Κύπρος 1974: Το έγκλημα της χούντας

Στις 15 Ιουλίου 1974 η χούντα των Αθηνών οργάνωσε πραξικόπημα κατά του Μακαρίου. Πέντε μέρες μετά ήρθε η τουρκική εισβολή· μέσα σε εννέα μέρες, η ίδια η δικτατορία είχε καταρρεύσει. Πενήντα δύο χρόνια αργότερα, η Κύπρος παραμένει διχοτομημένη.

«Ο Μακάριος είναι νεκρός», αυτή η πρόταση μεταδόθηκε από το ΡΙΚ το πρωί της 15ης Ιουλίου 1974 και ξεκίνησε επίσημα η κυπριακή τραγωδία. Η ανακοίνωση ήταν ψευδής — ο Μακάριος ζούσε — αλλά η πρόθεση πίσω της ήταν αληθινή. Η Εθνική Φρουρά της Κύπρου, στελεχωμένη και ελεγχόμενη από Έλληνες αξιωματικούς της χούντας των συνταγματαρχών, είχε μόλις επιτεθεί στο Προεδρικό Μέγαρο για να ανατρέψει τον εκλεγμένο πρόεδρο της Κυπριακής Δημοκρατίας.

Στη θέση του τοποθετήθηκε ο Νίκος Σαμψών – μια μαριονέτα του καθεστώτος των Αθηνών, που έσπευσε να ανακηρύξει την «Ελληνική Δημοκρατία της Κύπρου». Ο Μακάριος, αντίθετα με τα όσα διέδιδαν οι πραξικοπηματίες, είχε διαφύγει από το Προεδρικό. Την επομένη τον αναζήτησαν στην Πάφο· πρόλαβε να μεταφερθεί με ελικόπτερο στις βρετανικές βάσεις του Ακρωτηρίου και από εκεί, μέσω Μάλτας, στο Λονδίνο.

Το πραξικόπημα της 15ης Ιουλίου δεν ήταν μια αυτοτελής τρέλα. Ήταν η κορύφωση μιας πορείας στην οποία η δικτατορία των Αθηνών έβλεπε την Κύπρο ως προέκταση της δικής της εξουσίας και τον Μακάριο ως εμπόδιο. Όμως το αποτέλεσμα ήταν ακριβώς το αντίθετο από το επιδιωκόμενο: αντί να «ενώσει», άνοιξε διάπλατα την πόρτα στην καταστροφή. Στις 20 Ιουλίου 1974, επικαλούμενη τον ρόλο της ως εγγυήτριας δύναμης, η Τουρκία εισέβαλε στο νησί. Το πραξικόπημα τής είχε προσφέρει το τέλειο πρόσχημα.

Πίσω από τη χούντα, όμως, υπήρχε ένα ευρύτερο σχέδιο. Ο Μακάριος -αδέσμευτος, ανεκτικός απέναντι στην κυπριακή Αριστερά- ενοχλούσε όχι μόνο την Αθήνα αλλά και την Ουάσιγκτον, που έβλεπε στην Κύπρο κρίκο της νοτιοανατολικής πτέρυγας του ΝΑΤΟ. Ήδη από τη δεκαετία του 1960, το σχέδιο Άτσεσον είχε προτείνει ουσιαστικά τη διχοτόμηση του νησιού ανάμεσα σε Ελλάδα και Τουρκία. Σε αυτή την ανάγνωση, το πραξικόπημα της 15ης Ιουλίου και η εισβολή της 20ής δεν ήταν δύο ασύνδετα γεγονότα, αλλά οι δύο πράξεις του ίδιου σεναρίου: η απομάκρυνση του Μακαρίου άνοιξε τον δρόμο για τη διχοτόμηση που τα διπλωματικά σχέδια δεν είχαν καταφέρει να επιβάλουν.

Από εκεί και πέρα, οι εξελίξεις έτρεξαν. Ο Σαμψών κράτησε την «προεδρία» μόλις οκτώ μέρες. Στις 23 Ιουλίου ασφυκτιά και καταρρέει το ίδιο το στρατιωτικό καθεστώς της Αθήνας: η δικτατορία που είχε στήσει το πραξικόπημα στην Κύπρο δεν άντεξε το βάρος των συνεπειών του. Την ίδια μέρα, στη Λευκωσία, την προεδρία αναλαμβάνει προσωρινά ο πρόεδρος της Βουλής Γλαύκος Κληρίδης, ως την επιστροφή του Μακαρίου· στην Αθήνα, την επομένη, επιστρέφει ο Κωνσταντίνος Καραμανλής και ανοίγει ο δρόμος της Μεταπολίτευσης. Με μια πικρή ειρωνεία, η ίδια πράξη που γέννησε την εθνική συμφορά στην Κύπρο έδωσε και το τελειωτικό χτύπημα στη χούντα στην Ελλάδα.

Για την Κύπρο, ωστόσο, η συμφορά μόλις είχε αρχίσει. Μια δεύτερη τουρκική επιχείρηση τον Αύγουστο άφησε υπό κατοχή περίπου το βόρειο 37% του νησιού. Περίπου 200.000 Ελληνοκύπριοι ξεριζώθηκαν -πάνω από το ένα τρίτο του πληθυσμού- και έγιναν πρόσφυγες στην ίδια τους την πατρίδα. Περίπου 1.600 άνθρωποι καταγράφηκαν ως αγνοούμενοι· για εκατοντάδες από αυτούς, η τύχη τους αγνοείται μέχρι σήμερα. Η διαχωριστική γραμμή που χαράχτηκε τότε δεν έχει σβήσει.

Κάθε χρόνο, στις 15 και στις 20 Ιουλίου, οι σειρήνες ηχούν σε όλη την Κυπριακή Δημοκρατία. Δύο ημερομηνίες, δύο διαφορετικές μνήμες. Η 20ή Ιουλίου, η εισβολή, είναι εύκολη να τη θυμάται κανείς: ο εχθρός είναι εξωτερικός, ξεκάθαρος. Η 15η Ιουλίου είναι δυσκολότερη – γιατί το έγκλημα εκείνης της μέρας δεν ήρθε απ’ έξω. Ήρθε από «δικούς μας». Δεν είναι τυχαίο που, κατά καιρούς, η μαύρη επέτειος του πραξικοπήματος αντιμετωπίζεται με μεγαλύτερη αμηχανία από εκείνη της εισβολής.

Πενήντα δύο χρόνια μετά, η Κύπρος παραμένει διχοτομημένη και το Κυπριακό άλυτο. Κι αν υπάρχει ένα μάθημα στη συγκυρία εκείνου του Ιουλίου, ίσως είναι αυτό: ότι οι μεγαλύτερες εθνικές καταστροφές σπάνια ξεκινούν από τον εχθρό απέναντι. Ξεκινούν όταν όσοι μιλούν στο όνομα του έθνους γίνονται εργαλεία συμφερόντων μεγαλύτερων από τους ίδιους — και τελειώνουν με έναν λαό να μετράει τους νεκρούς, τους πρόσφυγες και τους αγνοούμενούς του.

ΠΗΓΕΣ

Γραφείο Επιτρόπου Προεδρίας Κυπριακής Δημοκρατίας / kypros1974.moec.gov.cy (στοιχεία προσφύγων και αγνοουμένων)

Christopher Hitchens, Hostage to History: Cyprus from the Ottomans to Kissinger

Brendan O’Malley – Ian Craig, The Cyprus Conspiracy: America, Espionage and the Turkish Invasion

Ριζοσπάστης, αφιερώματα για το πραξικόπημα και την εισβολή του 1974