Οι ζωές μας στα χέρια λίγων εταιρειών

Το 1602 το Κοινοβούλιο των Κάτω Χωρών παραχώρησε στην Ολλανδική Εταιρεία Ανατολικών Ινδιών το δικαίωμα να πραγματοποιεί αποικιακές δραστηριότητες στην Ασία. Ηταν σαν ένα κράτος με μετόχους. Διέθετε στρατό, πολεμικά πλοία και δικαίωμα να υπογράφει συνθήκες, να καταλαμβάνει εδάφη και να διεξάγει πολέμους.

Δεν ήταν η μοναδική περίπτωση. Η Βρετανική Εταιρεία Ανατολικών Ινδιών έφτασε να κυβερνά μεγάλο μέρος της σημερινής Ινδίας, εισπράττοντας φόρους και συντηρώντας δικές της ένοπλες δυνάμεις. Οι Ροκφέλερ οικοδόμησαν την αυτοκρατορία τους πάνω στη Standard Oil με τον σχεδόν μονοπωλιακό έλεγχο στη διύλιση πετρελαίου. Η εταιρεία διασπάστηκε με δικαστική απόφαση. Και η United Fruit απέκτησε τέτοια επιρροή στην Κεντρική Αμερική ώστε η ιστορία της ταυτίστηκε με τις περίφημες «μπανανίες».

Τι κοινό είχαν όλες αυτές οι εταιρείες; Εύκολο. Ελεγχο σε κρίσιμους πόρους και υποδομές. Αργότερα αυτό δεν ήταν απαραίτητο. Στα ΄90ς η Microsoft ήλεγχε τουλάχιστον το 95% της αγοράς λειτουργικών συστημάτων για προσωπικούς υπολογιστές συμβατούς με Intel. Δεν χρειαζόταν φτιάξει μητρικές κάρτες, ούτε καν μια βίδα. Το software ήταν αρκετό. Για αυτό και είχε τις περιπέτειες της με τη δικαιοσύνη. Αλλά ακόμα και μετά από αυτές, τα Windows τρέχουν στο 76,4% των desktop υπολογιστών παγκοσμίως. Ασφαλώς πάνω σε συστήματα Microsoft «τρέχουν» και πολλές κρατικές ψηφιακές υποδομές. Οχι μόνο στην Ελλάδα, αλλά και σε πολλές χώρες του κόσμου. (Παρεμπιπτόντως αξίζει μία διήγηση για την εισαγωγή των υπολογιστών στο ελληνικό Δημόσιο και πώς, όσοι ασχολούμασταν τότε, δείχναμε στον υπάλληλο να κάνει Control-Alt-Delete για να ξεκολλήσει το μηχάνημα…).

Ομως οι χώρες, οι εταιρείες και οι άνθρωποι δεν χρησιμοποιούν μόνο το λογισμικό των μεγάλων της τεχνολογίας. «Ανεβαίνουν» και στο υπολογιστικό νέφος. Σήμερα τρεις εταιρείες (Αmazon, Microsoft και Google) ελέγχουν το 63% της παγκόσμιας αγοράς cloud. Πρακτικά μπορείτε να καταλάβετε τι σημαίνει αυτό. Σχεδόν όλες οι ψηφιακές λειτουργίες του ανθρώπινου οικοσυστήματος συνδέονται με μία χούφτα εταιρείες.

Και τώρα ερχόμαστε στην τεχνητή νοημοσύνη.

Εξι από τους μεγαλύτερους παίκτες της αγοράς, OpenAI, Anthropic, Google, Meta, Nvidia και xAI, υπέγραψαν στον Λευκό Οίκο μια εθελοντική συμφωνία για την ασφάλεια της ΑΙ. Εθελοντική. Δεν τους δεσμεύει νομικά, μόνο ηθικά, δηλαδή πιάστε ένα αβγό και κουρέψτε το. Προβλέπονται εσωτερικοί έλεγχοι, ανεξάρτητες αξιολογήσεις και εποπτεία. (Διαβάστε σχετικά το εξαιρετικό ρεπορτάζ της Νίκης Μπάκουλη). Οι φόβοι δεν είναι ασήμαντοι. Μια τεχνητή νοημοσύνη ικανή να οργανώνει σύνθετες κυβερνοεπιθέσεις ή να συμμετέχει στην ανάπτυξη ισχυρότερων εκδοχών της δημιουργεί ανησυχία. Γιατί μπορεί να φτάσουμε σε ένα σημείο που να μη μπορούμε να βγάλουμε το μηχάνημα από την πρίζα.

Αλλά υπάρχει και μία άλλη πλευρά. Οταν οι μεγαλύτεροι ανταγωνιστές μιας αγοράς συμφωνούν σε κανόνες λειτουργίας, τότε ουσιαστικά θέτουν το πλαίσιο προς τους μικρότερους παίκτες που θα επιχειρήσουν να μπουν στην αγορά. Και βέβαια υπάρχει ο κινέζικος ελέφαντας μέσα στο δωμάτιο. Οι εταιρείες της Κίνας λειτουργούν υπό τους κανόνες του Πεκίνου και δεν δεσμεύονται από τη συμφωνία της Ουάσιγκτον. Ποιος θα δεχθεί να πατήσει πρώτος φρένο, γνωρίζοντας ότι ο αντίπαλος του μπορεί να κολλήσει το πόδι στο γκάζι και να αφήσει τους άλλους να τρώνε τη σκόνη του;

Ομως υπάρχει και ένα άλλο θέμα με το οποίο έχουμε πλήρως συμβιβαστεί. Σήμερα οι χώρες, οι εταιρείες, οι απλοί άνθρωποι στηρίζουν την υπόσταση τους σε τεχνολογίες τις οποίες παρέχουν ελάχιστες ιδιωτικές επιχειρήσεις. Μην κοιτάξετε πολύ ψηλά, δείτε τον εαυτό σας. Αύριο σας κόβουν το mail και κλείνει το ηλεκτρονικό κατάστημα που διατηρείτε σε μία πλατφόρμα. Αν δεν καταστραφείτε, θα δυσκολευτείτε. Φανταστείτε τι μπορεί να συμβεί αν ένα κράτος αποκοπεί από τις υπηρεσίες cloud. Θα κινδυνεύσει με λειτουργική διάλυση.

Θα μου πείτε ότι υπάρχουν θεσμοί, νόμοι και ρυθμιστικές αρχές. Ωραία. Η εξάρτηση όμως υφίσταται. Και όσο βαθύτερα ενσωματώνονται αυτές οι τεχνολογίες στη λειτουργία των κρατών, τόσο δυσκολότερη γίνεται η αντικατάσταση των προμηθευτών. Ποτέ στο παρελθόν η καθημερινότητα των ανθρώπων και η λειτουργία των κρατών δεν ήταν τόσο στενά συνδεδεμένη με εταιρείες που μετριούνται στα δάχτυλα. Και σκέφτομαι ότι έχουμε ήδη φτάσει σε μία εποχή όπου δεν έχει σημασία μόνο ποιος εκλέγεται πρόεδρος των ΗΠΑ, αλλά και ποιος κάθεται στη θέση του CEO στις εταιρείες που «τρέχουν» τον κόσμο.