που δεν είχαν δηλωμένο πολιτικό χαρακτήρα. Όπως στα ανέκδοτα για τη χούντα, τα οποία έπαιζαν ένα σπουδαίο ρόλο απαξίωσης και απονομιμοποίησης της δικτατορίας.

Αυτή η κριτική επέτρεψε τον εμπλουτισμό και την επέκταση του όρου Αντίσταση. Η αντίσταση δεν περιοριζόταν μόνο στις δικτατορίες ή στις ξένες κυριαρχίες. Αφορούσε και τις μεταπολεμικές δυτικές κοινωνίες με κοινοβουλευτικά πολιτεύματα οι οποίες επέβαλαν καθεστώτα πειθάρχησης στις λαϊκές τάξεις και στη νεολαία. Η κοινωνική ανθρωπολογία μάλιστα διεύρυνε το πεδίο στις παραδοσιακές αγροτικές κοινωνίες, χαρακτηρίζοντας ως αντίσταση συμπεριφορές και δράσεις όπως η φυγή των αγροτών στα ορεινά, σε παλιότερες εποχές, για να αποφύγουν την φεουδαλοποίηση της γης στις πεδιάδες. Ο κοινωνικός ανθρωπολόγος Τζέιμς Σκότ, ονόμασε αυτή τη συγκεκαλυμένη αντίσταση infrapolitics (αθέατη/υπόγεια πολιτική). Μια ανάλογη διάκριση είχε επιχειρήσει και ο Βρετανός ιστορικός Έρικ Χόμπσμπαουμ, με τον όρο «προ-πολιτική δράση», ιδιαίτερα στις προ-νεωτερικές κοινωνίες.

Γιατί τα λέμε όλ’ αυτά;

Οι νέοι, και κυρίως οι νέες της εποχής της δικτατορίας, ζούσαν ανάμεσα σε δυο εποχές: Η πρώτη ήταν οι παραδόσεις και οι νοοτροπίες της μετεμφυλιακής εποχής. Πειθαρχία, αυταρχισμός, καταστολή, συντηρητισμός των ηθών. Η δεύτερη ερχόταν από την εποχή που ζούσαν, και η οποία υποσχόταν μια μεγάλη αλλαγή στα ήθη της καθημερινής ζωής, στις νοοτροπίες και στη σεξουαλικότητα. Η δικτατορία από την πρώτη στιγμή της εγκαθίδρυσής της είχε δηλώσει ότι ήταν ο φρουρός της ηθικής τάξης που κινδύνευε από τα νέα ήθη, που τα αποκαλούσε αναρχία. Η ένταση αυτή γινόταν αισθητή όχι μόνο στα πολιτικοποιημένα παιδιά, αλλά σε όλα. Από αυτή την άποψη η αντίσταση δεν ήταν μόνο δηλωμένη αντιδικτατορική δράση, αλλά και infrapolitics. Καθώς το καθεστώς επένδυε στην κοινωνική ευταξία, η εμφάνιση, τα μακριά μαλλιά για τα αγόρια, τα παντελόνια ή το μίνι για τα κορίτσια, η απειθαρχία και μη-ευθυγράμμιση με το καθεστώς και τις οικογενειακές νόρμες, αποτελούσαν σιωπηλές μορφές αντίστασης. Βεβαίως υπάρχει ο κίνδυνος να θεωρήσουμε κάθε συμμόρφωση με τη μόδα ως αντίσταση. Πράγματι. Αλλά αν το καλοσκεφτούμε η δικτατορία γι αυτό το λόγο θεωρήθηκε ως ανορθογραφία και απαξιώθηκε. Θεωρήθηκε εκτός μόδας. Γι αυτό το πνεύμα της νέας εποχής υπονόμευε το κύρος της, και εν τέλει την κυριαρχία της.

Έχουν σημασία αυτά σήμερα;

Η σύγχρονη ακροδεξιά προελαύνει ως ανδροδεξιά. Παράγει ανδρόσφαιρα: Φουσκωμένοι μυς, μάτσο κουβέντες, σκληρότητα και επιθετικότητα. Ιδίως στα αγόρια, εμφανίζεται ως μόδα. Σήμερα, στα infrapolitics θα δοθούν οι μάχες.

Ροή Ειδήσεων

Περισσότερα